SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 07. Hóa giải 3. GIẢI SÂN HẬN

[Thông điệp Ariya Glang Anak]

1. Câu chuyện. Trên báo Văn nghệ năm 1997, một nhà thơ khá tiếng bảo thơ tôi: “phản động”, “sôi sục căm thù, ước mơ đảo ngược”, tôi đáp lại bằng bài thơ khác (tạp chí Văn, 1998) như một nhắc nhở:
Làm sao gọi em ngược về thế kỷ Huyền Trân?
làm sao chuyển dịch tôi sang ngữ ngôn huyền sử?
để em có thể tầm nguyên tâm hồn tôi
mà không phải đọc tôi qua sương mù dị bản
cho ngực trần tôi mãi là trang sách mở
để hai bàn tay lửa em vươn tới tự tin hơn

Rồi thì khi người đồng tộc ở ngoài kia tố cáo tôi “tay sai Nhà nước Việt Nam”, “đồng lõa với thế lực công an”… Tôi “đính chính” một lần, đăng web mình rồi thôi. Rồi quên. Mãi mãi! Thoát khỏi mọi vướng mắc làm nặng chĩu thêm cuộc sống vốn quá chĩu nặng này. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 05. Hóa giải & hòa giải 1. TRIẾT LÍ CON NHÍM

[bài đã đăng Tagalau 4-2004, trong dòng chảy “Sinh mệnh”, xin diễn lại]

Cứ tạm coi đây là triết lý vụn về xã hội, để trả lời câu hỏi do thực tế đặt ra. Vấn đề dù nhỏ vụn tới đâu, chỉ có thể giải quyết được khi nó được đặt trên nền tảng nào đó. Nhiệm vụ của triết lý là đặt nền tảng cho vấn đề.
Cham ưa nói: “Cam drei lihik đoàn kết”. Chú bác ta, các bậc đàn anh ta nói vậy, lâu lắm. Nay, sự thể đang diễn ra, dù chỉ là một góc khuất nhỏ, nhưng do nó quá gay gắt, nên khiến ta nghĩ nó TO, thậm chí RẤT TO.
Đã có nhiều ý định, nhiều cuộc hòa giải diễn ra, rồi chẳng tới đâu. Để rồi ta lại tiếp tục chương trình than thở: “Cam drei lihik đoàn kết”.

1. Chớ vội phán xét nó đúng/ sai. Bạn và tôi tạm chấp nhận nó là THỰC. Câu chuyện trên có thể tóm làm bốn ý nhỏ:
– Ai cũng có tinh thần “xích lại gần nhau”, nghĩa là: có tinh thần đoàn kết.
– Muốn, nhưng không thực hiện được, vì không biết bắt đầu từ đâu. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 04. Nút thắt2: Một nửa Bản trường ca bỏ hoang

[từ truyện ngắn, đến tiểu thuyết & phim bị… bỏ hoang]

1. Các ý tưởng sáng tạo được xem là tốt nhất của tôi đều nảy ra trước tuổi 40, sau đó tôi không nghĩ thêm bất kì điều gì mới. Tất cả việc làm sau tuổi 40 chỉ là triển khai cái đã nghĩ ra trước đó.
Trong đó các Biểu tượng về Cham, là một.
Nếu “Cham Ly tán & Phân rã” là nút thắt thực tiễn, thì việc “Đi tìm một nửa Bản trường ca bỏ hoang” là nút thắt mang tính siêu hình. Tìm ra và giải mã được nút thắt này sẽ giải quyết được mọi Vấn đề Cham.
“Đi tìm Bản trường ca bỏ hoang” ban đầu là truyện ngắn, ở đó tôi bố trí một nhân vật [ở Phan Rang] đang sống đời sống bình thường, đột ngột bỏ làng, rời bỏ nhiệm sở, vào Ma Lâm đi tìm một nửa kia của bản trường ca Ariya Bini Cam bị thất lạc, bị bỏ hoang [klāk bhaw].
Chi tiết một nửa trường ca Ariya Bini Cam bị thất lạc tôi có nêu trong bài báo đăng tạp chí Văn hóa Dân tộc, số 1-1994. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 03. Nút thắt & tôi

1. Nút thắt (noeud) là biểu tượng mang tính phổ quát trong lịch sử văn hóa thế giới, trong đó nút thắt Gordian được xem là nổi tiếng hơn cả.
Chuyện kể, Gordias là vua xứ Phrygie đã thắt cái nút ở càng xe mình, và tuyên bố: Ai tháo gỡ được nó, người đó sẽ thống trị châu Á.
Đã có nhiều nhà hiền triết đến thử, nhưng bất khả, riêng Alexandre Đại đế xử khác: Tại sao phải vận trí cho mệt xác, ông rút kiếm chặt phăng nút thắt, qua đó chiến tranh lan tràn. Dù sau đó ông chiếm trọn Á châu, nhưng không lâu – ông đã phải đánh mất vùng đất này.

Nút thắt Gordian là biểu tượng của vấn nạn mang tính siêu hình của định mệnh nhân loại, tháo gỡ nó cần huy động nhiều nguồn trí tuệ, bằng tấm lòng từ bi hỉ xả, và nhất là làm việc với sự kiên trì.
Bạn chưa hiểu thế giới, thì làm sao có thể cải tạo thế giới? – A. Camus đã đặt câu hỏi với… Karl Marx như thế!
[Karl Marx: Các nhà triết học đã chỉ giải thích thế giới bằng nhiều cách khác nhau, vấn đề là cải tạo thế giới. “The philosophers have only interpreted the world, in various ways. The point, however, is to change it.]
Bạo lực cách mạng của Marx – không khác mấy so với nhát kiếm của Alexandre – cuối cùng chỉ đưa đến bạo lực toàn cầu. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 02. Cham phân hóa, tranh cãi không lối thoát, từ đâu?

Hiện tượng Cham phân hóa, tranh cãi không lối thoát, tôi dự cảm nó từ năm tôi 34 tuổi, qua tiểu thuyết Chân Dung Cát (viết năm 1990-91). Bộ tiểu thuyết sử thi 9 tập Con Đường Vô Tận, đang viết ngon trớn thì Hani mở quán nhà quê, tôi ra tay giúp bà xã, đã phải ngưng.
Vào Sài Gòn giải quyết xong chuyện Từ điển và Văn học Cham, năm 2000, tôi sử dụng tâp 3 dang dở viết thành Chân Dung Cát, in năm 2006.
Cụm từ “chiến sĩ bảo vệ văn hóa Champa” do tôi bày ra để chỉ nhóm sinh linh Cham này. Nhiệt huyết có thừa, căm thù đã sẵn – bất cần tìm hiểu văn hóa Cham, thậm chí một chữ K bẻ đôi không biết, cũng chả phải trang bị tri thức nền tảng cần thiết, vẫn sẵn sàng ôm bom lao vào trận chiến, quyết liệt đấu để “bảo vệ” văn hóa Cham.
Năm 1990 khi dự cảm nó, tôi vẫn chưa hình dung được họ là ai, nhân vật nào lĩnh xướng; tuy nhiên điều tôi biết chắc là, chính họ có công khiến thế giới ngoảnh về Cham hơn chút chút, và làm cho Cham nát bét nhiều nhiều hơn.
Dự cảm kia lộ diện và thành một hiện tượng xã hội đang diễn ra, từ mươi năm qua… thì ai cũng thấy rồi.
Buồn không! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Tiến sĩ ĐH Paris VII – Pháp Nguyễn Văn Huy đã luận về Xã hội Cham như thế!

[trong loạt bài: SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 06. Hóa giải 2. DỌN ĐƯỜNG]

Việc Champaka xâu xé cộng đồng Cham hơn mươi năm qua, là chuyện nhỏ, thậm chí rất nhỏ. Ta trầm trọng hóa nó, nên nó mới ra nghiêm trọng. Và thành vấn đề. Nói như đại sư Krishnamurti: Khi ta không xem điều gì đó là một vấn đề, vấn đề đó tự tháo dỡ.
[3 lưu ý.
– Nhà văn là kẻ lưu giữ kí ức dân tộc. Tôi dung chứa [và đã lập hồ sơ] mênh mông câu chuyện Cham. Qua đó, ở thế buộc, tôi làm hơn 20 “giải minh” về các sai lạc về Cham. Tôi không công bố, bởi “chiến sĩ” không thuộc “đẳng cấp” của tôi. Tôi viết, kí gửi vài nơi tôi tin tưởng, để lưu chúng cho thế hệ mai sau.
– Bài này được viết vào tháng 5-2009 nhưng chưa phổ biến, theo mạch “đi tìm”, tôi đăng ở đây như một cách hóa giải vấn đề. Chuyện tôi quan tâm không phải là CPK, không phải những gì các vị nói, mà là: sinh phận Cham bị cuốn lôi vào vòng xoáy kia.
Và để tránh mấy cày nhày không đáng, tôi chỉ nêu 1 điển hình NGOẠI về 1 vụ duy nhất. Chỉ 1 điển hình thôi cũng đủ, sau đó ta làm cuộc LÊN ĐƯỜNG, nhọc nhằn mà vui vẻ
– CPK đừng cãi, nếu cần – nhắn Nguyễn Văn Huy tranh luận trực tiếp với tôi]. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 01. Ly tán

Thi sĩ là kẻ dự cảm về sinh mệnh dân tộc. Tầm vóc thi sĩ càng lớn, thì dự cảm càng sâu, xa, và tính bao quát càng rộng. Thế hệ Cham mất lửa và ly tán: Tôi đã nhìn thấy nó thuở trước tuổi 30 (1985).
Cham phân hóa, tranh cãi không lối thoát như mươi năm qua: Tôi dự cảm từ năm tôi 34 tuổi, qua tiểu thuyết Chân Dung Cát (viết năm 1991).
Dự phóng con đường Cham tìm lại mình: Tôi có kịch bản phim Bản Trường Ca Bỏ Hoang (2006), ở đó tôi cho một nhân vật đi tìm một nửa bản trường ca bỏ hoang, hứa hẹn khi tìm thấy một nửa này, Cham sẽ tái hòa hợp.
Xin đăng lại, với vài phân tích cần thiết.

01. LY TÁN
Bài thơ sáng tác vào mùa hè năm 1985, chưa đăng ở đâu hay in trong tập thơ nào. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 80

1. Veda có 4 bộ kinh: Rig-Veda gồm tri thức về các thánh ca, ca tụng thần linh dưới dạng thi ca; Sama-Veda, gồm tri thức về các giai điệu, cầu nguyện thần linh trong lễ hiến tế; Jayur-Veda: tri thức về các nghi lễ, tế lễ, dạy những thể thức hành lễ theo thứ tự các bậc chư thần; và Atharva-Veda: tri thức về các thần chú, gồm công thức thần chú, ma thuật. Mỗi bộ kinh gồm 4 phần:
Mantra: thánh ca, cầu nguyện thần linh dưới dạng thi ca.
Brahmana: Phạn chí hay kinh Bà-la-môn, là các bài kinh cầu nguyện giải thích các nghi thức tế tự chuyên dùng cho các tu sĩ cao cấp.
Aranyaka: Kinh Rừng, dùng cho nhà tu khổ hạnh.
Upanishads: Áo nghĩa thư, kinh bình chú có tính triết học – tôn giáo [upa: gần, ni: cung kính, shad: ngồi = dưới chơn thầy].

2. Muốn biết Cham đào tạo tu sĩ như thế nào, cũng cần biết qua hệ thống chức sắc Bà-la-môn.
Halau janưng Cham Ahiêr hôm nay hành trình từ Đung Akok, Liah [thợ phụ và chính ở nghi thức “Đốn gỗ” trong Đám thiêu] sang Pwah để nhập vào hàng tăng lữ Bà-la-môn là một giai đoạn phấn đấu dài. Đây có thể gọi là thời tu tập “dưới chơn thầy”. Từ Pwah [phụ trách Đám thiêu hai Paxêh] lên Tapah được cho là đạo sĩ đã thoát tục, bậc có thể thực hành mọi nghi lễ tôn giáo.
Tuy nhiên tùy khả năng và lễ tấn phong, Tapah [hay Baic] còn được phân ba cấp: Tapah Katat, Tapah Kađa, và Tapah Kađôi.
Dhya hay Adhya là bậc cao nhất phụ trách Bimông cho một khu vực. Biết thêm: Trong khu vực đó, nếu Dhya chưa qua đời, các cấp Tapah vẫn cứ ở lại cấp của mình, mà không thăng tiến bậc nào nữa.

3. Giai đoạn tu tập, các chức sắc Cham Ahiêr học gì?
Thử lướt qua nội dung 5 bộ kinh:
Agal Baic Balih gồm các kinh tụng trong lễ rửa tội cho tín đồ và tu sĩ phạm tội, tụng ở cả nghi thức rửa tội trong lễ thụ chức.
Agal Prong (Đại kinh lễ) dùng cho lễ tấn phong chức Tapah. Bộ này bao gồm cả Agal Baic Balih, và Kinh Mưta Yang tụng trong lễ Dựng Kut và Nhập Kut.
Agal Pak Pakaup hay Agal Pak Bêl Bôi dùng trong nghi thức Đih swa (nằm thiền) thuộc lễ tấn phong chức Tapah.
Baic Pakap hay Nat Cuh Yang Apui (Tế Thần Lửa) dùng tụng ở đền, tháp.
Baic Pakap Palei kinh tụng tẩy uế palei.
Như vậy, giáo sĩ cao cấp chỉ [mật/ bí] truyền cho nhau Kinh Lễ các loại, còn giáo dục công chúng tín đồ hoàn toàn phó thác cho… nhà thơ. Và hôm nay: cho Nhà nước.
Làm gì?

4. Đối chiếu với nguyên bản Ấn Độ, ở Cham: Thánh ca đã mất dấu, nhà tu khổ hạnh không còn nên Kinh Rừng không ai truyền tụng, còn triết lí chẳng tìm ra đất đứng thì Áo nghĩa thư biến luôn. Vậy, Cham chỉ còn Phạn chí tức Kinh Bà-la-môn, là các bài kinh cầu nguyện giải thích các nghi thức tế tự chuyên dùng cho các tu sĩ cao cấp.
Ngay cả phần này, Cham còn gì? – Thực sự, khuyết nhiều, rất nhiều.
Cả các mảnh còn lại, tu sĩ Bà-la-môn ở cấp cao nhất cũng không nắm được. Tôi đã hỏi thử các vị: “Agal càng khó hiểu, không thể giải thích, thì càng siêu, càng linh thiêng!”.
Các vị chỉ còn thuộc lòng âm, cùng các thao tác cần thiết để hành lễ. Cũng đã đủ.
Bởi dẫu sao, ta cần nói lên lời Đwa Apakal các vị: Vì đã sống, đã truyền lưu, và đã hành lễ cho chúng ta – những đứa con của Đất còn sót lại ở hôm nay.

*
PS.
Đwa karun có nghĩa “cảm ơn” bình thường, khác với chữ Đwa apakal (hay Apakar có nguồn gốc upakara của Sanskrit) là cụm từ mang hàm nghĩa lớn hơn. Khi đối tượng giúp mình một việc lớn, để mình mang ơn nghĩa lớn, mình nói: Đwa apakal.
Như trong Sử thi Akayet Dewa Mưno: “Mik đwa apakal grơp kamwơn”: Cô [hoàng hậu] mang ơn tất cả các cháu (sau khi chinh chiến trải qua bao nhiêu cơn bĩ cực, cuối cùng đưa hoàng tử Dewa Mưno về tới hoàng cung).

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 79

Trở lại vụ đốt nhang trong tháp

1. Theo truyền thuyết, Pô Inư Nưgar là Bà Chúa Xứ tạo lập vương quốc Champa.
Tháp Pô Nưgar được dựng trên ngọn đồi tại cửa sông Cái – Nha Trang để thờ Ngài. Đầu tiên, tháp bằng gỗ được dựng vào giữa thế kỉ thứ VII; sau nhiều lần bị quân Java phá hủy, người Cham đã xây dựng lại và hoàn thành vào năm 784, là tháp hiện còn đến hôm nay. Sau này quốc vương Harivarman I và con trai ông là Vikrantavarman III đã lần lượt xây dựng thêm năm tháp nữa.
Thời Pô Rômê, khi Nha Trang mất, Champa chỉ còn lại vùng Pangdurangga, tháp Pô Nưgar vẫn còn được cúng tế, chứ không bỏ mặc để trở thành tháp hoang như một số tháp khác ở miền Trung. Người Việt đến, họ thờ phụng Bà như thờ phụng chính Chúa của mình.
Bà Thánh Mẫu hay Thánh Mẫu Thiên Y A Na là tên tiếng Việt gọi Pô Inư Nưgar, là vậy.
Theo Nguyễn Thế Anh, hầu hết loại hình thờ Mẫu ở người Việt đều có nguồn gốc Cham, mà ông gọi là Việt hóa Thần Pô Nưgar của Cham (“The Vietnamization of the Cham Deity Po Nagar”, K.W. Taylor and John K. Whitmore, Editors, Essays into Vietnamese Pasts, Cornell University, 1995). Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 8.5/10 (2 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 78

Chiến & Chối từ cuộc chiến? 01
[Trong cộng đồng Cham, tại sao tôi không dự cuộc đấu?]

Đây là câu hỏi cốt tủy của triết học, chứ ít thuộc phạm trù xã hội.
Mỗi lần cộng đồng xảy ra xung đột, câu nói đầu môi mang tính mỉa mai hay được phát ra là: Trí thức Cham lại đánh nhau rồi! – Là một phát ngôn không hiểu mình nói gì.
Hôm nay, dù ta là Cham Ahiêr, Cham Awal, hay dù ta là Muslim hay Ki-tô hữu, tất cả chúng ta đều được truyền thừa từ tinh thần triết học Bà-la-môn. Nó ăn sâu trong tâm thức cộng đồng, không thoát ra được. Văn hóa và truyền thống ngàn năm, chớ có đùa. Dù ít dù nhiều, tinh thần Tứ đẳng cấp vẫn còn dính đến ta!
Tại sao tôi không dự cuộc đấu? Tại sao phải chiến? Và tại sao Cham không thể không chiến với nhau?

1. Cuộc đối thoại giữa Krishna [hóa thân của Đấng Tối cao] với Arjuna [anh hùng thuộc đẳng cấp Ksatriya] trước trận chiến sinh tử giữa hai dòng họ chung huyết thống, ở ngay phần đầu của Chí tôn ca Bhagavad-Gita – quyết toán cho chúng ta nan đề này.
Chuẩn bị lâm trận, khi nhìn về phía đối thủ thấy những người thầy, ông, chú, bác, anh em, bạn chơi… Arjuna đã từ chối chiến đấu. Arjuna thà chịu chết chứ không muốn sát hại người thân, không thể ra tay giết họ dù phải bảo vệ ngai vàng trị vì ba thế giới. Bậc anh hùng cái thế này toan buông vũ khí…
Krishna, người tình nguyện đánh xe cho Arjuna, đã đánh thức “bổn phận đẳng cấp” của người anh hùng:
Hỡi Arjuna, linh hồn là vĩnh cửu nitga, là bất khả hủy diệt anāshi, là bất khả tri aprameya, là vô tận ananta, không tạm bợ như thân xác. Chớ than tiếc cho những phù sinh! Linh hồn không thể giết được ai và cũng không thể bị ai giết. Binh đao không thể sát hại được linh hồn, lửa không thể làm khô héo linh hồn…
Còn thân xác kia, chúng đều giả tạo và hư phù. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)