Sống minh triết 20. NHẬP CUỘC CHIẾN, VÀ… BIẾT TỪ BỎ

[Kết thúc năm Đinh Dậu, năm Sara, kể CHUYỆN 4 SINH LINH CHAM &]
2011-NoichuyenThanhnien
Chuyện 4 sinh linh.
1. SL01. Bạn chiến với Sara thuở sinh viên, bỏ học về quê. Cha bạn là người tốt, vậy mà bị vài anh tranh chức Chủ nhiệm Hợp tác xã, tố cáo ông suýt tù. Từ đó bạn thù ghét Cham, và thề: Dù nhấc 1 ngón tay làm lợi Cham cũng không làm.
Hệ quả: Đến hôm nay bạn ấy cứ vô công rồi nghề, chả làm gì được cho bản thân, chứ đừng nói xã hội nhân quần.

2. SL02. Rất thân với Sara. Sinh viên giỏi, có lí tưởng, vượt biên bị tù. Ra tù làm kinh doanh, cũng lên bờ xuống ruộng. Đáng nói ở đây: Bạn không màng đến chuyện cộng đồng Cham nữa. Và tuyệt đại đa số Cham không biết bạn ấy hiện đang làm gì, sống chết ở đâu. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

5 CÂU HỎI VỀ/ CHO BUMI PHÒ TRÌ

[Chuyện nhỏ buồn to: Quý tặng Thong Thai, chị em Tường Vân Tường Vi, Thông Văn Chương, Mai Quang Chiêu, và bà con BUMI]

Từ lớp Đệ Thất, tôi lang thang qua các palei Cham Ninh Thuận. Đi và ở lại, có khi dài cả tháng. Pabblāp Birau là nhà Đạt, Cát, Phăng, Triển; Cwah Patih có Ngạt, Ve; Hamu Tanran có Đảo; Ram có Xoài… Mãi hôm nay tôi cũng không chừa đi. Không phải gặp trí thức Cham, mà quần chúng. Gặp, bà con xổ lòng, tôi tiếp nhận, và tôi lên tiếng. Nói cho, nói vì bà con. Rồi nghe bà con phản hồi, cứ thế. Nhà văn thành kẻ lưu trữ kí ức dân tộc, từ đó.
Vừa qua về Bumi Phò Trì cũng vậy, bà con xổ lòng, tôi lắng nghe và thấu hiểu.
Ở đó, có gì để nói? Tạm kê 5 chuyện, NHƯ GỢI Ý ĐỂ MỌI NGƯỜI NGOẢNH VỀ BUMI, palei xa tít & còn rất lạ với cộng đồng Cham hôm nay. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 7.0/10 (3 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

CHUYỆN KỂ VỀ MẢNH ĐẤT CHAM CUỐI CÙNG: MƯLI-BUMI. TRUYỀN THUYẾT LÀNG MALI

(Bút kí dân tộc học của ngài giáo sư Trần Hùng) – trích tiểu thuyết Chân Dung Cát, 2006.
DSC_7745 Photo Kiều Maily.
[Ở đây xin mở ngoặc nói thêm về tiểu thuyết đầu tay này.
Tôi khởi động viết Chân Dung Cát vào năm 1990, 33 tuổi, nghĩa là còn rất trẻ với một nhà tiểu thuyết. Sửa, xóa, vứt, làm lại suốt 15 năm, mới đưa cho nhà xuất bản Hội Nhà văn và Cty Phương Nam in năm 2006. Trẻ, nên có nhiều dự cảm táo bạo ở đó, và lạ – đến hôm nay xem lại: gần như các dự cảm ấy đều gần… đúng!
Hôm nay, nhân “Chuyện kể về mảnh đất Cham cuối cùng: MƯLI-BUMI”, truyền thuyết ấy cần góp mặt. Lần đầu tiên sau 12 năm xuất bản, nó được lên mặt báo. Nên hiểu Mali ở đây bao gồm cả BUMI.] Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 2 votes)

Inrasara: HÀNH HƯƠNG CABBUR MƯLI-BUMI LÀNG CHĂM NƠI TẬN CÙNG MIỀN TRUNG

Ghi chép
[Chuyện kể về mảnh đất cham cuối cùng: MƯLI & BUMI: Chuyện 1]
DSC_7827
Khác Ninh Thuận với hơn 30 làng người Chăm sống tập trung ở hai huyện Ninh Phước, Ninh Hải, sau đó là Thuận Nam; ở Bình Thuận ngược lại – nhất là càng xuôi miệt nam, lác đác kì lạ. Trên quốc lộ 55 từ thị xã La Gi đi vào Vũng Tàu là làng Bumi [tiếng Việt phiên âm: Phò Trì) thuộc xã Tân Thắng, huyện Hàm Tân. Làng Phò Trì cách La Gi 17 cây số, và nằm ngay hai bên lộ. Từ thị xã La Gi đi xe khoảng 20 cây số ra hướng thành phố Phan Thiết là làng Mưli Hiệp Nghĩa thuộc xã Tân Thuận, huyện Hàm Thuận Nam. Vào nam xa hơn nữa hướng lên Bảo Lộc là làng Pacham thuộc thị trấn Lạc Tánh, huyện Tánh Linh. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 2 votes)

Sống minh triết 05. GÌ CŨNG CÓ THỂ NÓI ĐƯỢC

– “Ban đầu có Lời, và Lời ở với Đức Chúa Trời, và Lời là thần” (Giăng 1:1).
– “Tôi nghĩ các cán bộ là người dân tộc thiểu số hay người Kinh đang công tác ở vùng đồng bào dân tộc, cần nắm vững chính sách dân tộc của Đảng. Nắm vững và dũng cảm thực hiện mà không ngại bất kì thế lực nào, miễn là mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng” (Inrasara, Tạp chí Văn hóa Dân tộc, số 1,2006.)

Gì cũng có thể nói được. Tại sao phải chừa trừ? Từ Chúa đến Phật, từ kinh sách tôn giáo đến tuyên ngôn chính trị, cả mấy taboo các loại, những thứ bị cho là nhạy cảm nhất trong cộng đồng. Quan trọng là ta tiếp cận nó từ đâu? Lên tiếng bằng tâm thế nào? Và ta nói điều đó ra sao?

1. Thuở bé, khi tôi hỏi mẹ hôm nay thứ mấy, mẹ kêu: “Ông khin”! Xakawi là công việc của Pô Adhya, người phàm không được đụng đến. Nhưng rồi, nửa thế kỉ qua, Cham đã bàn búa xua về nó, còn làm Lịch biếu tặng hay bán cho người nhu cầu nữa.
Kiêng kị đâu mà kiêng kị. Và có “ông khin” đâu! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 5.2/10 (9 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 2 votes)

Sống minh triết 06. SỐNG CÓ NGHĨA LÀ TẠ ƠN

[Cuối năm rồi, sơ kết ơn nghĩa: Tạ ơn đời & “Đại Cảm Ơn Champaka”]

1.
60 năm lướt qua đời người, ngoảnh lại, tôi nhận ra: Bên cạnh phạm không ít tội lỗi [không phải tội ác], tôi cũng đã chịu ơn rất nhiều. Lời nói và hành động, cuốn sách và sự kiện, mảnh đất, sự vật và con người, nhân vật nổi tiếng cho đến sinh linh vô danh. Không thể kể xiết.
Cụ thể hơn…
Tạ ơn văn học và ngôn ngữ Cham cùng kẻ đồng hành suốt đoạn đường nhọc nhằn của tìm tòi và sáng tạo cũng như cơ quan chấp nhận cho các công trình đó ra đời. Tạ ơn tiếng Việt cho tôi thơ, truyện, bút kí, phê bình bên cạnh không thể không tạ ơn các tổ chức trao cho chúng giải thưởng.
Tạ ơn Nguyễn Văn Tỷ, Trà Vigia, và… hỗ trợ tôi tại thời điểm khởi đầu Tagalau; cả Jalau Anưk, Tuệ Nguyên… chịu đưa tay nhận cây gậy tiếp sức ở giai đoạn chuyển giao thế hệ. Tạ ơn cộng tác viên, mạnh thường quân và độc giả.
Tạ ơn Palei Chakleng cho ra đời “đứa con của Đất” để nói lời tạ ơn: “Những người đàn ông của tôi”, những “urang Cham”, cha mẹ và anh chị em tôi, bằng hữu và cả “kẻ thù” của tôi; tôi chịu ơn cả chính bản thân tôi nữa. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 5.0/10 (2 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 2 votes)

QUYỀN BẢN ĐỊA QUA VIDEO CLIP CHẾ MỸ LAN: NHẬN ĐỊNH & GỢI MỞ

“Lễ Kỷ niệm 185 năm Champa Mất nước” vừa được cộng đồng Cham hải ngoại tổ chức tại Mỹ tháng 11 vừa qua, tôi không theo dõi hết, mà chỉ xem 3 mục:
Phát biểu của Amuchandra Luu đĩnh đạc & hay! Phần của Can Quang khúc đầu tốt, khúc sau có vài điểm cần xem lại. Và video clip dài 55 phút của Mylan Che xuất hiện non tháng sau đó.
Ở Stt này, tôi không bàn về “Mất Nước”, cũng không bàn về “Quyền Bản Địa”, mà: phần I nhận định sơ khởi về video clip của CML, phần II gợi mở cho cái nhìn cận cảnh vấn đề Cham hiện đại https://www.facebook.com/mylan.dang/videos/2004373262906232/

I. HAY & CHƯA HAY
3 điểm hay:
Đây là lần đầu tiên xuất hiện 1 video clip đưa cái nhìn tổng quan vấn đề Cham, lại do người nữ Cham làm, là điều rất đáng AHEI! Tinh thần dân tộc của CML thì miễn nói: đậm đặc, từ đó nữ sĩ này có quan điểm rất rõ ràng, không ỡm ờ hai ba mặt. Có nhiều nhận định rất nữ, thêm chất giọng Phan Rí: vui đáo để. Tôi nói ‘vui’, chẳng hạn cụm từ “khing Yôn khing Lo” được nhắc đi nhắc bốn lần như tiếng than đắng chát của một bà mẹ mẫu hệ cảm nghe bất lực trước những đứa con ‘hoang đàng’ [có khi ở thế buộc] lần lượt ra đi không thể ghì níu – chỉ là một trong những. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 4.3/10 (7 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: -1 (from 1 vote)

TINH THẦN PHIÊU LƯU CHAM

TINH THẦN PHIÊU LƯU CHAM 1. Phần mở-a

Phiêu lưu, để khai phá cái Mới lạ, để đạt điều Lớn hơn, đồng thời phiêu lưu như là Trò chơi. 3 yếu tố đó gộp lại: Phiêu lưu đồng nghĩa với Sáng tạo.

Trả lời báo Thể thao & Văn hóa cuối tuần do Văn Bảy thực hiện (23-5-2014):
– Văn hóa biển và hải sử có một khoảng trống quá rộng với người Việt, đã đến lúc cần thay đổi tâm thế và tâm thức này. Anh thử cắt nghĩa vì sao người Việt lại có tâm lý sợ, hay lơ là biển đến như vậy?
Inrasara: Lơ là thì không khó nhận ra. Người Việt quen nhìn bề mặt và không hướng bề sâu, bề sau. Bề mặt núi ta thấy núi có củi, có gỗ, có trái cây, có muông thú, vân vân; còn bề mặt biển thì chỉ có mênh mông… sóng. Còn bề sâu, ở tầng cạn hay thậm chí lộ thiên, trước mắt ta bao nhiêu là mỏ, cứ cúi xuống nhặt hay cần vài nhát cuốc đào là dùng ngay được; ngược lại dưới đáy biển thì mù mịt! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

VÀI LỜI VỚI CÁC BẠN CHAM [LIÊN QUAN ĐẾN AKHAR THRAH]

[Chuẩn bị cho Phiêu lưu, xin dừng lại nhắn anh chị em đôi lời.
Wa tặng Stt này cho Isvan đọc để biết]
1978
Có 2 thứ Cham chưa bao giờ gọi là đồng ý với nhau: Xakawi và Akhar thrah. Tôi cảm nhận điều đó ngay từ tuổi 20. Cham bất đồng đến quá khích, quá khích muốn triệt tiêu [tận diệt] đối thủ. Xin tuần tự…

1. Về Xakawi
Trích nguyên văn Văn học Cham Khái luận (1994, không chỉnh chuyển tự):
“… đặc biệt hơn là Sakavi (lịch Chăm) bị dùng sai lệch giữa vùng Phanrang-Phanrí, giữa Chăm-Bàni và cả giữa Chăm ở hai làng khác, hai gru (Thầy) khác. Sakavi bak nưgar (sakavi khắp xứ) là vậy.
Ray ni anưk Bini anưk Cam/ Pwơc karei harei mưlơm o laik saung gơp.
(Đời nay cả Chăm lẫn Bàni./ Lịch tính sai, tháng ngày không hợp)
Dù tác giả Ariya Harei Mưlơm có lớn tiếng cảnh cáo rằng nếu có ai dùng sai Sakavi thì sẽ bị tàn mạt cả dòng họ, người Chăm dùng nó càng sai lệch hơn. Khốn khổ xiết bao!
Ngày nay chúng ta dễ ngộ nhận rằng cha ông chúng ta đã quá quan trọng hóa vấn đề. Bởi vì chỉ một chi tiết vặt vãnh như thế kia mà hơn mươi tác giả đề cập đến. Có vị còn sáng tác cả một tập thơ diễn cách tính lịch (Ariya Klan Thu, Ariya Harei Mưlơm…) lưu lại cho thế hệ mai sau. Ngớ ngẩn ư? Không! Vì chính chi tiết này đã nói lên đầy đủ thực trạng phân hóa trầm trọng của xã hội Chăm suốt cả hai thế kỷ nay. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 20

20. Tạm kết

Qua 19 kì viết, suy nghĩ & thảo luận, chủ đề cũng cần được sơ kết.

1. Bạn FB Anh Dũng Phan còm: “không hiểu tại sao lại dùng từ “vẫn có [thể]” trong loạt bài “Người Cham vẫn có thể làm giàu”, là thắc mắc hay. Dĩ nhiên, cái tít đặt ra có nguyên do của nó.
Thứ nhất, do lâu nay đa phần Cham mặc cảm [sai] rằng Cham đi đến đâu đều mang nghèo theo, mặc cảm kia không phải không có phần đúng. Do đó cần THAY ĐỔI CÁCH NHÌN [hay giảo-ảo, giải-định kiến]: Cham “vẫn có thể” chứ không phải “không có thể”.
Thứ hai do hoàn cảnh sống của Cham, nhìn từ khía cạnh sản xuất truyền thống: Ninh Thuận là đất nắng, Bình Thuận thì xa biển, rất khó làm giàu. Chỉ với NỖ LỰC vượt khó và thay đổi cách làm ăn, ta mới/ “vẫn có thể” làm giàu.
Cuối cùng, Cham mất nhiều rồi, nay không muốn mất thêm, nên đa số tập trung tài lực vào BẢO TỒN TRUYỀN THỐNG. Dẫu sao cuộc sống vẫn tiến tới phía trước, vì vậy bên cạnh bảo tồn, Cham không thể không SÁNG TẠO.
Loạt bài viết nhấn vào: Thay đổi cách nghĩ, nỗ lực lớn và hi vọng giải-mặc cảm cũ.
Chính từ 3 chân kiềng đó, thời gian qua [từ thập niên 1990] Cham đã có thành quả đáng kể. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)