ĐI TÌM SINH LỘ CHO AHIER-AWAL 02

Pangdurangga ngàn năm đất nắng

“Văn hóa Champa là văn hóa đùa vui
Chịu chơi cả trong đau khổ”
(Inrasara, Lễ Tẩy trần tháng Tư, 2002)

1. Thảo luận về Dự án Nhà máy ĐHN, đầu tiên tôi chưa vội đưa ý kiến “đồng ý hay không đồng ý” (BBC, 10-3-2012), mà tìm cách mang sự việc ra ánh sáng, bên cạnh cung cấp cho bà con Cham, cho chính quyền Việt Nam, và cho thế giới một hiểu biết căn bản về cộng đồng Cham Ninh Thuận. Tôi nhấn vào 3 điểm chính:
– Đây là vùng đất tộc người Cham cư trú lâu đời: hơn 2 ngàn năm,
– Cộng đồng Cham tập trung nhiều và dày nhất: chiếm gần nửa dân số Cham trên toàn quốc, và
– Là miền đất tâm linh với hơn trăm điểm tôn giáo-tín ngưỡng đang được thờ phượng nằm trong vùng bị ảnh hưởng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

ĐI TÌM SINH LỘ CHO AHIER-AWAL. 01

Tinh thần Pangdurangga qua tâm linh Ahier-Awal

[Lẽ ra chuyên đề “Cham Ahier, thử tìm giải quyết vấn đề” được tiếp tục với phần bình luận, qua đó vấn đề sẽ tự vỡ ra cách giải quyết. Tuy nhiên, đến đây tôi muốn chuyển hệ sang một hướng khác, tích cực hơn. Để mở đầu câu chuyện, xin trích bài viết đề dẫn cho Thảo luận Dự án Nhà máy ĐHN đăng 5 năm trước: “Cham Pangdurangga – ngang bướng, đau khổ, kiêu hãnh và bất an”]
*
Pangdurangga là khu vực địa lí lịch sử cực nam trong 4 khu vực thuộc vương quốc Champa. Suốt chiều dài lịch sử đầy biến động của vương quốc, khu vực này luôn chịu thiệt. Về mọi mặt. Xa trung tâm văn hóa lớn là vùng Amaravati thời Champa hưng thịnh, nó ít được ưu ái; không biết bao lần bị đoàn quân Khmer xâm lăng mà nó phải đơn thương chống cự, rồi sau đó khi vương quốc suy yếu, Pangdurangga đã đứng trụ chính chịu trận để thay mặt cả dân tộc mà tồn tại. Tồn tại theo đúng tính cách của người Pangdurangga. Vị trí địa lí cùng hoàn cảnh sống buộc nó tự trang bị tinh thần độc lập. Tinh thần độc lập cùng sự đề kháng được tôi luyện thế hệ này qua thế hệ khác làm nên sức chịu đựng đến lì lợm. Do đó chẳng ngạc nhiện khi không ít lần, nó gây phiền hà cho chính triều đình trung ương. Bi kí trên tháp Po Klaung Girai (tk XI): Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NHÀ VĂN & Ở NƠI KHỐN CÙNG CỦA CỘNG ĐỒNG

[hay: Chúng ta là những kẻ có tội]
Ngan4
1. Từ khách sạn 5 sao Thái Lan qua Resort 4 sao Cambodia, đón xe đò xuôi Sài Gòn rồi về thẳng đất nắng Phan Rang, tôi dành nguyên tuần đi vào và đi sâu xuống cộng đồng ở đáy xã hội. Qua 7 palei Cham ba cùng với non trăm sinh linh Cham khốn khổ.
Hôm qua vừa tiếp nhận nỗi lòng của một mệnh phụ nửa tỉ đôla, thì hôm nay nghe bà mẹ Cham vô sản tâm sự; hai sinh linh cách nhau cả vực thẳm thế giới sống, nhưng cái KHỔ của họ giống nhau xiết bao.
Tương cận với cái khổ của giáo sư Thái Lan nhà lầu xe hơi với vợ con đủ đầy khi đặt bên cạnh thảm cảnh của một đàn ông Cham không nhà, vợ bỏ, hai đứa con đang cho ở đợ.
KHỔ, đó là mẫu số chung của cộng đồng Cham [lớn hơn – cộng đồng nhân loại].
Tôi đã vỡ ra nỗi này từ lâu lắm, nay NÓ hiện ra lần nữa: mồn một. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TỰ HUYỄN: CHAM 2 & VIỆT 1

1. Đại diện tự phong
Chả ai đề cử, chả biết ai giơ tay bầu ở đâu, mà ăn nói như thể mình đại diện cho Cham, thậm chí cho quyền lợi “đất nước” Champa.
Từ đó, kẻ nào khác ý mình, ai phản bác mình dứt khoát phải dán nhãn cho nó: “theo Yuon”, làm tay sai chính quyền Việt Nam, đồng lõa với thế lực công an chống lại dân tộc Cham.
Miệng hô hào chống CS mà hành động thì hệt CS: Ai phản biện mình, kẻ nào yêu nước không theo kiểu mình đều bị gom bỏ chung vào rọ “thế lực thù địch”, chống lại đất nước và nhân dân.
Thêm cái vụ đưa lịch sử ra dọa: Mi thấy đó, 2 thế kỉ trước tên này tên này nè làm tay sai cho nhà Nguyễn để rồi không lâu sau đó bị chính nhà Nguyễn mang ra chặt đầu.
Đúng là suy nghĩ trẻ con! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THÁI, MIÊN & VIỆT, AI NGON HƠN?

Sang Thái Lan thì khác ngay.
Ấn tượng đầu tiên dính chặt vào mắt du khách chính là nụ cười Thái Smile of Thailand. Người ta còn đặt cho xứ sở này cái tên: The Land of Smiles nữa.
Tại khách sạn 5 sao, tôi thử dành nguyên buổi sáng chơi trò qua lại mươi lần, thì đúng chục lần nụ cười đó có mặt, không sai phân tấc. Người Thái luyện nụ cười thành thứ bản năng.
Khmer cười hay chả rất tùy hứng, còn ở Việt Nam thì họa hoằn lắm ta mới nhận được.
Dĩ nhiên các so sánh ở đây chỉ là cảm nhận của một người ưa quan sát, có thể sai.

Đất nước chùa tháp hiện vẫn còn tồn tại dai dẳng nạn ăn xin. Ăn xin ngay ngã tư đèn xanh đèn đỏ. Và người Miên cũng rất chịu khó cho. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

MIÊN & VIỆT, AI NGON HƠN?

Tết Đinh Dậu, dạo qua một Resort tầm cỡ ở Cambodia, tôi thử làm vài so sánh nhỏ:

1. Bật lên trên tất cả là: Dân Miên không rượu chè.
Lạ, mồng 1 Tết khách vào ra ngàn lượt, vậy mà buổi tối tổng kết có 14 chai Cambodia beer được bán ra! Tôi nghĩ nếu ở Việt Nam, ta chơi tối thiểu cũng vài trăm thùng.
Thêm, dân Miên hiếm khi chưởi bới, dù là ở chợ cá, và không ồn ào như dân Việt [Nam]. Nhất là mấy vụ “dzô dzô dzô”, họ hoàn toàn chưa biết đến thứ văn hóa đó. Ở Việt Nam: Ở chốn đông người, trong khu tập thể hay giữa nhà hàng – vô tư! Như thể đuổi người ta ấy. Bao nhiêu “dzô dzô dzô” cũng được, nhưng trước khi hô, ít ra cũng phải thử ngó quanh mình chứ! Ta vô tư, đến nỗi bạn Tây của tôi [xin lỗi] đã phải kêu lên: “thứ văn hóa mất dạy”. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 6.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Allegory of the Land

Inrasara – Alec Schachner
The collection, The Purification Festival in April / lễ tẩy trần tháng tư, where “Allegory of the Land” comes from, represents a broad range of Inrasara’s poetic oeuvre to date, tracing his diverse journeys through storytelling, forays into a varying array of narrative modes and transitions through lyric and narrative verse. Like all great storytellers, Inrasara pulls from a wide network of experience, weaving together the past and the present into a tapestry of the personal and collective, blending the real and the mythical. Wandering across history, literature, folklore, music, philosophy, Hinduism, Buddhism, pop culture, myth, war, peace, harvest, community, tradition, dream, language, ritual, epic and the everyday, Inrasara’s poems sing not only the song of the Cham people in modern Vietnam, but also of all human experience – of our imagining of self and of the myriad innermost emotional lives of globalization and modernity. Deeply rooted in his readings of the Cham epics, Inrasara’s verse somehow also resonates with the flowing lines of Whitman and Hughes, a montage of human experience and insight, capturing essences both singular and universal. (Pictured: Inrasara)

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

TIẾN BỘ VỀ CƠ CHẾ CHÍNH TRỊ

Justice[viết cuối năm]

Krishnamurti: Nhân loại đã tiến bộ từ đi chân đất đến máy bay siêu thanh, từ lửa vò đến điện hạt nhân, vân vân nhưng tâm lí con người muôn đời vẫn thế.
Tôi thế nào thì thế giới như thế. Muốn thay đổi thế giới, trước hết tôi phải thay đổi chính tôi. Cuộc chuyển hóa tâm thức là yếu tố quyết định cho cách mạng toàn diện.

Tôi có thể nói: Tôi không quan tâm đến cách mạng xã hội. Ừ, đúng lắm.
Vậy khi cách mạng nội tâm đã giải quyết, nhỡ thân tôi rơi vào [hay sinh ra dưới] chế độ độc tài [chính trị, tôn giáo…] thì sao?
Dalai Lama đã đạt đạo, vâng. Nhưng khi Tây Tạng bị Trung cộng thống trị, ông vẫn phải lang thang “tìm đường cứu quốc”, không thể khác. Sau đó liên tục xảy ra trận tự thiêu của hàng loạt nhà sư.
Tôi đã giải thoát, đã đáo bỉ ngạn sang tận bờ bên kia, ừ – hay lắm. Thế khi mỗi ngày tôi phải chứng kiến bạt ngàn bất công xảy ra xung quanh, tôi có thể ngồi vắt chân phiêu diêu nhìn trời mây được chăng?
Cần thay đổi cơ chế là vậy.

Con người bất toàn, những sinh linh đáo bỉ ngạn có được là bao! Và ngay cả khi họ đã giải thoát, không ít người đã nguyện ở lại khai ngộ chúng sinh, hay lên đò quay về lại cõi nhị nguyên để giải quyết vấn đề nhân gian. Họ là Bồ tát.
“Bồ tát” từ nhiều vùng đất khác nhau, bằng nhiều kiểu khác nhau, họ nỗ lực đẩy bánh xe lịch sử lăn tới. Tự do cho sinh linh chẳng hạn:
Phong kiến Trung Quốc: tự do cho một người.
Ấn Độ: tự do tiêu cực.
Hi La tự do cho giới tinh hoa, còn lại là nô lệ.
Cộng sản: tự do cho một giai cấp [đúng hơn một nhóm lợi ích].
Dân chủ: tạo cơ hội cho mọi người. Cơ hội về giáo dục, việc làm, lãnh đạo… để cá nhân phát huy tối đa năng lực của mình.
Dĩ nhiên, Dân chủ không phải không khuyết điểm. Nhân loại còn phải tiếp tục làm cuộc hành trình tìm kiếm.

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

DỄ & KHÓ, PHỔ THÔNG & CAO CẤP

[hay Tại sao tôi viết về Cham thì DỄ hiểu, làm văn chương hay bị kêu là KHÓ hiểu?]

1. Về Cham
Thành thực mà nói, người hiểu biết ở trình độ cao trong cộng đồng Cham không nhiều.
Ví dụ về phiên âm [chuyển tự] chữ Cham, người đọc-hiểu lối chuyển tự của anh em ở Malyasia không nhiều, chỉ có thể chiếm 1% [khoảng 200 người], còn lối phiên âm mới [ở 4.650 từ Việt Cham thông dụng, hay của Quang Cẩn] cộng đồng Cham rất dễ tiếp nhận để NÓI được tiếng Cham.
Ví dụ: “rimōng” hay “rimoong” thì dễ đọc hơn rimaong (con cọp), “habiên” dễ đọc hơn “habién” (bao giờ), “mưng” (từ) dễ hơn “mâng”, “par” (bay) với “per” cũng vậy.
Lí do: người Cham ở VN rành tiếng Việt hơn tiếng Cham, cũng không có nhiều người rành ngoại ngữ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)