Vấn đề Po Riyak. bài 9. DAMNƯY PO RIYAK – Song ngữ

Có 2 Tụng ca về Ppo Riyak, tôi xin đăng nguyên bản Tụng ca ngắn cùng bản Việt ngữ, do Mưdwơn Hán Phải palei Bal Caung, hát, và Phú Đạm palei Caklaing, ghi vào tháng 4-2007. Chú và anh đã mất, xin tạ ân đức hai người thương yêu. Inrasara.

HanPhai-Baranưng.101-Anh Dam 2015[Photo Thủy Tiên]

Urang nau hu gilai ba đik
Po ngap rakik đik ngauk raung ikan

Urang gilai wah ba
Po nau di ia ngauk raung ikan

Riyak pauh tabalik
Takai po đik nau saung riyak Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Vấn đề Po Riyak. bài 8. DAMNƯY PO RIYAK – Văn xuôi

Bản chép tay của Bạch Thanh Chạy, 1981.
[Vì bản văn xuôi không khác mấy so với bản đã được thi hóa, nên chúng tôi chỉ đăng nguyên tác mà không chuyển ngữ sang tiếng Việt – Inrasara]

Jataul Wa (Aih Wa), palei Ia Radak, nưgar Pacam, nưsak inưgiray, đih di apwei bilan Pak, harei limư bingun Angar.

Pitsumat tathut tabiak thuw jak karak, tơl brok dơm thuw dhar phwơl, thuw bruk sang lo.
Biruw mưng klak nưgar bhum muk kei nau dwah mưgru palih kabar. Biruw mưng nau tơl nưgar Mưkah, bboh sang mưgik Mưkah hu Po Nưbi, biruw mưng likuw dauk tanan mưgru. Po Nưbi patauw pathrơm dom ilimo sunit dhit tơl abih.
Hadơr wơk ka ia dauk krưh mưsuh saung Jơk, likuw saung gru gilac mai nưgar. Gru di brei o, biruw mưng agar tapak saung gru:
– Uni Jơk ngap di ia Cam dwix xak lo, nhu pabrai parai abih saung nhu gơk katơk, mưtai lihik calah calwơn, gru brei ka anưk nau daung kuhlaum gru patauw anưk tơl takai karai pajơ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Vấn đề Po Riyak. bài 7- DAMNƯY PO RIYAK

Bản chép tay của Bá Văn Có, Hữu Đức, Ninh Thuận – 1981
Đối chiếu với bản Thanh Long, Chất Thường – 1990.
*
Po Riyak bhum Pacam Ia Radak
Supit sumat thrơh tabiak krah hatai mưribho

Mưng di kal thrơh tabiak hu Po
Jak karak mưtwaw lo, dhar phwơl bbwak di urang

Tơl praung o patih bruk sang
O dauk tanrơm di tathan, bhum pachai muk hakei Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Vấn đề Po Riyak. bài 6- Jaya Bahasa: VĂN HOÁ BIỂN CỦA NGƯỜI CHĂM

Ong Ka-ing mua cheo thuyen[Múa chèo thuyền trong lễ Rija Nâgar, Photo Jaya Bahasa.]
Xưa kia địa bàn cư trú của người Chăm trải dài từ Bắc Trung bộ đến Biên Hoà, phía Tây giáp với dãy Trường Sơn Tây Nguyên, phía Đông tiếp giáp với biển cả mênh mông. Nằm trên tuyến đường giao thông hằng hải của khu vực Đông Nam Á, người Chăm sớm tiếp xúc với thế giới bên ngoài và làm chủ được vùng biển đông rộng lớn thông qua trao đổi thương mại và giao lưu văn hoá. Các thương thuyền nước ngoài thường ghé vào cảng Champa để mua hương liệu, sản vật địa phương và nước ngọt. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Vấn đề Po Riyak. bài 5. Jaya Bahasa: TRUYỆN KỂ VỀ PO RIYAK: VỊ THẦN SÓNG BIỂN CỦA NGƯỜI CHĂM

Truyện kể rằng Po Riyak sinh ra và lớn lên ở làng Aia Dak ở khu phố Chăm huyện Tánh Linh tỉnh Bình Thuận ngày nay. Từ nhỏ, Po Riyak đã thể hiện tố chất lanh lợi so với bạn bè cùng trang lứa. Là đứa con lễ phép và hiếu thảo với cha mẹ nhưng Po Riyak lại ít làm các công việc ở gia đình. Po Riyak có ý thức về học vấn nên đã sớm rời xa quê hương đi tìm thầy để học về đạo lý làm người. Điểm dừng chân của Po Riyak là thánh địa Mưkah của đất nước Ả Rập. Ở đó, có thánh đường Hồi giáo Mưkah do các Po Nưbi cai quản. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM CÓ THÔNG MINH KHÔNG?-01

[MỞ: Vấn đề sáng tạo đang là trọng tâm của xã hội hiện đại. Sáng tạo trước tiên đòi hỏi đến trí thông minh xuất chúng, sau đó mới đến các yếu tố khác.
Sắp tới cuốn Minh triết Cham vừa phát hành có 2 buổi ra mắt. Cho nên việc đặt câu hỏi: “Người Cham có thông minh không?” Thông minh tới đâu? Tại sao? Và làm gì để phát triển trí thông minh sáng tạo? là điều vô cùng cần thiết. Như là bước đầu hội nhập vào thế giới mới trong thời đại toàn cầu hóa.]

*
Đây là đề tài đã được đặt ra và mang thảo luận trên Inrasara.com 5 năm trước. Nay thử đặt lại: “Người Cham có thông minh không?”. Chớ vội trả lời có hay không.
Đừng nói cao xa, vấn đề đầu tiên phải là thông minh để TỒN TẠI. Nói dễ hiểu như Bùi Giáng: “Người còn thì của mới lai rai còn”.
Ở quá khứ, Champa có vương quốc “một thời oanh liệt”, người không giữ nổi để cho mất đi, hỏi có thông minh không? Câu hỏi thuộc thì quá khứ, ta tạm cho vào ngoặc.
Người hôm nay nên bàn chuyện hôm nay. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (2 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Inrasara: HÀNH HƯƠNG PO RIYAK

Bút Ký [Vấn đề Po Riyak. bài 4]
NguyenHung-29-2-2016.03 [Photo Nguyễn Hùng]
Thuở xà lỏn, mỗi đầu năm Cham lịch, tôi hay theo mẹ đi Nau Yang ở Bingun Ia Ralong Giếng Nước Ngàn cách palei cũ về hướng biển nửa cây số. Trẻ con biết thế nào là đầu năm, cứ đến mùa đỉnh nắng, là tôi mình trần chạy theo mẹ. Mẹ la: nắng thế này mà mi cứ đòi. Nhưng thế nào rồi mẹ cũng quăng cho tôi cái áo.
Mẹ bước nhanh, tôi càng nhanh hơn. Để kịp xem múa đạp lửa, sau đó được trái chuối chấm với bỏng nếp, thêm miếng cùi dừa nữa.
Vậy thôi. Chiều, tôi theo đám bạn đi lễ Rija Nưgar ở đầu làng.

Rija Nưgar là lễ đầu năm Cham lịch, tại mọi làng Cham, không kể Cham Awal hay Cham Ahier. Sau đó mới tới bao nhiêu cuộc lễ ăn theo khác. Rồi không hiểu tại sao riêng mỗi palei Chakleng tôi Nau Yang Po Riyak trước lễ trọng đại này.
Văn học Cham khái luận do nhà Tri thức in lần ba (2015, tr. 81-82): Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (2 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Vấn đề Po Riyak. Bài3- Kiều Maily: LỄ PÔ RIYAK, LINH THIÊNG MÀ TRẦN TỤC

Po Riyak-KM-06
Ngày 13-4-2016, sáng tinh mơ.
Tôi hòa cùng bà con Chăm xe máy xuống Vĩnh Trường, Sơn Hải – Ninh Thuận, nơi dư tính đặt Nhà máy Điện hạt nhân Ninh Thuận 1, làm lễ. Lễ Pô Riyak hằng năm của Chăm. Tôi mang theo máy ảnh, chuyện dĩ nhiên và đương nhiên. Nhà báo mà!
Ngay khi tới nơi, vừa lấy máy ảnh ra khỏi balô chưa kịp bấm miếng nào, thì một bác công an xã địa phương với vài anh em nghe nói trong ban an ninh chạy đến, vây quanh tôi.
– Không được quay hay chụp ảnh tại đây, một anh nói.
À, No pictures! Tôi hiểu.
Tôi hỏi các anh làm ơn cho biết lý do tại sao? Bà con Chăm đến làm lễ tại nơi thờ phụng tổ tiên mình mà, tổ tiên tôi nữa, sao lại bị cấm hay phải xin phép.
Các anh nói qua loa là trên lệnh thế.
– Chị thông cảm và hiểu cho chúng tôi. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Vấn đề Po Riyak. bài 1- LỄ CÚNG PO RIYAK – THẦN SÓNG

Sáng nay, bà con Cham các làng [nhiều nhất là Cwah Patih Thành Tín] thuộc tỉnh Ninh Thuận xuống khu vực Thờ Pô Riyak ở Vĩnh Trường – Sơn Hải – Ninh Thuận, là nơi đặt Nhà máy Điện hatk nhân Ninh Thuận 1, cúng lễ Po Riyak.
Để bà con, anh chị em có hiểu biết sơ bộ về lễ này, xin đăng vài kì các tư liệu cần thiết.
Po Riyak-KM-01
Po Riyak-KM-02
[Photo Kiều Maily, 4-2016]
*
Truyền thuyết kể rằng, Ppo Riyak, người xứ Bicam (Tánh Linh), thuở bé thông minh, đạo đức, ít chú tâm đến chuyện gia đình mà chỉ lo công tác xã hội. Lớn lên, nhận thấy đất nước bị lâm nguy, dân lành đau khổ, người sang Mưkah (Mecca, Kelantan theo người Cham hiểu) học bùa thiêng với quyết tâm sẽ trở về cứu quốc. Ở Mecca, Người tâm sự hết với Thầy hoài bão của mình và được Thầy thương tình truyền dạy cho mọi bùa phép thần thông. Sau đó, mặc dù nhiều lần Thầy can ngăn (vì gặp năm kị tuổi Người), Người vẫn lén lên đường trở về Tổ quốc. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Inrasara: Giải đáp 1. TẠI SAO CỨ PHẢI NÉ TRÁNH NHẠY CẢM?

Trả lời email gửi chung của Chế Linh.
[Nhận định về “Bình luận của thi sĩ Chế Mỹ Lan về “những câu nói” của nhạc sĩ Từ Công Phụng trong đêm Đại nhạc hôi Champa” trên FB Mylan Che ngày 30-1-2016]

Lẽ ra bình luận chính “những câu nói” của nhạc sĩ Từ Công Phụng, tuy thế tôi thích viết về phản ứng của Chế Mỹ Lan về “những câu nói” này hơn. Vì nó cần thiết hơn bao giờ…
Đây là “cảm nhận” chân thật của một nữ sĩ Cham yêu dân tộc và lo lắng cho văn hóa dân tộc. Và về căn bản, tôi hoàn toàn đồng tình với tinh thần bài viết của CML.
Điều đáng ghi nhận đầu tiên là, bên cạnh Kiều Maily(1), hiện nay Chế Mỹ Lan là người nữ dũng cảm lên tiếng về các vấn đề cộng đồng Cham và văn hóa Cham. CML không nói sau lưng, không ám chỉ, mà trực diện và công khai tên tuổi, sự việc để phê phán. Là điều ngay cả các đấng nam nhi cũng hiếm khi làm được.
Bởi là “cảm nhận” nên bài viết hơi lan man; cạnh đó vài bạn FB tham gia còm càng không rành rọt: Bạn thì biểu đồng tình, người thì khuyên nên nhẹ nhàng trong lời lẽ, kẻ thì nguệch ngoạc vài ba chữ ra vẻ bí hiểm không biết để làm gì…
Chuyện nhạy cảm: về sự thật lịch sử Champa, hay chuyện lứa con cháu phê bình thế hệ đi trước đòi hỏi một phân tích thấu đáo để nhận chân sự thể, chứ không qua loa được. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)