Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 08. TIẾNG & CHỮ CHAM

1-chabbang-xetrau-nang
Trong gia đình, tôi đòi hỏi ở vợ con 2 điều:
– Có thể bình luận về vấn đề/ nhân vật xã hội nào đó, tuyệt đối không nói xấu ai sau lưng.
– Cố gắng tránh nói độn: sao cho tiếng Việt ra tiếng Việt, tiếng Cham ra tiếng Cham. [Về 2 mục này, riêng bà xã thì có du di xíu].

Dù biết, và dạy chữ Cham từ rất sớm, nhưng tôi không đặt nặng vào Akhar thrah, mà là tiếng Cham. Cái tôi quan tâm không phải là chữ, mà là tiếng.
Chữ thì còn đó, chứ không mất đi đâu cả. Ngày xưa ông bà Cham viết chả nhất quán, nhưng Akhar thrah vẫn cứ còn. Riêng TIẾNG, tiếng nói hàng ngày của Cham đang bị lai tạp và rơi rụng. Ngay những kẻ lớn tiếng bảo vệ “chữ Akhar thrah truyền thống” nhất, nói tiếng mẹ đẻ thường nhật cũng độn tiếng Việt đến 50-60%! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 07. VƯỢT BỎ TRUYỀN THỐNG

Ai đang đi kia?
Băng cánh đồng khô chân trần hối hả
Đội giành gốm to đi giữa trưa nắng hạ
Có kịp bữa cơm, đám con đói lao nhao?

Ai đang đi kia?
Gói khăn dằn lên lưng gùi qua đất Thượng
Chàm mình nghèo mà Thượng có giàu đâu
Nhưng đã đi thì phải quến nhau
Có kịp không, với vòng xoay công nợ
? (Inrasara, trường ca Quê Hương, 1984)

*
Thử tưởng tượng người Việt cứ vâng lời các cụ Nho học ôm khư khư Lục bát, Song thất lục bát với Hát nói hay Đường luật, thơ Việt hôm nay sẽ ra sao? – Chắc chắn sẽ không có “Một thời đại trong thi ca” với Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Chế Lan Viên…
Sau đó, cứ nghe theo Xuân Diệu, Tố Hữu quyết kiên trì loại thơ như Thơ Mới với Thơ Mới hậu kì, chắc chắn Việt Nam sẽ không có được Nguyễn Đình Thi, Trần Dần, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên… Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

KHÓC LÊN ĐI, ƠI QUÊ HƯƠNG YÊU DẤU

A. MỘT SIÊU DỰ ÁN – 5 KHỦNG & GÌ NỮA
[Trích nguyên văn]

1. Dự án KHỦNG
Ngày 24-10-2015, UBND tỉnh Ninh Thuận ký hợp tác đầu tư Dự án hạ tầng Khu công nghiệp & Khu liên hợp cán thép Hoa Sen Cà Ná, công suất từ 6-12 triệu tấn, đôn lên thành 16 triệu tấn.

2. Điều kiện KHỦNG
Ninh Thuận đã ký cam kết giao toàn bộ 1.500 ha mặt bằng sạch, tức nhà nước chi toàn bộ tiền giải phóng mặt bằng, hạ tầng điện, nước…

3. Ưu ái KHỦNG
“Ninh Thuận miễn phí toàn bộ tiền thuê đất trong 70 năm”, miễn thuế thu nhập 4 năm, thuế ưu đãi 9 năm tiếp theo là 5%…” Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

HẢI SỬ CHAMPA & VĂN HÓA BIỂN CHAM NHƯ LÀ MỘT GỢI Ý

Tôi không phải sử gia, các bài viết của tôi về Hải Sử Champa và Văn Hóa Biển Cham đăng trên các báo và tạp chí thời gian qua chỉ như là một gợi ý. Sau đây là 10 bài tiêu biểu:
Sea of Champa
1. Tìm nền hải sử Việt Nam ở đâu?, Tiền phong chủ nhật, 23-3-2014; tạp chí Non Nước, số 200-7-2014
2. Chủ quyền biển Việt Nam qua văn hóa Chăm, BBC.co.uk/vietnamese, 25-3-2014
3. Văn hóa biển Việt Nam, báo Thể thao & Văn hóa cuối tuần, Văn Bảy thực hiện, 23-5-2014
4. Biển trong văn chương Chăm, tạp chí Tia sáng, 5-7-2014
5. Việt Nam nhìn từ huyền thoại ít được biết đến, tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3&4.2014. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Chuyện văn nghệ VN 15. TIẾNG NÓI ĐƯỜNG BIÊN 03

(đảng [phe, bè] phái tính trong sinh hoạt trí thức)

Chuyện của Cham.
Trong “chiến trường Akhar thrah” vừa qua, bên CPK dứt khoát cho tôi phe BBS. Có mấy nguyên do: Tôi 4 năm làm việc tại BBS, ở đó nhiều người là bạn và thầy tôi; rồi khi rời BBS tôi nhiều lần trở lại giúp hay cộng tác với BBS; và rõ nhất: khi có tranh luận, tôi đã một lần đứng ra biện minh cho BBS tại Hội nghị ở Phan Rang!
Còn phe BBS đinh ninh tôi thuộc phe mình.
Không phải. Tôi vẫn viết chữ Cham theo Từ điển Moussay (mà ta nhầm là “truyền thống”), chứ không viết theo BBS (mà ta tố là “chế biến, lai căng”). Còn ở đặc san Tagalau, tôi viết cả 2 kiểu, tùy tác giả bài đó yêu cầu.
[Vài sinh linh phe BBS biết thế, có vẻ thất vọng về tôi; tuy thế những người hiểu tôi, thì “Sara cá biệt mà, có chi trầm trọng đâu”].
Thế là, không ít người cho tôi phe giữa, TRUNG LẬP, và nghĩ: ông Inrasara nghiêng bên nào bên ấy thắng là cái chắc. Năm 1982, vào làm ở BBS, tôi vẫn cứ viết Akhar thrah theo lối Moussay, mà chẳng ai ở đó phiền hà tôi cả.
Đơn giản, tôi cư trú ĐƯỜNG BIÊN. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGHĨ TỪ FORMOSA 5- CHÍNH TRỊ VIỆT NAM & VÔ MINH

“Từ khi chúng ta là hội thoại, và có thể nghe ra nhau” – Hoelderlin.

Con người là con vật chính trị. Riêng ở Việt Nam hiện nay, chính trị gần như quấn chặt lấy con người trong từng hành vi nhỏ nhất, ngôn từ vu vơ nhất, theo sinh linh VN từ trong giường chiếu cho đến trên mạng lưới internet.
Trong các bài “Nghĩ từ Formosa 1-3”, tôi đã thử phân tích “tham” dẫn đến “si”, “si” dẫn qua “sân [hận]” của con người hiện đại VN, đến nỗi mọi ý hướng tìm cầu “hòa giải” đều thất bại. Rồi khi “vô minh” kia bị bóng ma chính trị thời cuộc hôm nay ám, nó càng đẩy con người VN rơi vào vòng xoáy của thù hận và chia xé không lối thoát. Từ sinh linh ít học cho đến người được cho là trí thức. Cả ở cộng đồng bé tí, là Cham.

Tuần trước, bạn trẻ Cham KD tố cáo tôi hết hùa Cộng Sản chống Champaka, lại chạy theo tàn dư Cộng Hòa chống Cộng Sản. Hôm qua, trao đổi về Formosa, nhà thơ TTTh khi không gán cho tôi cái nhãn “Cộng sản Champa”. Một cán bộ trên thì kêu “sao chuyện gì của Nhà nước ta Sara cũng viết chống thế”. Không lạ, khi bạn thơ thâm tình đã rất thiện chí khuyên tôi: Anh Sara nên chọn hẳn một bên đi.
Nhưng làm sao mà chọn? Tại sao cứ phải phe này hay phái kia, mới được? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THƯ CHO KIỀU DUNG

Sài Gòn, tối 5-6-2016
Kiều Dung mến
Lẽ ra với lời lẽ HỖN của cháu, cei không nói thì hay hơn. Dẫu sao cei nghĩ cháu còn trẻ người non dạ, nên viết vài dòng, chủ yếu GIÚP CHÁU HIỂU VẤN ĐỀ, từ đó hối lỗi vẫn còn kịp.
Chú ý:
Cei không bàn chuyện mơ hồ thiếu chứng cứ, như: chó săn, Fulro, hay Việt Nam Cộng hòa gì đó. Vì tất cả cháu chỉ nghe nói, suy đoán và tin vào nghe nói với suy đoán kia.
Cei cũng không bàn chuyện về các bạn trẻ với nhau, vì cei Sara không biết gì về quan hệ giữa mấy đứa.

Mà chỉ nói chuyện cụ thể có thể kiểm chứng được:
1. Cháu nói cei Sara không viết thơ bằng tiếng Chăm là SAI to. Hè 1975, cei viết 2 trường ca tiếng Cham [và 200 bài thơ] dạy lớp tiếng Cham ở Chakleng và dạy thêm 2 khóa ở Phan Rang nữa. Lúc đó cháu chưa sinh nên không biết. Nhân chứng vật chứng còn sống cả. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 2 votes)

Inrasara: CHAM: 3 GIAI ĐOẠN – 3 THÔNG ĐIỆP

[Ariya Glơng Anak – “Làng Chăm Ơn Bác” – Tagalau]
Hãy yêu, hãy yêu như ta chưa từng
những đứa con đi hoang bỏ xa làng mạc
mang bụi đất quê hương về miền xứ khác
và hãy yêu hơn con người chân chất
sống một đời ôm mang đất – phù du

(Inrasara, trường ca Quê Hương, 1984)

Chắc chắn đây là phân tích chính trị-xã hội đầu tiên của tôi, một phân tích về điểm trọng yếu trong văn hóa lịch sử Cham. Thế nên rất mong bà con, anh chị em và các bạn đọc kĩ trước khi phản hồi, nếu có. Và nhất là, cần nhìn toàn cảnh xã hội Cham 2 thế kỉ qua, để thông suốt vấn đề.
Riêng độc giả ngoài Cham, cần “đứng vào lòng xã hội Cham”, như là một sinh linh Cham đúng nghĩa, để nhận định.

[1]. Thông điệp Glơng Anak: BẢO TOÀN…
Cuối thế kỉ XVIII-đầu XIX, Cham rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng, khủng hoảng cuối cùng của lịch sử dân tộc. Sang thời Minh Mạng, nửa Cham theo chính quyền, nửa theo khởi nghĩa Lê Văn Khôi: 2 lực lương cùng máu mủ đối chọi nhau; rồi khi họ Lê bại, Minh Mạng ra tay càn quét. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NÓI, HAY KHÔNG NÓI? – 03

[HIỆU QUẢ từ DÁM NÓI]

Về Status “Nói hay Không nói”, ông anh Chế Quốc Minh phản hồi: “Nói, hay không nói… và nói ở đâu? Ai là người lắng nghe người nói???”. Bạn FB Vuong Quynh còm: “Có thể nói và có thể nghe nhưng chỉ thế thôi”.
Nghĩa là: “Thôi thì có nói cũng chả tới đâu!”. Nghĩ thế, có tiêu cực quá không? Qua thực tiễn NÓI, tôi nghĩ ngược lại. Sara trả lời Đài RFA: “Nếu trí thức Cham không sợ những điều không đáng sợ, họ sẽ làm được nhiều việc”.

1. Hiệu quả từ NÓI
KHÔNG NÓI đã để lại hậu quả thế nào với cộng đồng Cham, tôi đã dẫn nhiều chứng cứ rồi. Nay xin đưa ra 5 hiệu quả từ NÓI.
– Về cá nhân Sara. Ít nhất hơn 10 lần, tôi NÓI và buộc được báo chí xin lỗi – cảm ơn, ĐÍNH CHÍNH & RÚT BÀI, khi họ viết sai về tôi, hoặc về văn hóa Cham.
– Về bài viết. Ở “Sự cố Văn hóa Nguyễn Thành Thống”, nhà nghiên cứu này viết sai về Cham và “miệt thị” (chữ của Trà Vigia) hầu hết trí thức Cham. Tôi viết bài dài minh giải và phản bác, sau đó có 4 người nữa viết. Cuối cùng ông ta SỬA lại rất nhiều. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NÓI, HAY KHÔNG NÓI? – 02

1. Tại sao NÓI?
Cần có cái nhìn toàn cảnh vấn đề Cham, để biết & thảo luận.
Tôi lấy ví dụ cụ thể [không đề cập đúng/ sai ở đây]:
– Tiểu thuyết Fulrô? của Ngôn Vĩnh (in 1982) mọi người biết, nhưng KHÔNG AI DÁM nói (thời đó ai dám!), nên nó tác hại đến cá nhân nhiều người. Từ đó gây chia rẽ một bộ phận cộng đồng Cham.
– Vụ Akhar Thrah “chuẩn hóa” của BBS, lúc đó CHƯA AI CÓ KHẢ NĂNG nói, để mãi 24 năm sau, có người nói thì đã muộn, thành “Chiến trường Akhar Thrah”.
– Vụ Ghur Bini, ta BIẾT nhưng CHẬM NÓI: hậu quả, Cham bị lấn khá nhiều. May, muộn còn hơn không. Xin hỏi vụ này, nếu ta KHÔNG nói, thì chuyện dẫn đến đâu!

Thế nên, cần BIẾT TRƯỚC & NÓI TRƯỚC.

2. AI nói? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)