Inrasara: TÔI SẼ NÓI GÌ, NẾU ĐỨNG TRƯỚC SINH VIÊN CHAM?

[& thông báo tạm ngưng 2 series Stt: “Chuyện Văn nghệ VN. Định kiến…” & “Cham Ahier, thử tìm cách giải quyết”]

Đây chỉ là câu hỏi giả định, bởi chưa hề/ và không bao giờ xảy ra vụ đó nữa, có lẽ. Người ngoài sẽ ngạc nhiên không ít, khi biết:
Đài truyền hình các nơi, kể cả Thái, Đức đã có 24 phim riêng về Sara, Ninh Thuận thì không.
Ông Inrasara nhà văn Dân tộc thiểu số mang tiếng là… “nổi tiếng” chưa nửa lần được tham dự Ngày Hội Văn hóa các Dân tộc VN.
Tôi đã đi khắp tỉnh thành nói chuyện về văn chương với văn giới, riêng Ninh Thuận quê tôi thì – không [dù ở đó, 2 bận tôi được anh chị em hội viên yêu cầu].
Tôi hơn trăm lần nói chuyện, thuyết trình trước sinh viên Nhật, Hàn, Thái, và Việt, thế mà chưa một lần với sinh viên của tộc mình [“nói chuyện, thuyết trình” chứ không phải giảng dạy].
Dù cả bốn thứ ấy, tôi rất… thèm. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 6.

Xakawi, một trong hai thứ Cham cãi nhau hăng nhất

Đó là Akhar thrah (chữ Cham truyền thống) & Xakawi (lịch).
1. Xin nói chuyện nay trước.
Về chữ viết, chỉ vì vài nét thay đổi thôi mà tranh thắng thua nhau tóe lửa, đến thành “chiến trường Akhar thrah”, kéo dài suốt mười năm [chưa có dấu hiệu kết thúc] – hỏi có tội nghiệp không? Chỉ cần đặt 3 câu hỏi, là xong, vậy mà ta cứ gân cổ cãi.
– Thứ nhất, “Akhar thrah truyền thống có từ thời Po Rome, không ai được quyền sửa đổi” là một phát ngôn không biết mình nói gì. Nhớ, Po Rome thuộc thế kỉ XVII. Chữ viết được con người bày ra, trải qua 4 thế kỉ mà con người không được quyền sửa đổi, cứ hỏi bất kì nhà ngôn ngữ nào trên thế giới, là biết ngay!
Đó là lí thuyết. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ. Phàm lệ

Phàm lệ. Các bạn phê phán nhiều quá, chưởi cũng nhiều quá

Chuyện Việt Nam, nhân dân đóng thuế nuôi bộ phận lãnh đạo, các cấp quản lí. Trách nhiệm của họ là làm cho quê hương giàu đẹp hơn lên, còn nếu họ khiến đất nước tanh bành, các bạn phê phán, chưởi rủa, tôi không ý kiến. Bởi Việt Nam trong đó có bạn, đã góp công hay đóng thuế nuôi họ.
Vụ này, tôi chỉ có thể khuyên con cháu trong nhà: Không. Chưởi rủa không giải quyết vấn đề, mà hãy phản biện thông minh nhất có thể.
Còn Cham, tại sao các bạn phê phán?

Cộng đồng Cham ta có ai là lãnh đạo, quản lí đúng nghĩa đâu! Có chăng, chỉ là tay chân dưới quyền. Vậy mà khi có cái gì sai, chướng tai gai mắt các bạn; hay khi có một Stt phê phán hiện tượng nào đó trong cộng đồng, là các bạn nhảy vào like, phê phán, thậm chí – chưởi. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 04

Palei mở, dân số tăng – làm gì?

1. Dân số Cham ngày càng tăng, palei ngày càng mở, nhưng số lượng Haluw janưng không đổi, thậm chí có nơi sụt giảm, mà lệ tục vẫn y nguyên xưa. Vậy thì làm sao số Haluw janưng có thể đáp ứng được nhu cầu tâm linh cho tín đồ?
Palei Chakleng [và 6 palei khác phụng sự tháp Po Rome] những năm 70 của thế kỉ cũ: Số dân 8.000 người, nghĩa là người qua đời ít, lượng đám tang và các nghi lễ thuộc phạm vi phục vụ của cấp Paxeh cũng ít. Do đó với số Haluw janưng: 1 Dhya, 2 Bac, 5 Paxeh là đủ.
Còn hiện tại, làng mở, số dân tăng gấp 3-4 lần, mà cấp Paxeh chỉ có bấy nhiêu, thì vấn đề nẩy sinh là điều khó tránh.
Cụ thể hơn: Palei Chakleng ngày ấy mỗi năm không quá mươi người mất, vậy một tháng làm một đám tang là đủ [tục lệ: làng chỉ có một đám tang]. Hiện tại thì khác, nếu còn giữ lệ ấy, thì số lượng “ma” [chưa làm đám thiêu] còn nằm dưới “labang” (mả) sẽ tăng vọt. Là điều tín đồ Cham Ahier không thể chấp nhận. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 03

Bài 03. Vấn đề tôn giáo mở

Địa thế Champa xưa mở, lịch sử Champa là lịch sử mở, tinh thần Cham mở, thế nhưng – lạ, quan niệm về tôn giáo Cham lại đóng cách kì lạ.
Ở Pabblap, chưa có trường hợp con gái Việt lấy chồng Cham được chôn trong Ghur; một đàn ông Việt lấy vợ Cham mất đi được ưu ái, là ca duy nhất.
Bên Cham Ahier, trước đây không lâu, sinh linh lai [Cham + …] khi mất đi, sau khi làm đám thiêu, tinh cốt trong Klaung ông/ bà ta đã phải chịu nằm ngoài Kut lihin [địa phận Kut “không lành” nằm xa khuất Kut chính], mỗi bận làm lễ trong Kut là mỗi bận người thân họ khóc lóc, bởi tình trạng đơn côi này.
Ta phân biệt đối xử vậy, thì làm sao người ngoài còn “dám” lấy Cham? Và làm sao con cái Cham lấy người ngoài “dám” nhập vào cộng đồng Cham? Mà chúng ta có ngăn được mình không lấy người ngoài? Và, chúng ta có “thuần harat” mãi được không? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 02

Bài 02. Giải quyết Tinh thần Tùy tiện Cham

Chuyện cũ.
Chắc chắn ông Huyện Dương Tấn Phát là “nhà lãnh đạo” Cham Panrang lớn cuối cùng được cộng đồng nể vì, kính trọng. Về nhiều mặt. Tuy nhiên nhân vật lớn thế nào cũng phạm sai lầm. Thời gian đi qua, bình tâm nhìn lại, ông phạm 2 tội:
– Tội lớn liên quan đến Ghur Bini [tôi có nhắc qua trong “Hồ sơ Ghur Bini”.
– Tội nhỏ: đánh Cả sư, khiến sau đó ông buồn rầu mà chết [cũng có sự hỗ trợ của tuổi già, buồn, xấu hổ].

Ông có tội, nhưng lại tội… đúng, mới tội! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 01

Bài 01. Từ một Video Clip.
[mến tặng A.Luu & các bạn Cham]
gru-kalong
Hôm qua, ngày 28-12-2016 Amuchandra Luu có link Video Clip đính kèm bài thơ “Đám tang lạ”. Bài thơ thu hút nhiều bình luận. E có ngộ nhận [và đã ngộ nhận rồi], sáng nay, A.Luu giải thích qua Stt “Đám tang Cham: Chuyện gia đình và xã hội”.
A.Luu giải thích, nhưng vẫn không đủ, và có nhầm.

– Tôi còm: “Cần đưa ra THÔNG TIN đầy đủ: 1. Đám tang này của ai? [có thể giấu tên], xảy ra ở đâu? khi nào? thầy Paxeh là vị nào? người mất giữ đạo cũ hay đã theo đạo mới? con cháu họ theo đạo nào? Nếu đã rõ ràng như thế, có lẽ chúng ta dễ bình luận hơn.” (Hồ Đình Tú đi hơi xa đề, cũng vì lí do đó). Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Inrasara: SỨ MỆNH VĂN NGHỆ – SỨ MỆNH CÔNG DÂN

Tham luận tại Hội thảo Thực trạng & giải pháp bảo tồn phát huy văn hóa cổ truyền các Dân tộc thiểu số Việt Nam – Hội Văn học nghệ thuật các Dân tộc Thiểu số Việt Nam, 21-12-2016.

*
Tham luận xin không thuyết lí, mà đi thẳng vào sự việc cụ thể. Ba vấn đề ở đây, thứ nhất, đứng trước câu hỏi xã hội đặt ra: hiện thực đất nước, hiện thực văn hóa dân tộc, và hiện thực văn học nghệ thuật, đâu là thái độ của văn nghệ sĩ? Thứ hai, nhà nghiên cứu là người dân tộc thiểu số đang ở đâu? Cuối cùng, đâu là công cụ/ phương tiện thực tiễn nhất nuôi sống văn hóa dân tộc để văn hóa được là văn hóa sống?
Lưu ý, vì các vấn đề liên quan trực tiếp đến tôi với tư cách nhà văn, người nghiên cứu văn hóa dân tộc, và một trí thức từng giáp mặt với chúng, thế nên nhiều vụ việc xin nhắc đến bản thân mình.

ghur-girai-neh-03-03-2014-16
Mở
Tôi muốn bắt đầu từ câu chuyện đất Ghur Cham Bà-ni. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

BƯỚC CHÂN CHỮ BÁT TRÊN LỘ TRÌNH DỰ ÁN NHÀ MÁY ĐIỆN HẠT NHÂN NINH THUẬN

[Bùi Giáng: Bước chân chữ bát chày chày…]

Với Việt Nam, cộng đồng Cham ở một vị trí khiêm tốn, khiêm tốn mươi lần hơn Việt Nam so với thế giới, triệu lần hơn vị thế của trái đất giữa mênh mông vũ trụ vô cùng.
Dự án Nhà máy ĐHN Ninh Thuận được lên kế hoạch không tính đến Cham, là phải; dự án ngưng, cũng không có nguyên do nào xuất phát từ Cham, cũng đúng luôn.
Vì sinh mạng Cham ư? – Không.
Vì văn hóa Cham gầy dựng hơn 2000 năm nguy cơ bị mất trắng ư? – Không.
Vì cộng đồng Cham phản ứng ư? – Càng không nốt.
“Lộ trình” này được vẽ ra như một ghi nhận [những chi tiết liên quan đến Cham], không bình luận không phê phán – theo kiểu Phê bình Lập biên bản Văn học của tôi. Để qua/ từ đó, người Cham ý thức về mình hơn, biết lo cho sinh phận mình hơn. Để sống, yêu thương, làm việc và sáng tạo.
Inrasara
dhn-bien01[Khảo sát vùng biển Vĩnh Trường, Photo Jaya] Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TRƯỚC SỰ CỐ ‘VĂN HÓA SA HUỲNH’, THẾ HỆ TRẺ LÀM GÌ?

[về Sự cố & về Cách viết]
vanhoa-sahuynh
A. Sự cố
Nhắc lại 3 vụ cũ:
– Tiểu thuyết Fulrô? của Ngôn Vĩnh ra đời (NXB Công an Nhân dân in 1982; in lần 2: Fulro, tập đoạn tội phạm, 1985; NXB Văn học in lần 3, 1995), bởi LÚC ĐÓ KHÔNG AI NÓI, không DÁM nói, do đó nó đã gây bao nhiêu ngộ nhận và nghi ngờ giữa anh chị em, gây chia rẽ một bộ phận cộng đồng Cham, tác hại đến cá nhân nhiều người.

– Tác phẩm Mấy Vấn đề Lý luận và thực tiễn cấp bách liên quan đến mối quan hệ dân tộc hiện nay, GSTS Phan Hữu Dật (chủ biên, với sự cộng tác của 22 tác giả khoa bảng khác), Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 10-2001.
Gần một năm sau, 30-9-2002, ông Nguyễn Văn Tỷ và 19 nhân sĩ trí thức Cham đã THẢO ĐƠN THƯ gởi các cấp phản biện cuốn sách, chỉ ra những sai lầm tệ hại. Nhà xuất bản đến Phan Rang gặp đại diện trí thức Cham sau đó, và tác phẩm chìm trong quên lãng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)