Phuel Dhar: VẤN ĐỀ LINGA PO YANG, TUY NHỎ MÀ LỚN! – Một hướng giải quyết

(Chuyên đề Đá Kut Boh Dana)
Lời mào đầu.
Sáng nay, tôi vừa nhận được bài viết của Phuel Dhar, kí tên chung “Những Người nông dân”. Đây là bài viết hay, thấu tình đạt lí, nhằm đưa ra lối thoát khả dĩ nhất cho bế tắc “Vấn đề Đá Kut Boh Dana”.
Lâu nay website Inrasara.com không chấp nhận đăng bài khuyết danh, nặc danh, mà chỉ đăng bài viết của tác giả kí tên thật hay nickname, bút danh quen thuộc, hay ít nhất chủ trang web biết đích danh người viết là ai. Nhưng đây là trường hợp đặc biệt về một vụ đặc biệt đang ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống thường nhật và tâm linh bà con.
Thế nên, xin mạn phép độc giả cho tôi được đăng lên ở đây, như là một tài liệu/ ý kiến tham khảo. Tôi giữ nguyên văn, chỉ chỉnh vài lỗi chính tả, và cắt bỏ vài từ mang tính phê bình. Riêng các nhận định của tác giả, nếu có sai, chủ trang web này xin nhận lỗi với các đối tượng.
Thuk siam! – Inrasara.

*
Sự việc xảy ra tại thôn Chất Thường, rõ ràng chính quyền và Hội đồng Chức sắc hoàn toàn không cấm người dân tế tự Linga, mà chỉ yêu cầu di dời về vị trí cũ (thuộc Làng Cà Giang, cách điểm hiện tại 600m về phía Đông) với lý do là vị trí hiện tại thuộc quy hoạch xây dựng trường mẫu giáo cho con em thôn Chất Thường. Đây hoàn toàn là một lý do chính đáng để bà con chấp hành vì giáo dục là quốc sách hàng đầu. Nhưng tại sao khi chính quyền thực hiện việc cưỡng chế lại gặp phải sự kháng đối quyết liệt của bà con. Nút thắt vấn đề ở đâu? Giải pháp nào là tối ưu để tránh mất đoàn kết đồng tộc, nội bộ làng xóm? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 7.3/10 (3 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +2 (from 2 votes)

Tiếng nói nhà văn: Về Đá ‘Kut” ở Boh Dana

(Chuyên đề Đá Kut Boh Dana)
Sáng ngày 27-6, tôi có “Thư gửi Chính quyền Huyện Ninh Phước & Các bạn trẻ Cham” nhưng không đăng, mà chỉ gửi cho 3 bạn trẻ để các bạn tham khảo tìm hướng giải quyết. Thư chỉ đặt các câu hỏi gợi ý, bởi tôi nghĩ đây là vấn đề mang tính địa phương, tin rằng các bạn trẻ và bà con có thể tháo gỡ được. Nay, sự thể đẩy đến nguy cơ đổ vỡ, nên tôi xin góp lời.
Ở đây, “Đơn Kiến nghị” do 207 bà con Chất Thường kí gửi lên cơ quan cấp trên vào ngày 26-5-2015 mang tính bước ngoặc. Khi viết “Thư” trên, tôi chưa biết “Đơn” này đã được gửi đi.(1)
Xin đăng nguyên văn “Thư”, kèm theo lời bình MỚI VIẾT THÊM để trong […] in nghiêng.
Bao Ninhthuan
Inrasara
THƯ GỬI CHÍNH QUYỀN HUYỆN NINH PHƯỚC & BẠN TRẺ CHAM
Sài Gòn, 5g 27-6-2015

Kính gửi…
Các bạn trẻ thân mến!
Về sự cố xung quanh Đá ‘Kut” ở palei Boh Dana – thôn Chất Thường, Phước Hậu, Ninh Phước – Ninh Thuận, theo tôi tốt hơn [bên này] không nên tố cáo, [bên kia – chính quyền] không cần phải cưỡng chế, trấn áp, mà là tìm cách giải quyết vấn đề. Kinh nghiệm về giải quyết êm đẹp “Đất Ghur Cham Bini” (xem Phụ lục) có thể cho chúng ta bài học.
Thứ nhất, cần thông tin đầy đủ, nhiều chiều, không nên phiến diện, cắt khúc hay lêch lạc từ đó mọi người mới nắm được chính xác vấn đề để giải quyết. Các câu hỏi cần phải trả lời nghiêm túc là: Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 7.0/10 (3 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +3 (from 3 votes)

Inrasara: Lo trước 2, VẤN ĐỀ ĐẤT GỬI CHAM AHIER

2015-6-20-Chakleng01
Ảnh Dương Tấn Ngọc trình bày chương trình cải cách, Chakleng 20-6-2015. Photo Quảng Đại Thính.
[Chuyên đề Tanưh Paywa của Cham Ahier]

Vấn đề hiện đang làm nóng:
– Đất Gửi của người Cham Ahier thế nào, khi Cham Việt sống gần nhau hay cộng cư cùng palei? Làm thế nào để tránh bị lấn chiếm dẫn tới tranh chấp và xung đột không đáng có?
– Sống chung palei Cham, thi hài người Việt có được cho vào làng là chuyện vi phạm phong tục Cham không?
– Chakleng và palei khác đã giải quyết thế nào? Còn khía cạnh nào chưa thỏa đáng?

*
2 năm, sau khi bài “Lo trước 01, Vấn đề đất Ghur Anưk Bini” đăng trên Inrasara.com, ngày 13-7-2013 mở đầu cho cuộc thảo luận, sự thể căn bản đã được giải quyết Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

4Phương: PHONG TRÀO HÔN NHÂN DỊ CHỦNG

Người Chăm chúng ta có tâm lý sính ngoại nghĩa là tâm lý lúc nào cũng muốn giống người Kinh, đặc biệt là lớp tri thức được học tập và tiếp xúc nhiều với người Kinh. Từ ăn mặc đến cách nói chuyện, và đặc biệt là nếu bạn có người yêu hay vợ hoặc chồng là người Kinh thì đó thực sự là niềm tự hào rất lớn, tự hào với đám bạn người Kinh, tự hào với gia đình và những người xung quanh giống như cái cách mà người Kinh tự hào khi có vợ hoặc chồng là Việt kiều vậy. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Inrasara: NGƯỜI CHAM VÀ DỰ ÁN ĐIỆN HẠT NHÂN/ THE CHAM AND THE NUCLEAR POWER PROJECT

Bản tiếng Nhật in trong tác phẩm (7 tác giả + 2 cộng tác viên): “Export of Japanese Nuclear Power Plant to Vietnam“, NXB Akashi Shoten, phát hành tháng 2-2015.
Bản tiếng Anh do Thục Quyên & Melissa Ryzek dịch, đăng trên:
https://sites.google.com/site/networksavevietnamsnature/4-dokumente/2-weitere-dokumente/a20150429-inrasara-en
Ở đây là bản tiếng Anh và tiếng Việt.

1. Pangdurangga (nowadays includes Ninh Thuan and Binh Thuan Province ) is a geographic region – the southernmost of — four historic areas in the ancient kingdom of Champa. During the tumultuous history of the kingdom, this area has always had to suffer the most, in all aspects.
Being far away from the major cultural center Amaravati during Champa’s flourishing time, Pangdurangga had not been much favored. So many times invaded by the army Khmer, the people of Pangdurangga always had to face the enemy alone, and then, when the kingdom weakened, Pangdurangga had to take a stand for the whole nation to outlast, in accordance with the character of Pangdurangga. Geographic location and life circumstances forced the people to equip themselves with an independent spirit. This spirit of independence and resistance, forged generation after generation, gave rise to its extreme endurance, some could even say stubbornness. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 4.5/10 (2 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: -6 (from 6 votes)

Inrasara: Thế nào là LÀM GIÀU BẰNG VĂN HÓA DÂN TỘC?

(hay Giải minh comment của TS Quang Can)

Vừa qua, liên quan đến chuyện Cham và Chữ, 1 bạn FB tố cáo tôi “bóp méo sự thật” và mỉa mai tôi “mưu sinh bằng văn hóa Cham”, Quang Cẩn đã có comment rất mạnh: “Sao lại mưu sinh bằng văn hoá Cham? Làm giàu chứ. Anh nào nói, bảo anh ấy vào mà mưu sinh, làm giàu? Không ai cấm cản cả? TS Can Quang đang làm giàu bằng văn hóa Cham. Anh nào ganh tỵ cứ vào, làm cho ra trò. Hãy hiên ngang sống như yut đã từng”.

Tôi hiểu ý của Can Quang, rằng Sara chớ chùn bước trước mọi phê phán. Không chùn bước, nhưng tôi thì khác: với Cham, tôi rất ngại làm bất kì ai tổn thương, nên giải minh, chứ không phán xét. Một ý kiến nào bất kì, chỉ khi suy tư thấu đáo, vấn đề mới được sáng rõ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +2 (from 2 votes)

CHAM – “DIGAN ĐÔNG NAM Á”?

1. “Cham Digan” ĐNÁ là chữ tôi mượn lại từ nhà báo Nguyễn Hoàng Sông Hậu đăng Tiền Phong, tháng 6-2001: “Người Chăm An Giang và những cuộc ra đi”: “Chăm… sống đời Digan”.
Tôi trích đoạn dài bài báo và bình trong tiểu thuyết Chân Dung Cát: “Lướt qua cái tít nhỏ in đậm “Sống đời Digan”, tôi nghĩ đấy chẳng gì hơn mánh khóe gợi tò mò của kẻ rỗi việc, không định đọc bài báo. Nhưng rồi bởi rỗi việc và tò mò, tôi đã đọc nó. Tôi nghĩ anh nhà báo có khám phá nhỏ về Chăm.” Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Quan hệ Cham Việt: Các va chạm

Quan hệ Cham Việt 01: VA CHẠM ĐỜI SỐNG, đâu là thái độ?

Một vấn đề nảy sinh không thể quyết toán bằng chối bỏ nó hay cho nó chìm xuồng, mà bằng phơi bày nó ra, đối mặt với nó, và tìm cách giải quyết nó. Cham Kinh sống cộng cư, va chạm là chuyện thường tình. Cham nói: Răng lưỡi sao tránh phải cắn nhau (Tagei dalah habơr klah di kaik gơp). Va chạm này gây chú ý, bởi nó dễ bị thổi phồng từ va chạm cá thể thành xung đột tập thể.
Vấn đề là, chính quyền địa phương có KỊP THỜI, CÔNG BẰNG & MINH BẠCH không? Đề tài này tôi đã đề cập nhiều lần mươi năm trước, nay xin trở lại. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 7.0/10 (3 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 3 votes)

Inrasara trả lời chung về Akhar thrah

scan0001
+ Trang đầu Ariya Xah Pakei của Cham – Campuchia.
Về “Inrasara và Akhar thrah”, tôi đã nhiều lần giải thích, và giải thích từ nhiều năm trước – 7-8 năm trước trên website Inrasara.com rồi. Có lẽ các bạn trẻ chưa đọc nên còn có thắc mắc. Nay xin nói lại lời cuối cho em.

1. Tạm chia cách viết Akhar thrah làm 3 giai đoạn:
– Năm 1906: cách viết của tu sĩ, nhà văn, người chép sách… từ năm 1971 trở về trước được E. Aymonier hệ thống lại và dùng trong Từ điển của mình. Ở đây có nhiều khác biệt, 1 chữ lắm lúc có đến 2-9 kiểu viết khác nhau. Từ điển này dùng tham khảo thì cực tốt, nhưng rất khó SỬ DỤNG. Đây là thực tế.
– Năm 1971: là năm Từ điển Moussay ra đời. Sau nhiều lần bàn bạc, trí thức Cham đi đến thống nhất CHUẨN lần1 lối viết Akhar thrah. Cách viết KHÁ nhất quán, được nhiều người Cham sử dụng.
– Năm 1985: (BBS thành lập 1978) sau nhiều lần hội thảo hẹp và rộng, BBS gồm hơn 40 lượt thành viên trí thức Cham đi đến nhất trí CHUẨN lần2. Hiện nay đại đa số học sinh được đào tạo qua trường lớp BBS dùng lối viết này.
[Lưu ý: ông Lâm Gia Tịnh là thành viên Ban biên tập Từ điển Moussay, sau này phụ trách Trưởng chuyên môn BBS, ông viết theo lối BBS. Ông là chủ biên sách Ngữ văn Chăm lớp 2] Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)