ANH ĐẠM TÔI ĐÃ ĐI RỒI…

01-Anh Dam 1970
Anh Phú Đạm vừa đi lúc 23:52 giờ, ngày 8 tháng 2-2016 tại quê nhà.
Anh đã chịu đựng suốt nửa tháng trời, để qua đi: Lễ Nhập Kut của dòng họ Hamu Bhauk – Chakleng, Đám cưới của cháu bên vợ, Ngày trăng hết và ngày Mồng Một lịch Cham [không lành], cuối cùng là Đám hỏi của cháu bên nội buổi chiều cùng ngày.
Khi mọi sự đã thông, anh đi nhẹ nhõm. Vì bà con, vì con cháu đến hơi thở cuối cùng, là vậy.
Dòng cha, tôi có ba ông anh quý mến. Anh Lưu khoảng cách tuổi tác và ít gặp, gặp thì vội vội vàng vàng. Phone từ Mỹ cũng thế: có gì đó cứ như là gấp gáp.
Anh Bộ gần tôi hơn. Thuở hàn vi, tôi đạp xe qua anh mỗi tuần, nói vu vơ vài ba chuyện ruộng rẫy, sách vở. Thế thôi. Tôi coi anh như guru của tôi. Anh mất sớm: 44 tuổi. Tôi có 3 bài thơ về anh.
Anh Đạm anh ruột, nông dân-thi sĩ chính hiệu. Trước, anh có làm thơ tiếng Việt, thấy không tới đâu, chuyển hẳn sang tiếng mẹ đẻ. Rất khá. Nghèo và đạm, như tên của anh. Ở quê, rỗi – tôi sang anh. Anh em ngồi với nhau vài mươi phút, uống li trà, rồi về. Làm dân Sài Gòn, mỗi bận về quê, tôi đều ghé anh. Cũng ngần ấy thời gian cho nhau. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Giải đáp 2. TRUYỀN THỐNG VÀ SÁNG TẠO

[Trả lời bạn đọc phản hồi trên Inrasara.com]

Bạn đọc viết: “Như vậy thì phải giết nghệ sĩ đi, vì tội phá hoại truyền thống văn hóa dân tộc”.
– Đúng, “giết” thì nhân loại đã từng “giết” nghệ sĩ từ lâu và giết nhiều rồi, nhưng sáng tạo thì nghệ sĩ vẫn cứ sáng tạo! Vì đó là chức phận và định mệnh của hắn.
Kẻ sáng tạo luôn làm khác truyền thống, làm khác để tạo ra truyền thống khác. Thế mới gọi là sáng tạo.
Không đâu xa, ngay ở Việt Nam, Hồ Xuân Hương và Nguyễn Du đã chịu bao nhiêu búa rìu dư luận. Nữ thi sĩ họ Hồ thì bị xã hội phân biệt đối xử, còn Nguyễn Du giai thoại kể rằng nếu còn sống thì bị vua Tự Đức nọc ra đánh roi. May mà ông vua này còn biết yêu văn chương, không thì Nguyễn Du tiêu và kiệt tác này cũng tiêu luôn. Riêng dân gian Việt thời đó còn truyền tụng: “Đàn ông chớ đọc Phan Trần/ Đàn bà chớ kể Thúy Vân Thúy Kiều”. Thế mà hôm nay, về văn học, chính hai tác giả này mà người Việt Nam ưỡn ngực với thế giới! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Đỗ Tấn Thảo: TRINH NỮ

Một năm tất bật trôi xa
Đóa mai chớp mắt mới vừa hôm qua
Bi giờ đếm,từng sát na
Mắt tím cười mỉm ta là chúa xuân
Tạ ơn người đã bâng khuâng
Năm sau ta vẫn trong ngần mắt thơ
Tạ ơn bụt đẫm giấc mơ
Cỏ cây vươn nắng nương nhờ phận xanh
“Giáo khư” đứng gió khô quanh
Trinh nữ khép mở ngọn ngành lý do

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 3.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Inrasara: Giải đáp 1. TẠI SAO CỨ PHẢI NÉ TRÁNH NHẠY CẢM?

Trả lời email gửi chung của Chế Linh.
[Nhận định về “Bình luận của thi sĩ Chế Mỹ Lan về “những câu nói” của nhạc sĩ Từ Công Phụng trong đêm Đại nhạc hôi Champa” trên FB Mylan Che ngày 30-1-2016]

Lẽ ra bình luận chính “những câu nói” của nhạc sĩ Từ Công Phụng, tuy thế tôi thích viết về phản ứng của Chế Mỹ Lan về “những câu nói” này hơn. Vì nó cần thiết hơn bao giờ…
Đây là “cảm nhận” chân thật của một nữ sĩ Cham yêu dân tộc và lo lắng cho văn hóa dân tộc. Và về căn bản, tôi hoàn toàn đồng tình với tinh thần bài viết của CML.
Điều đáng ghi nhận đầu tiên là, bên cạnh Kiều Maily(1), hiện nay Chế Mỹ Lan là người nữ dũng cảm lên tiếng về các vấn đề cộng đồng Cham và văn hóa Cham. CML không nói sau lưng, không ám chỉ, mà trực diện và công khai tên tuổi, sự việc để phê phán. Là điều ngay cả các đấng nam nhi cũng hiếm khi làm được.
Bởi là “cảm nhận” nên bài viết hơi lan man; cạnh đó vài bạn FB tham gia còm càng không rành rọt: Bạn thì biểu đồng tình, người thì khuyên nên nhẹ nhàng trong lời lẽ, kẻ thì nguệch ngoạc vài ba chữ ra vẻ bí hiểm không biết để làm gì…
Chuyện nhạy cảm: về sự thật lịch sử Champa, hay chuyện lứa con cháu phê bình thế hệ đi trước đòi hỏi một phân tích thấu đáo để nhận chân sự thể, chứ không qua loa được. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Inrasara: Hồ sơ biên bản so sánh. Bài 18

THƠ TRẺ CHAM VÀ THƠ CỦA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ PHÍA BẮC
Khác biệt từ tư duy thơ đến khác biệt của cách xuất hiện và lối biểu hiện

Người Cham làm thơ tiếng Việt muộn.
Trong khi ngay từ thời kháng chiến chống Pháp, các nhà thơ dân tộc thiểu số ở phía Bắc như Nông Quốc Chấn, Bàn Tài Đoàn, Nông Viết Toại, Triều Ân… đã có mặt; rồi thời kì chiến tranh với Vương Trung, Vương Anh… vắt sang giai đoạn thống nhất đất nước, nổi lên các tên tuổi Y Phương, Lò Ngân Sủn, Pờ Sảo Mìn, Mai Liễu, Dương Thuấn… thì mãi năm 1996, Inrasara mới cho ra tập thơ đầu tay Tháp nắng do NXB Thanh niên xuất bản.
Như thế là muộn, quá muộn nữa là khác. Bởi truyền thống Cham đã có văn học viết từ thế kỉ XV-XVI. Muộn, mãi khi cơ hội tới với sự ra đời của đặc san Tagalau – Tuyển tập sang tác – sưu tầm – nghiên cứu Cham vào mùa Katê năm 2000, và khi đã thực sự nhập cuộc, các thi sĩ Cham xuất hiện hàng loạt và ồ ạt, để tạo nên một hiện tượng.
Cùng những khác biệt rất riêng.

1. Khác biệt từ tư duy thơ
Lối nghĩ cũ bị quy định bởi hệ mĩ học nông nghiệp vẫn còn kiên trì bám trụ nơi tâm thức nhiều người làm thơ Việt hiện nay, khiến tư duy thơ chúng ta co cụm lại, cố thủ trong truyền thống xưa cũ. Từ người Việt, Vương Trọng chẳng hạn. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TRÍ THỨC LÊN TIẾNG & CHÍNH QUYỀN XỬ LÍ

“Là trí thức mà bạn không [biết/ dám] lên tiếng về các vấn đề cộng đồng, là bạn chết lâm sàng rồi còn gì”

Vụ “Đốt nhang trong lòng tháp” coi như đã kết toán, và được lưu “Hồ sơ vấn đề Cham”. Duy có một ý kiến lạ cần dành sự phân tích thấu đáo hơn, để rút kinh nghiệm và nhất là, để cảnh giác.
Khi lên tiếng về vụ này, một bạn FB [để tránh rắc rối không đáng, xin không nêu tên nữa] cho là tôi muốn “kiếm bả danh lợi”. Đây là phát biểu lạ lẫm nhất mà tôi từng biết.
Lợi thì dứt khoát không rồi – vì nó cụ thể có thể kiểm chứng được; riêng danh, sẽ rõ hơn ở phần sau. Tạm nêu 3 sự vụ mới nhất để minh giải.

1. VẤN ĐỀ ĐẤT GHUR BINI BỊ XÂM HẠI
Khởi nguồn từ Ghur Darak Neh. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

HUYỀN THOẠI VỀ TÁC PHẨM CÓ VẤN ĐỀ

Cuốn sách vừa ra lò in đã có lệnh thu hồi, nó thành huyền thoại; ngắn hay dài hạn, tùy. Có tác phẩm in ra, chìm, nhưng người đẻ ra nó vẫn cứ hô hoán lên nó có vấn đề; để bán sách, để tạo tiếng vang, và… cũng đã từng làm nên huyền thoại: huyền thoại giả. Lại có cây bút không làm nổi tác phẩm ra hồn, sợ bị đời quên, nên la làng rằng tác phẩm tôi không thể in được ở Việt Nam, là một cách tạo huyền thoại kiểu khác.
Muôn vẻ huyền thoại.
Chắc chắn huyền thoại xuất phát từ tác phẩm tôi phải in photocopy vì không qua nổi con mắt kiểm duyệt độc đoán của nhà nước, hoặc tôi không chịu khom mình chui qua cửa xuất bản chính thống của chế độ toàn trị, là loại huyền thoại có đất sống dai dẳng hơn cả. Tạm đặt tên là TFinP. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

URANG CHAM. Phụ lục 2. CÁC KHUÔN MẶT CA NHẠC CHAM HIỆN ĐẠI

1. Châu Văn Kên
Giữa thế kỉ XX, sau những biến động lớn của lịch sử xã hội, cộng đồng Chăm đã ổn định trở lại. Ngoài giải quyết vấn đề sinh nhai và đời sống thường nhật, quần chúng cũng cần đến nhu cầu thưởng thức văn học nghệ thuật. Về thơ, đã có các Akayet và các Ariya cổ điển, sau đó thời cận đại các nhà thơ Chăm cũng đã sáng tạo tác phẩm mới; riêng nhu cầu âm nhạc, các dân ca cổ chưa thể đáp ứng được.
Jaya Mrang, Đàng Năng Quạ, Châu Văn Kên xuất hiện trong khí quyển xã hội đó.
Ở buổi đầu, do sang tác mang tính nghiệp dư, các “nhạc sĩ” chỉ dùng lời Chăm “phổ nhạc” Việt, ở đó lối làm của Jaya Mrang (Chakleng) là rất điển hình. Các ca khúc như “Mưlơm jwa” (Đêm vắng), “Jalan dwa gah” (Đường hai ngả), “Harei taum bbauk” (Ngày gặp mặt), “Lơy abih drei” (Ơi anh em ta)… được giới trẻ lúc đó ưa chuộng. Ca từ của ông giàu chất thơ, trữ tình và tha thiết. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THAY ĐỔI THÓI QUEN – THAY ĐỔI TRUYỀN THỐNG

14. Thay đổi thái độ tranh luận (nói thêm về vụ Đốt nhang trong tháp)

Tranh luận về một đề tài nào đó, thường người tham gia có mấy thái độ không thích hợp sau:
– Quá khích và hiếu thắng, từ đó hai bên dùng ngôn từ tố cáo lẫn nhau.
– Biết sai nhưng cố cãi bướng, đưa tranh luận vào ngõ cụt.
– Đuối lí, sinh tự ái, từ đó nói sa đà và quay sang tấn công cá nhân
– Cuối cùng là thái độ huề cả làng. Đây là thái độ bề ngoài có vẻ là tốt, nhưng không có lợi trong tìm kiếm sự thật.
Do đó cần thay đổi: Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THAY ĐỔI THÓI QUEN – THAY ĐỔI TRUYỀN THỐNG

15. Tại sao không ngợi ca?

Bà Trời cho ta mỗi ngày mới để sống, để tạ ơn và ngợi ca. Tại sao ta không tận hưởng? Thử xem tôi đã tạ ơn và ngợi ca thế nào… (các ngợi ca này đều được minh chứng và phân tích khá thấu đáo trong bài viết).

1. Ở THẾ HỆ TRƯỚC
Phạm Công Thiện là thiên tài. Thiên tài không ở trí tuệ anh, không ở các sáng tác của anh, càng không phải thiên tài ở tư tưởng anh, mà chính là ở sức hút kinh hoàng của hơi thở ngôn ngữ Phạm Công Thiện.
Đàng Năng Quạ đã hoàn thành chức phận của một nghệ sĩ sáng tạo đúng nghĩa. Cám ơn người nhạc sĩ đã ban tặng cho chúng ta Bhum Adei bất tử giữa lòng Cham. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)