BƯỚC CHÂN CHỮ BÁT TRÊN LỘ TRÌNH DỰ ÁN NHÀ MÁY ĐIỆN HẠT NHÂN NINH THUẬN

[Bùi Giáng: Bước chân chữ bát chày chày…]

Với Việt Nam, cộng đồng Cham ở một vị trí khiêm tốn, khiêm tốn mươi lần hơn Việt Nam so với thế giới, triệu lần hơn vị thế của trái đất giữa mênh mông vũ trụ vô cùng.
Dự án Nhà máy ĐHN Ninh Thuận được lên kế hoạch không tính đến Cham, là phải; dự án ngưng, cũng không có nguyên do nào xuất phát từ Cham, cũng đúng luôn.
Vì sinh mạng Cham ư? – Không.
Vì văn hóa Cham gầy dựng hơn 2000 năm nguy cơ bị mất trắng ư? – Không.
Vì cộng đồng Cham phản ứng ư? – Càng không nốt.
“Lộ trình” này được vẽ ra như một ghi nhận [những chi tiết liên quan đến Cham], không bình luận không phê phán – theo kiểu Phê bình Lập biên bản Văn học của tôi. Để qua/ từ đó, người Cham ý thức về mình hơn, biết lo cho sinh phận mình hơn. Để sống, yêu thương, làm việc và sáng tạo.
Inrasara
dhn-bien01[Khảo sát vùng biển Vĩnh Trường, Photo Jaya] Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TRƯỚC SỰ CỐ ‘VĂN HÓA SA HUỲNH’, THẾ HỆ TRẺ LÀM GÌ?

[về Sự cố & về Cách viết]
vanhoa-sahuynh
A. Sự cố
Nhắc lại 3 vụ cũ:
– Tiểu thuyết Fulrô? của Ngôn Vĩnh ra đời (NXB Công an Nhân dân in 1982; in lần 2: Fulro, tập đoạn tội phạm, 1985; NXB Văn học in lần 3, 1995), bởi LÚC ĐÓ KHÔNG AI NÓI, không DÁM nói, do đó nó đã gây bao nhiêu ngộ nhận và nghi ngờ giữa anh chị em, gây chia rẽ một bộ phận cộng đồng Cham, tác hại đến cá nhân nhiều người.

– Tác phẩm Mấy Vấn đề Lý luận và thực tiễn cấp bách liên quan đến mối quan hệ dân tộc hiện nay, GSTS Phan Hữu Dật (chủ biên, với sự cộng tác của 22 tác giả khoa bảng khác), Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 10-2001.
Gần một năm sau, 30-9-2002, ông Nguyễn Văn Tỷ và 19 nhân sĩ trí thức Cham đã THẢO ĐƠN THƯ gởi các cấp phản biện cuốn sách, chỉ ra những sai lầm tệ hại. Nhà xuất bản đến Phan Rang gặp đại diện trí thức Cham sau đó, và tác phẩm chìm trong quên lãng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CÁI TÔI & URANG CHAM

Năm ngoái đang hứng về loạt bài URANG CHAM, được 28 nhân vật, gặp chuyện ông anh Phú Đạm, tôi đã phải ngưng thì hẳn rồi. Cạnh đó còn có nguyên do khác khiến công cuộc đình trệ: từ chính Urang Cham. Nỗi này khiến tôi cụt hứng chút đỉnh.
Người thì bài xong vừa đưa lên web, vội nhắn tin bảo tôi “giấu” đi: ngại người ta nói lắm!
Người thì không chịu trả lời phỏng vấn, cho rằng: cái tôi đáng ghét; Sara chịu khó tìm tài liệu viết đi.
Tôi nghe lạ. Tôi bảo, bác đã là “nhân vật”, nếu tôi không viết thì người khác viết; và nếu bác không cộng tác, nhỡ tôi viết sai thì càng phiền. Vậy mà các vị cứ… sợ. Sợ chi không biết. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Chuyện học 12. NGƯỜI CHAM NÓI….

(Nhân Kate, tặng Nguyễn Trinh Thi, Đinh Bá Truyền, và các bạn [có vẻ, hay thật lòng] muốn hiểu về Cham, đọc giải trí lành mạnh).

Ở thế giới nhỏ bé Cham, vài Cham khi túng thế hoặc đuối lí hay kêu: “Người Cham nói”, “người Cham tôi nghĩ thế”, hay to hơn: “triết lí Cham quan niệm thế”…
Đó là lối nói “nhân danh”, “thay mặt” [mà các nhà chính trị ưa dùng], tiếc là nhân danh… sai. Biết nêu câu hỏi với kẻ phát ngôn, rằng đó là: Người Cham nào, nói ở đâu, và nói ra sao, bạn sẽ đặt họ đứng vào thế chông chênh dễ đổ ngay.

Trích Minh Triết Cham: Diễn ngôn bất kì vấn đề nào về Cham đều cần trụ trên kiềng 3 chân: nguồn sử liệu – truyện kể – và hồ sơ hiện tại. Tôi đưa ví dụ, ngay Po Riyak ở Vĩnh Trường [nơi Dự án Nhà máy ĐHN 1 đặt trụ sở], ai cũng biết đó là của Cham, nhưng không một ai thò ra được dù 1 chân kiềng, để chứng minh nó đích thị là của Cham [“Câu chuyện Po Riyak” của tôi đăng tc Nghiên cứu & Phát triển 2-2016, và Tagalau 20 là nỗ lực bày ra chân kiềng đó]. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TAGALAU 20, NÓI CHUYỆN CHĂM SÓC KHÁCH HÀNG

[khách hàng = cộng tác viên, độc giả, và…]

Nói chuyện kinh doanh trước. Kinh doanh, [xin tự khen xíu] tôi rất giỏi chăm sóc khách hàng.
Trước khi mở tiệm Tạp hóa ở quê [35 tuổi], tôi còn chưa sành thuốc lá, cà phê, bia bọt… Đứng tiệm, tôi rành đủ – chủ yếu để ngồi với khách. Tôi chiều khách đến nỗi có hôm 10g tối, phục vụ 3 khách nhậu, tôi đã phải đạp xe lên Phú Quý mua cục đá cho họ tiếp tục công cuộc.
Ở Thương xá TAX, ngày nào tôi đứng quày là ngày đó thu nhập cao: tôi biết “thượng đế” luôn luôn đúng, trước cả câu đó trở thành đầu môi của dân buôn bán. Tôi áp dụng “triết lí” kinh doanh của mình: “Không được nói dối” không sai phân tấc. Thế nên, dù không đon đả hay vồn vã, khách rất khoái tôi. Khoái, mua hàng nhiều, và mua có giá.

Chuyện Tagalau
Xin nêu sự thể, mà không bình luận. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 08. TIẾNG & CHỮ CHAM

1-chabbang-xetrau-nang
Trong gia đình, tôi đòi hỏi ở vợ con 2 điều:
– Có thể bình luận về vấn đề/ nhân vật xã hội nào đó, tuyệt đối không nói xấu ai sau lưng.
– Cố gắng tránh nói độn: sao cho tiếng Việt ra tiếng Việt, tiếng Cham ra tiếng Cham. [Về 2 mục này, riêng bà xã thì có du di xíu].

Dù biết, và dạy chữ Cham từ rất sớm, nhưng tôi không đặt nặng vào Akhar thrah, mà là tiếng Cham. Cái tôi quan tâm không phải là chữ, mà là tiếng.
Chữ thì còn đó, chứ không mất đi đâu cả. Ngày xưa ông bà Cham viết chả nhất quán, nhưng Akhar thrah vẫn cứ còn. Riêng TIẾNG, tiếng nói hàng ngày của Cham đang bị lai tạp và rơi rụng. Ngay những kẻ lớn tiếng bảo vệ “chữ Akhar thrah truyền thống” nhất, nói tiếng mẹ đẻ thường nhật cũng độn tiếng Việt đến 50-60%! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 07. VƯỢT BỎ TRUYỀN THỐNG

Ai đang đi kia?
Băng cánh đồng khô chân trần hối hả
Đội giành gốm to đi giữa trưa nắng hạ
Có kịp bữa cơm, đám con đói lao nhao?

Ai đang đi kia?
Gói khăn dằn lên lưng gùi qua đất Thượng
Chàm mình nghèo mà Thượng có giàu đâu
Nhưng đã đi thì phải quến nhau
Có kịp không, với vòng xoay công nợ
? (Inrasara, trường ca Quê Hương, 1984)

*
Thử tưởng tượng người Việt cứ vâng lời các cụ Nho học ôm khư khư Lục bát, Song thất lục bát với Hát nói hay Đường luật, thơ Việt hôm nay sẽ ra sao? – Chắc chắn sẽ không có “Một thời đại trong thi ca” với Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Chế Lan Viên…
Sau đó, cứ nghe theo Xuân Diệu, Tố Hữu quyết kiên trì loại thơ như Thơ Mới với Thơ Mới hậu kì, chắc chắn Việt Nam sẽ không có được Nguyễn Đình Thi, Trần Dần, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên… Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

KHÓC LÊN ĐI, ƠI QUÊ HƯƠNG YÊU DẤU

A. MỘT SIÊU DỰ ÁN – 5 KHỦNG & GÌ NỮA
[Trích nguyên văn]

1. Dự án KHỦNG
Ngày 24-10-2015, UBND tỉnh Ninh Thuận ký hợp tác đầu tư Dự án hạ tầng Khu công nghiệp & Khu liên hợp cán thép Hoa Sen Cà Ná, công suất từ 6-12 triệu tấn, đôn lên thành 16 triệu tấn.

2. Điều kiện KHỦNG
Ninh Thuận đã ký cam kết giao toàn bộ 1.500 ha mặt bằng sạch, tức nhà nước chi toàn bộ tiền giải phóng mặt bằng, hạ tầng điện, nước…

3. Ưu ái KHỦNG
“Ninh Thuận miễn phí toàn bộ tiền thuê đất trong 70 năm”, miễn thuế thu nhập 4 năm, thuế ưu đãi 9 năm tiếp theo là 5%…” Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

HẢI SỬ CHAMPA & VĂN HÓA BIỂN CHAM NHƯ LÀ MỘT GỢI Ý

Tôi không phải sử gia, các bài viết của tôi về Hải Sử Champa và Văn Hóa Biển Cham đăng trên các báo và tạp chí thời gian qua chỉ như là một gợi ý. Sau đây là 10 bài tiêu biểu:
Sea of Champa
1. Tìm nền hải sử Việt Nam ở đâu?, Tiền phong chủ nhật, 23-3-2014; tạp chí Non Nước, số 200-7-2014
2. Chủ quyền biển Việt Nam qua văn hóa Chăm, BBC.co.uk/vietnamese, 25-3-2014
3. Văn hóa biển Việt Nam, báo Thể thao & Văn hóa cuối tuần, Văn Bảy thực hiện, 23-5-2014
4. Biển trong văn chương Chăm, tạp chí Tia sáng, 5-7-2014
5. Việt Nam nhìn từ huyền thoại ít được biết đến, tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3&4.2014. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Chuyện văn nghệ VN 15. TIẾNG NÓI ĐƯỜNG BIÊN 03

(đảng [phe, bè] phái tính trong sinh hoạt trí thức)

Chuyện của Cham.
Trong “chiến trường Akhar thrah” vừa qua, bên CPK dứt khoát cho tôi phe BBS. Có mấy nguyên do: Tôi 4 năm làm việc tại BBS, ở đó nhiều người là bạn và thầy tôi; rồi khi rời BBS tôi nhiều lần trở lại giúp hay cộng tác với BBS; và rõ nhất: khi có tranh luận, tôi đã một lần đứng ra biện minh cho BBS tại Hội nghị ở Phan Rang!
Còn phe BBS đinh ninh tôi thuộc phe mình.
Không phải. Tôi vẫn viết chữ Cham theo Từ điển Moussay (mà ta nhầm là “truyền thống”), chứ không viết theo BBS (mà ta tố là “chế biến, lai căng”). Còn ở đặc san Tagalau, tôi viết cả 2 kiểu, tùy tác giả bài đó yêu cầu.
[Vài sinh linh phe BBS biết thế, có vẻ thất vọng về tôi; tuy thế những người hiểu tôi, thì “Sara cá biệt mà, có chi trầm trọng đâu”].
Thế là, không ít người cho tôi phe giữa, TRUNG LẬP, và nghĩ: ông Inrasara nghiêng bên nào bên ấy thắng là cái chắc. Năm 1982, vào làm ở BBS, tôi vẫn cứ viết Akhar thrah theo lối Moussay, mà chẳng ai ở đó phiền hà tôi cả.
Đơn giản, tôi cư trú ĐƯỜNG BIÊN. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)