ĐI TÌM SINH LỘ CHO AHIER-AWAL 3&4

03. Palei Pabblap Biruw đi đầu phong trào cải cách

Tôn giáo tín ngưỡng Cham dù đóng tới đâu, cũng biết tùy thời…
Ngày mai là lễ Xuk Yơng (Lễ Thứ Sáu xoay vòng) ở palei Bauh Dơng, palei nửa Ahier nửa Awal. Xin kể vài chuyện xung quanh cuộc cải cách tập quán Cham Awal hầu bà con:

Po Gru Dương Kế – bố Imưm Dương Điệp – được xem là nhà cải cách tôn giáo. Sinh thời, ông đã có nhiều quyết định dũng cảm thay đổi nề nếp sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng Phước Nhơn, từ đó ảnh hưởng qua các vùng lân cận. Tạm nêu 4 điểm cải cách:

1. Thường một làng Cham Bà-ni chỉ có quyền làm một Kajang cho Lễ tẩy uế (Mưroy tanưh). Nếu cứ giữ tập tục cũ, sẽ không đáp ứng nhu cầu chung. Để giải quyết sự trương nở của dân số làng, ông quyết làm 2-3 Kajang một lúc – là một cái quyết mang tính cách mạng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

ĐI TÌM SINH LỘ CHO AHIER-AWAL 02

Pangdurangga ngàn năm đất nắng

“Văn hóa Champa là văn hóa đùa vui
Chịu chơi cả trong đau khổ”
(Inrasara, Lễ Tẩy trần tháng Tư, 2002)

1. Thảo luận về Dự án Nhà máy ĐHN, đầu tiên tôi chưa vội đưa ý kiến “đồng ý hay không đồng ý” (BBC, 10-3-2012), mà tìm cách mang sự việc ra ánh sáng, bên cạnh cung cấp cho bà con Cham, cho chính quyền Việt Nam, và cho thế giới một hiểu biết căn bản về cộng đồng Cham Ninh Thuận. Tôi nhấn vào 3 điểm chính:
– Đây là vùng đất tộc người Cham cư trú lâu đời: hơn 2 ngàn năm,
– Cộng đồng Cham tập trung nhiều và dày nhất: chiếm gần nửa dân số Cham trên toàn quốc, và
– Là miền đất tâm linh với hơn trăm điểm tôn giáo-tín ngưỡng đang được thờ phượng nằm trong vùng bị ảnh hưởng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

ĐI TÌM SINH LỘ CHO AHIER-AWAL. 01

Tinh thần Pangdurangga qua tâm linh Ahier-Awal

[Lẽ ra chuyên đề “Cham Ahier, thử tìm giải quyết vấn đề” được tiếp tục với phần bình luận, qua đó vấn đề sẽ tự vỡ ra cách giải quyết. Tuy nhiên, đến đây tôi muốn chuyển hệ sang một hướng khác, tích cực hơn. Để mở đầu câu chuyện, xin trích bài viết đề dẫn cho Thảo luận Dự án Nhà máy ĐHN đăng 5 năm trước: “Cham Pangdurangga – ngang bướng, đau khổ, kiêu hãnh và bất an”]
*
Pangdurangga là khu vực địa lí lịch sử cực nam trong 4 khu vực thuộc vương quốc Champa. Suốt chiều dài lịch sử đầy biến động của vương quốc, khu vực này luôn chịu thiệt. Về mọi mặt. Xa trung tâm văn hóa lớn là vùng Amaravati thời Champa hưng thịnh, nó ít được ưu ái; không biết bao lần bị đoàn quân Khmer xâm lăng mà nó phải đơn thương chống cự, rồi sau đó khi vương quốc suy yếu, Pangdurangga đã đứng trụ chính chịu trận để thay mặt cả dân tộc mà tồn tại. Tồn tại theo đúng tính cách của người Pangdurangga. Vị trí địa lí cùng hoàn cảnh sống buộc nó tự trang bị tinh thần độc lập. Tinh thần độc lập cùng sự đề kháng được tôi luyện thế hệ này qua thế hệ khác làm nên sức chịu đựng đến lì lợm. Do đó chẳng ngạc nhiện khi không ít lần, nó gây phiền hà cho chính triều đình trung ương. Bi kí trên tháp Po Klaung Girai (tk XI): Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NHÀ VĂN & Ở NƠI KHỐN CÙNG CỦA CỘNG ĐỒNG

[hay: Chúng ta là những kẻ có tội]
Ngan4
1. Từ khách sạn 5 sao Thái Lan qua Resort 4 sao Cambodia, đón xe đò xuôi Sài Gòn rồi về thẳng đất nắng Phan Rang, tôi dành nguyên tuần đi vào và đi sâu xuống cộng đồng ở đáy xã hội. Qua 7 palei Cham ba cùng với non trăm sinh linh Cham khốn khổ.
Hôm qua vừa tiếp nhận nỗi lòng của một mệnh phụ nửa tỉ đôla, thì hôm nay nghe bà mẹ Cham vô sản tâm sự; hai sinh linh cách nhau cả vực thẳm thế giới sống, nhưng cái KHỔ của họ giống nhau xiết bao.
Tương cận với cái khổ của giáo sư Thái Lan nhà lầu xe hơi với vợ con đủ đầy khi đặt bên cạnh thảm cảnh của một đàn ông Cham không nhà, vợ bỏ, hai đứa con đang cho ở đợ.
KHỔ, đó là mẫu số chung của cộng đồng Cham [lớn hơn – cộng đồng nhân loại].
Tôi đã vỡ ra nỗi này từ lâu lắm, nay NÓ hiện ra lần nữa: mồn một. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Jaya Bahasa: NỮ SINH CHĂM BỊ ĐÁNH DÃ MAN

Sáng ngày 17-01-2017, trên báo Pháp Luật có đưa tin một nữ sinh người Chăm bị đánh rất dã man. Theo tác giả Nhật Hòa, nữ sinh người Chăm bị đánh ở thôn Hữu Đức, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận là học sinh lớp 8 Trường Trung học Cơ sở Huỳnh Phước. Còn nữ sinh đánh bạn đang học lớp 9 cùng chung trường.
Xem qua đoạn video clip 1 phút 25 giây, không ai có thể ngờ rằng đây là cách hành xử của học sinh bởi tính chất hung dữ vô nhân bản không khác gì giới anh chị trong giang hồ. Nữ sinh đánh bạn như một con quái thú ăn thịt người. Chỉ trong vòng một thời gian ngắn ngủi nữ sinh đã tung ra 15 cú đánh man rợ. Trong đó, có 3 cú đánh bằng đầu gối, 8 cú đá chân, 1 cú đạp chân vào mặt, 1 cú đá thẳng vào hạ bộ và 2 cú đánh tay vào mặt không khác gì một võ sĩ trên sàn đấu tự do. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Inrasara: TÔI SẼ NÓI GÌ, NẾU ĐỨNG TRƯỚC SINH VIÊN CHAM?

[& thông báo tạm ngưng 2 series Stt: “Chuyện Văn nghệ VN. Định kiến…” & “Cham Ahier, thử tìm cách giải quyết”]

Đây chỉ là câu hỏi giả định, bởi chưa hề/ và không bao giờ xảy ra vụ đó nữa, có lẽ. Người ngoài sẽ ngạc nhiên không ít, khi biết:
Đài truyền hình các nơi, kể cả Thái, Đức đã có 24 phim riêng về Sara, Ninh Thuận thì không.
Ông Inrasara nhà văn Dân tộc thiểu số mang tiếng là… “nổi tiếng” chưa nửa lần được tham dự Ngày Hội Văn hóa các Dân tộc VN.
Tôi đã đi khắp tỉnh thành nói chuyện về văn chương với văn giới, riêng Ninh Thuận quê tôi thì – không [dù ở đó, 2 bận tôi được anh chị em hội viên yêu cầu].
Tôi hơn trăm lần nói chuyện, thuyết trình trước sinh viên Nhật, Hàn, Thái, và Việt, thế mà chưa một lần với sinh viên của tộc mình [“nói chuyện, thuyết trình” chứ không phải giảng dạy].
Dù cả bốn thứ ấy, tôi rất… thèm. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 6.

Xakawi, một trong hai thứ Cham cãi nhau hăng nhất

Đó là Akhar thrah (chữ Cham truyền thống) & Xakawi (lịch).
1. Xin nói chuyện nay trước.
Về chữ viết, chỉ vì vài nét thay đổi thôi mà tranh thắng thua nhau tóe lửa, đến thành “chiến trường Akhar thrah”, kéo dài suốt mười năm [chưa có dấu hiệu kết thúc] – hỏi có tội nghiệp không? Chỉ cần đặt 3 câu hỏi, là xong, vậy mà ta cứ gân cổ cãi.
– Thứ nhất, “Akhar thrah truyền thống có từ thời Po Rome, không ai được quyền sửa đổi” là một phát ngôn không biết mình nói gì. Nhớ, Po Rome thuộc thế kỉ XVII. Chữ viết được con người bày ra, trải qua 4 thế kỉ mà con người không được quyền sửa đổi, cứ hỏi bất kì nhà ngôn ngữ nào trên thế giới, là biết ngay!
Đó là lí thuyết. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ. Phàm lệ

Phàm lệ. Các bạn phê phán nhiều quá, chưởi cũng nhiều quá

Chuyện Việt Nam, nhân dân đóng thuế nuôi bộ phận lãnh đạo, các cấp quản lí. Trách nhiệm của họ là làm cho quê hương giàu đẹp hơn lên, còn nếu họ khiến đất nước tanh bành, các bạn phê phán, chưởi rủa, tôi không ý kiến. Bởi Việt Nam trong đó có bạn, đã góp công hay đóng thuế nuôi họ.
Vụ này, tôi chỉ có thể khuyên con cháu trong nhà: Không. Chưởi rủa không giải quyết vấn đề, mà hãy phản biện thông minh nhất có thể.
Còn Cham, tại sao các bạn phê phán?

Cộng đồng Cham ta có ai là lãnh đạo, quản lí đúng nghĩa đâu! Có chăng, chỉ là tay chân dưới quyền. Vậy mà khi có cái gì sai, chướng tai gai mắt các bạn; hay khi có một Stt phê phán hiện tượng nào đó trong cộng đồng, là các bạn nhảy vào like, phê phán, thậm chí – chưởi. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 04

Palei mở, dân số tăng – làm gì?

1. Dân số Cham ngày càng tăng, palei ngày càng mở, nhưng số lượng Haluw janưng không đổi, thậm chí có nơi sụt giảm, mà lệ tục vẫn y nguyên xưa. Vậy thì làm sao số Haluw janưng có thể đáp ứng được nhu cầu tâm linh cho tín đồ?
Palei Chakleng [và 6 palei khác phụng sự tháp Po Rome] những năm 70 của thế kỉ cũ: Số dân 8.000 người, nghĩa là người qua đời ít, lượng đám tang và các nghi lễ thuộc phạm vi phục vụ của cấp Paxeh cũng ít. Do đó với số Haluw janưng: 1 Dhya, 2 Bac, 5 Paxeh là đủ.
Còn hiện tại, làng mở, số dân tăng gấp 3-4 lần, mà cấp Paxeh chỉ có bấy nhiêu, thì vấn đề nẩy sinh là điều khó tránh.
Cụ thể hơn: Palei Chakleng ngày ấy mỗi năm không quá mươi người mất, vậy một tháng làm một đám tang là đủ [tục lệ: làng chỉ có một đám tang]. Hiện tại thì khác, nếu còn giữ lệ ấy, thì số lượng “ma” [chưa làm đám thiêu] còn nằm dưới “labang” (mả) sẽ tăng vọt. Là điều tín đồ Cham Ahier không thể chấp nhận. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 03

Bài 03. Vấn đề tôn giáo mở

Địa thế Champa xưa mở, lịch sử Champa là lịch sử mở, tinh thần Cham mở, thế nhưng – lạ, quan niệm về tôn giáo Cham lại đóng cách kì lạ.
Ở Pabblap, chưa có trường hợp con gái Việt lấy chồng Cham được chôn trong Ghur; một đàn ông Việt lấy vợ Cham mất đi được ưu ái, là ca duy nhất.
Bên Cham Ahier, trước đây không lâu, sinh linh lai [Cham + …] khi mất đi, sau khi làm đám thiêu, tinh cốt trong Klaung ông/ bà ta đã phải chịu nằm ngoài Kut lihin [địa phận Kut “không lành” nằm xa khuất Kut chính], mỗi bận làm lễ trong Kut là mỗi bận người thân họ khóc lóc, bởi tình trạng đơn côi này.
Ta phân biệt đối xử vậy, thì làm sao người ngoài còn “dám” lấy Cham? Và làm sao con cái Cham lấy người ngoài “dám” nhập vào cộng đồng Cham? Mà chúng ta có ngăn được mình không lấy người ngoài? Và, chúng ta có “thuần harat” mãi được không? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)