Inrasara: CHAM: 3 GIAI ĐOẠN – 3 THÔNG ĐIỆP

[Ariya Glơng Anak – “Làng Chăm Ơn Bác” – Tagalau]
Hãy yêu, hãy yêu như ta chưa từng
những đứa con đi hoang bỏ xa làng mạc
mang bụi đất quê hương về miền xứ khác
và hãy yêu hơn con người chân chất
sống một đời ôm mang đất – phù du

(Inrasara, trường ca Quê Hương, 1984)

Chắc chắn đây là phân tích chính trị-xã hội đầu tiên của tôi, một phân tích về điểm trọng yếu trong văn hóa lịch sử Cham. Thế nên rất mong bà con, anh chị em và các bạn đọc kĩ trước khi phản hồi, nếu có. Và nhất là, cần nhìn toàn cảnh xã hội Cham 2 thế kỉ qua, để thông suốt vấn đề.
Riêng độc giả ngoài Cham, cần “đứng vào lòng xã hội Cham”, như là một sinh linh Cham đúng nghĩa, để nhận định.

[1]. Thông điệp Glơng Anak: BẢO TOÀN…
Cuối thế kỉ XVIII-đầu XIX, Cham rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng, khủng hoảng cuối cùng của lịch sử dân tộc. Sang thời Minh Mạng, nửa Cham theo chính quyền, nửa theo khởi nghĩa Lê Văn Khôi: 2 lực lương cùng máu mủ đối chọi nhau; rồi khi họ Lê bại, Minh Mạng ra tay càn quét. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NÓI, HAY KHÔNG NÓI? – 03

[HIỆU QUẢ từ DÁM NÓI]

Về Status “Nói hay Không nói”, ông anh Chế Quốc Minh phản hồi: “Nói, hay không nói… và nói ở đâu? Ai là người lắng nghe người nói???”. Bạn FB Vuong Quynh còm: “Có thể nói và có thể nghe nhưng chỉ thế thôi”.
Nghĩa là: “Thôi thì có nói cũng chả tới đâu!”. Nghĩ thế, có tiêu cực quá không? Qua thực tiễn NÓI, tôi nghĩ ngược lại. Sara trả lời Đài RFA: “Nếu trí thức Cham không sợ những điều không đáng sợ, họ sẽ làm được nhiều việc”.

1. Hiệu quả từ NÓI
KHÔNG NÓI đã để lại hậu quả thế nào với cộng đồng Cham, tôi đã dẫn nhiều chứng cứ rồi. Nay xin đưa ra 5 hiệu quả từ NÓI.
– Về cá nhân Sara. Ít nhất hơn 10 lần, tôi NÓI và buộc được báo chí xin lỗi – cảm ơn, ĐÍNH CHÍNH & RÚT BÀI, khi họ viết sai về tôi, hoặc về văn hóa Cham.
– Về bài viết. Ở “Sự cố Văn hóa Nguyễn Thành Thống”, nhà nghiên cứu này viết sai về Cham và “miệt thị” (chữ của Trà Vigia) hầu hết trí thức Cham. Tôi viết bài dài minh giải và phản bác, sau đó có 4 người nữa viết. Cuối cùng ông ta SỬA lại rất nhiều. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NÓI, HAY KHÔNG NÓI? – 02

1. Tại sao NÓI?
Cần có cái nhìn toàn cảnh vấn đề Cham, để biết & thảo luận.
Tôi lấy ví dụ cụ thể [không đề cập đúng/ sai ở đây]:
– Tiểu thuyết Fulrô? của Ngôn Vĩnh (in 1982) mọi người biết, nhưng KHÔNG AI DÁM nói (thời đó ai dám!), nên nó tác hại đến cá nhân nhiều người. Từ đó gây chia rẽ một bộ phận cộng đồng Cham.
– Vụ Akhar Thrah “chuẩn hóa” của BBS, lúc đó CHƯA AI CÓ KHẢ NĂNG nói, để mãi 24 năm sau, có người nói thì đã muộn, thành “Chiến trường Akhar Thrah”.
– Vụ Ghur Bini, ta BIẾT nhưng CHẬM NÓI: hậu quả, Cham bị lấn khá nhiều. May, muộn còn hơn không. Xin hỏi vụ này, nếu ta KHÔNG nói, thì chuyện dẫn đến đâu!

Thế nên, cần BIẾT TRƯỚC & NÓI TRƯỚC.

2. AI nói? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NÓI, HAY KHÔNG NÓI?

Matma Champa
Giới thiệu cuốn tiểu thuyết Mật Mã Champa của Giản Tư Hải, Đặng Hà viết Văn Nghệ Công An, 28-3-2016):
“Điều làm ông bất ngờ và sợ hãi là những bí ẩn kho báu Champa và lễ hiến tế người gắn liền với một hội kín tà giáo có từ thời trung cổ. Lúc ông quyết định thám hiểm vào sào huyệt của hội kín thì bị sát hại đúng theo cách mà ông từng biết qua bia kí.”

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA


I. Câu chuyện
Nhớ, đây là tác phẩm văn học, nghĩa là tác giả có quyền hư cấu. Có 3 câu hỏi đặt ra:
1. Hư cấu trên 1 nền tảng lớn không hề có trong lịch sử Champa, có nên chăng? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 7.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Đặng Hà: “Mật mã Champa” và hành trình giải mã bí ẩn

Báo Văn nghệ Công an, 28-3-2016
Matma Champa
Nền văn hoá Champa từ lâu vốn chứa đựng nhiều bí ẩn lịch sử và huyền thoại, nơi đây vẫn luôn gọi mời những ai có khát vọng khám phá. Cuốn sách của Giản Tư Hải (NXB Hội Nhà văn, 2015) – đúng như tên gọi – đã mở ra một hành trình hấp dẫn với hàng loạt những bí ẩn cần lời giải đáp, cuộc rượt đuổi gay cấn và hành trình truy tìm báu vật nhiều cam go.

Sau nhiều năm trùng tu thánh địa Mỹ Sơn, kiến trúc sư kiêm nhà khảo cổ người Pháp Paul Morierre đã phát hiện ra nhiều mật mã bằng chữ Phạn khắc trên bia đá tiết lộ các lễ hiến tế thần bí. Điều làm ông bất ngờ và sợ hãi là những bí ẩn kho báu Champa và lễ hiến tế người gắn liền với một hội kín tà giáo có từ thời trung cổ. Lúc ông quyết định thám hiểm vào sào huyệt của hội kín thì bị sát hại đúng theo cách mà ông từng biết qua bia kí. Rất may, trước khi chết, ông đã kịp để lại một mật mã. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Vấn đề Po Riyak. bài 9. DAMNƯY PO RIYAK – Song ngữ

Có 2 Tụng ca về Ppo Riyak, tôi xin đăng nguyên bản Tụng ca ngắn cùng bản Việt ngữ, do Mưdwơn Hán Phải palei Bal Caung, hát, và Phú Đạm palei Caklaing, ghi vào tháng 4-2007. Chú và anh đã mất, xin tạ ân đức hai người thương yêu. Inrasara.

HanPhai-Baranưng.101-Anh Dam 2015[Photo Thủy Tiên]

Urang nau hu gilai ba đik
Po ngap rakik đik ngauk raung ikan

Urang gilai wah ba
Po nau di ia ngauk raung ikan

Riyak pauh tabalik
Takai po đik nau saung riyak Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Vấn đề Po Riyak. bài 8. DAMNƯY PO RIYAK – Văn xuôi

Bản chép tay của Bạch Thanh Chạy, 1981.
[Vì bản văn xuôi không khác mấy so với bản đã được thi hóa, nên chúng tôi chỉ đăng nguyên tác mà không chuyển ngữ sang tiếng Việt – Inrasara]

Jataul Wa (Aih Wa), palei Ia Radak, nưgar Pacam, nưsak inưgiray, đih di apwei bilan Pak, harei limư bingun Angar.

Pitsumat tathut tabiak thuw jak karak, tơl brok dơm thuw dhar phwơl, thuw bruk sang lo.
Biruw mưng klak nưgar bhum muk kei nau dwah mưgru palih kabar. Biruw mưng nau tơl nưgar Mưkah, bboh sang mưgik Mưkah hu Po Nưbi, biruw mưng likuw dauk tanan mưgru. Po Nưbi patauw pathrơm dom ilimo sunit dhit tơl abih.
Hadơr wơk ka ia dauk krưh mưsuh saung Jơk, likuw saung gru gilac mai nưgar. Gru di brei o, biruw mưng agar tapak saung gru:
– Uni Jơk ngap di ia Cam dwix xak lo, nhu pabrai parai abih saung nhu gơk katơk, mưtai lihik calah calwơn, gru brei ka anưk nau daung kuhlaum gru patauw anưk tơl takai karai pajơ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Vấn đề Po Riyak. bài 7- DAMNƯY PO RIYAK

Bản chép tay của Bá Văn Có, Hữu Đức, Ninh Thuận – 1981
Đối chiếu với bản Thanh Long, Chất Thường – 1990.
*
Po Riyak bhum Pacam Ia Radak
Supit sumat thrơh tabiak krah hatai mưribho

Mưng di kal thrơh tabiak hu Po
Jak karak mưtwaw lo, dhar phwơl bbwak di urang

Tơl praung o patih bruk sang
O dauk tanrơm di tathan, bhum pachai muk hakei Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Vấn đề Po Riyak. bài 6- Jaya Bahasa: VĂN HOÁ BIỂN CỦA NGƯỜI CHĂM

Ong Ka-ing mua cheo thuyen[Múa chèo thuyền trong lễ Rija Nâgar, Photo Jaya Bahasa.]
Xưa kia địa bàn cư trú của người Chăm trải dài từ Bắc Trung bộ đến Biên Hoà, phía Tây giáp với dãy Trường Sơn Tây Nguyên, phía Đông tiếp giáp với biển cả mênh mông. Nằm trên tuyến đường giao thông hằng hải của khu vực Đông Nam Á, người Chăm sớm tiếp xúc với thế giới bên ngoài và làm chủ được vùng biển đông rộng lớn thông qua trao đổi thương mại và giao lưu văn hoá. Các thương thuyền nước ngoài thường ghé vào cảng Champa để mua hương liệu, sản vật địa phương và nước ngọt. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Vấn đề Po Riyak. bài 5. Jaya Bahasa: TRUYỆN KỂ VỀ PO RIYAK: VỊ THẦN SÓNG BIỂN CỦA NGƯỜI CHĂM

Truyện kể rằng Po Riyak sinh ra và lớn lên ở làng Aia Dak ở khu phố Chăm huyện Tánh Linh tỉnh Bình Thuận ngày nay. Từ nhỏ, Po Riyak đã thể hiện tố chất lanh lợi so với bạn bè cùng trang lứa. Là đứa con lễ phép và hiếu thảo với cha mẹ nhưng Po Riyak lại ít làm các công việc ở gia đình. Po Riyak có ý thức về học vấn nên đã sớm rời xa quê hương đi tìm thầy để học về đạo lý làm người. Điểm dừng chân của Po Riyak là thánh địa Mưkah của đất nước Ả Rập. Ở đó, có thánh đường Hồi giáo Mưkah do các Po Nưbi cai quản. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)