Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 13. YÊU, KHÔNG THỂ KHÔNG NHẬP CUỘC

Yêu có nghĩa là biết/ dám chiến đấu, để bảo vệ. Như thế, yêu không thể không nhập cuộc. Bạn đi vào giữa lòng sự thể, hết mình với sự thể đó.
Từ thơ cho đến chữ, từ Tagalau cho đến palei, từ cái cây cho đến môi trường tự nhiên rộng lớn, tôi đã hết mình cho chúng. Bạn không thể nói bạn yêu ai, hay yêu cái gì đó rồi mặc tình cho gió cuốn đi. Trên sân khấu cuộc đời, nếu bạn mãi làm khán giả thì bạn vẫn là người ngoài cuộc; bạn phải lăn xả vào, làm cho nó lan tỏa, chiến đấu bảo vệ nó khi cần.
Nếu ở đó không có lửa, bạn phải đốt lên ngọn lửa; giữ lửa và truyền lửa. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 12. YÊU TƯ TƯỞNG

Sara-Tutuong3Sach-Camus.Heidegger

Tôi mê triết từ khá sớm, 15 tuổi, ngay ở tuổi tìm học. Mà là loại nặng: Nietzsche, Heidegger, Suzuki, Kinh Phật… Mê, tìm, và chép. Năm 1978 tôi bỏ nguyên một năm cày thuê dành tiên mua sách. Ưu tiên cho triết học, và Kinh Phật.
Heidegger, tên tuổi ngay cả các chuyên gia triết học cũng ngán chứ đừng nói Cham cùng trang lứa, vậy mà tôi đi mê. Tôi lục tung Sài Gòn tìm sách ông: tiếng Việt, Anh, Pháp.

Chuyện cũ kể lại. Năm 1977, ông thầy cũ ghé nhà tôi tại Chakleng thấy tôi đang ôm cuốn L’Être et le Temps của Heidegger, chợt nhăn nhó: Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 11. YÊU LÀ BIẾT LAN TỎA

Trong cộng đồng Cham, không ít vị sở hữu tủ sách kha khá. Sở hữu và xem nó như thứ của cải, cho mình và cho con cháu. Là hay; nhưng sẽ hay hơn nếu các bác ấy biết sẻ chia, dù sách có chịu ít nhiều mất mát. Cho mượn, rồi bị “palam” – như Cham nói.
Xưa, văn hóa Cham chưa trải qua kĩ thuật in ấn, có được một tác phẩm là cực khó. Để cầm sử thi Akayet Dewa Mưno trong tay, chủ nhân phải chở qua nhà người chép sách cả xe trâu thóc đến tấn lúa. Thuở ấy không giữ riêng, mới dại.
Còn thời hiện đại, sách bát ngát sách, sao ta cứ giấu!
Cái biết rất cần được sẻ chia và lan tỏa, cho nhiều người xung quanh ta cùng biết.

Yêu văn chương Cham, tôi lang thang vào các palei Cham tìm sách chép. Hành trình đó, chưa gia đình nào từ chối tôi cả. Chép, và tôi sẵn sàng cho, để rồi khi cần – mượn chép tiếp. Chép, rồi thuộc lòng lúc nào không hay; chép, còn giúp ta khám phá ngõ ngách ngôn ngữ và kĩ thuật văn chương ông bà. Trên bước lang bạt kì hồ ấy, có đến vài ngàn trang văn chương Cham tồn tại [hay biến mất] qua chữ viết của tôi. Hiện chúng luận lạc ở đâu, tôi không biết nữa.
Làm cuốn Văn học Cham khái luận, Văn học Cham – trường ca, rồi Văn học dân gian Cham, tôi hai, ba lần chép lại bản thảo của mình để nộp nhà xuất bản. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 10. YÊU CÁI GẦN GŨI

Tặng Sraklen Soak

Thường thì chúng ta ưa nghĩ to, ham hành động lớn, thích thể hiện lòng bác ái về những gì xa xôi miên viễn. Như đấu tranh cho môi trường thế giới, hay yêu nhân loại chẳng hạn. Đó là tư tưởng đẫm chất… hiện đại chủ nghĩa.
Hậu hiện đại thì khác. Tôi từng viết:
“Nhà văn hậu hiện đại là kẻ có thể theo dõi các trào lưu triết học mới nhất trên thế giới, đồng thời sẵn sàng đi vào thôn xóm hẻo lánh điều tra nạn mất cắp gà, để giúp chính quyền địa phương ổn định xã hội. Khi ta trồng cái cây trong nhà ta, và khuyên bà con ta chớ lên núi phá rừng, là ta đã hậu hiện đại rồi…”.

Yêu đích thực là biết yêu cái gần gũi. Khi yêu cái gần gũi được, thì ta có thể yêu cái xa xôi diệu vợi được.
Hôm nay, khẩu hiệu người ta cho treo trước mắt trẻ con: “Yêu tổ quốc, yêu đồng bào”, chứ trước kia thuở chúng tôi còn bé, châm ngôn là: “Em yêu gia đình, yêu học đường, và yêu tổ quốc Việt Nam”. Nếu trên là vĩ mô đầy mơ hồ, thì dưới: cụ thể, gần gũi, và ấm áp. Ở nhà, yêu cha mẹ, anh chị em; đến trường: yêu lớp học, bạn bè, thầy cô. Không thực tiễn sao?! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 09. YÊU CÂY

2014-Rajam Gayen2013-5-Jalikauw01

Đời người trồng được cái cây, là sống không vô ích – ngạn ngữ Ấn nói thế.
Hơn nửa đời hư, tôi trồng non trăm cây ở các nơi tôi làm khách trú, nay chúng còn sống và cho trái/ bóng mát khoảng chục. Nghĩa là tôi sống không vô ích cả chục lần!
Tôi mê cây. Thuở nhỏ, mỗi lần mưa xuống là tôi tìm bứng đủ loại cây non về trồng khoảng sân nhỏ sau nhà. Trồng, để rồi cha nhổ bỏ. Bởi nhà chật một phần, còn do Cham sợ ma nữa. Sợ ma, thế nên dù sống đất nắng, làng quê Cham hiếm khi có bóng mát, bóng cây to trong nhà thì càng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 07. YÊU MỚI NÓI

[giải minh về 3 ý kiến trên FB Cham. Lưu ý thêm: trong trao đổi học thuật, tôi luôn công khai: tên tác giả, tên bài viết và ngày tháng đăng. Riêng tại đây vắng mặt cả 3, do đây ko là trao đổi học thuật mà là giải minh giúp người đọc [nhất là Cham] nắm được vài vấn đề]. Karun!.]AT-D Pp 01n,
AT-D Pp 02
Chúng ta vẫn chưa biết tranh luận, chưa học để biết tranh luận, chưa biết mình không biết – để học. Hệ quả, thứ nhất cuộc tranh luận lơ lửng không đi tới đâu, thứ hai tranh luận dẫn đến cãi cọ, từ đó bế tắc, cuối rốt là đôi ngả chia li. Nguyên nhân: Về chuyên môn, do thiếu thông tin, thiếu kiến thức, thiếu lí thuyết; còn về tâm thế là – thiếu thiện chí, và nhất là thiếu sự bình tĩnh cần thiết.
Trong văn giới Việt, cả với Cham cũng hệt. Riêng với Cham, tôi hiếm khi tranh luận, mà “giải minh”, “đính chính”. Nói là nói cho, nói giúp. 1-2 lần không nghe thì thôi. Thử nêu 3 trường hợp tiêu biểu chưa nguội, và hơi nóng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 04. YÊU LÀ KHAI TÍNH

Khổng Tử: “Đại học chi đạo: tại minh minh đức”, nghĩa là Đại học làm sáng cái đức sáng [ở mỗi người học].
Ở một chân trời khác, Đức Phật có phát ngôn tương tự, ở cấp độ uyên viễn hơn, đại ý: Mỗi sinh linh đều có Phật tính, bổn phận của đạo sư là giúp môn đệ tự tìm thấy Phật tính của chính mình.

Thường cha mẹ yêu con cái qua hình ảnh của chính mình, như là một mình-nối dài. Nối dài một dự án dở dang, một ước vọng thất thố, một lí tưởng đổ vỡ. Họ xây dựng hình ảnh con cái theo dự phóng của họ. Để đạt mục đích, họ uốn nắn, ép buộc con cái nghĩ theo, làm theo, sống theo hình ảnh kia. Họ biến con cái thành thứ Theo-ists thuần thành theo chính hoài bão của họ.
Đó là họ yêu họ chứ không phải yêu con cái.
Tình yêu là ưu tư, chăm sóc. Là phát hiện ra khả tính của con cái, dõi theo nó, tạo điều điện tốt nhất cho khả tính ấy ra hình hài và phát triển.
Tôi gọi đó là tinh thần dân chủ ở cấp cao. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 5. YÊU THƠ

Yêu có nghĩa là biết/ dám chiến đấu, để bảo vệ.
20170606_060726ròn văn học về thơ, và sẵn sàng dấn mình tranh luận bảo vệ thơ, khi thơ bị xâm phạm, bị lợi dụng, bị phân biệt đối xử qua nhiều hình thức khác nhau.
Tôi yêu thơ. Thơ tiếng Cham, Việt, Pháp, Anh. Là một sinh linh Cham sống trong đất nước Việt Nam, tôi thường xuyên đi lại với thơ Cham và thơ Việt.
Riêng thơ Việt, là thơ đương đại – từ mở cửa, 1986. Nhấn về cái mới. Ở nhiều góc độ, khu vực hay vùng miền: Thơ Bắc Nam trước và sau 1975, thơ trong/ ngoài nước, Dân tộc thiểu số/ đa số, nam/ nữ, là và chưa là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam… Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 03. YÊU TIẾNG

TiengCham Tuhoc
Tôi yêu tiếng nói, yêu âm vang của lời. Dù đó là lời thơ, ca dao, tiếng con trẻ, hay tiếng chửi nhau của mấy bà hàng xóm. Tuổi trẻ, nghe các bà chửi nhau, tôi không chạy đến xem, mà đứng lại – lắng nghe. Rất nhiều từ rơi ra từ đó, lạ lẫm mà hay ho đáo để.
Cũng chính qua tình yêu này, tôi lượm lặt bạt ngàn tục ngữ, thành ngữ – để làm nên Văn học Dân gian Cham. Chắc chắn sau Gru Adam và Ông Kadhar, quý bà nhà quê là nguồn cung cấp tài liệu đáng kể nhất cho tôi.

Xưa, tôi say sưa nghe các cụ Cham nói; nghe và lặt ra từ đó bao nhiêu là từ mới – các từ chưa xuất hiện trong bất cứ từ điển nào. Tôi ghi chúng vào tờ giấy nhỏ, về nhà chép lại trong cuốn sổ tay Từ vựng Cham. Tôi sở hữu được khá nhiều từ vựng Cham, bởi đó.
Ví dụ từ “kơy”. Chiim đam biak kơy: Con chim đậu rất nổi bật.
Ngut ngut. Mong akok ngut ngut: Ngóng trông vòi või.
Wau” cũng là chữ hay dùng, nhưng cả 3 từ điển [cả Từ điển do “tôi” biên soạn cũng thiếu] – rất lạ. Ikan krwak wau: cá rô to; Ngak wau: làm gồ; Glōng wau: cao ngỏng…. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 02. YÊU CHỮ

TĐ AymonierP-01TĐ AymonierP-02

Tôi là kẻ mê chữ, và yêu âm vang của lời.
Tôi mê chữ ngay khi còn chưa biết… chữ. Thuở lên 4, tôi được ông ngoại [là tác giả trường ca nổi tiếng Ariya Rideh Apwei] dạy thi phẩm gay cấn nhất trong văn chương cổ điển Cham: Ariya Glang Anak. Tôi thuộc, sau đó dò để mò nhìn/ đoán chữ qua văn bản viết tay.
Biết chữ, tôi bắt đầu chép chữ [ca dao, thơ, văn…] bằng nhiều loại chữ khác nhau. Tiếng Cham, tiếng Việt, tiếng Pháp. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 2.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)