SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 13. Ngàn Lẻ Một ĐÊM CHÀM

[Đây là Stt cuối, kết cho một MỞ ở ngày mai. Sau Stt này, tôi vẫn viết FB bình thường, nhưng tạm dừng “sinh lộ”. Chúng ta sẽ trở lại vào ngày 20-9-2017, đúng sinh nhật thứ 61 của Sara].

1. Ngay thuở lập quốc, Pô Inư Nưgar – ở thế buộc, đã đánh đắm con thuyền giết chết chồng và hai đứa con trai yêu của mình; rồi suốt quá trình lịch sử Champa, xung đột gay gắt Bà-la-môn và Islam dẫn đến cái chết bi tráng của cặp tình nhân Bini Cham.
Đó là nút thắt lớn.
Thời cận đại, Thak Wa dấy binh chống nhà Nguyễn. Ở cuộc nổi dậy này, do ông anh can ngăn, ông đã bắt chính anh ruột mình trói vào cột (padang kham), chém, buộc dân Cham [lúc đó đã ớn tất cả cuộc cách mạng] theo ông “làm nước”, để ngay trận đầu tiên [và cuối cùng] ông bị quân nhà Nguyễn bắt dẫn về palei xử trước tàn quân và bà con mình.
Hôm nay, hai anh em họ và được cho là trí thức lớn nhất Cham Awal hiện đại: NVT-TP, kéo nhau lên diễn đàn xã hội vào cuộc đấu cho cả “thế giới” xem. Hệ quả và hậu quả thì không ai lường được. Và còn gì nữa…

2. Hệ triết học Ấn Độ, Brahmin là đẳng cấp cao viễn nhất, đồng thời nền tảng nhất để giữ cho Ấn Độ [ở đây là Cham] được là Ấn Độ. Đẳng cấp thứ hai: Vua chúa và chiến sĩ có thể chuyển từ triều đại này sang triều đại khác mà không hề hấn gì; riêng đẳng cấp Brahmin nếu mất đi, cả hệ thống tư tưởng Ấn Độ suy đồi hay sụp đổ.
Xã hội Cham hiện đại, Po Dharma thuộc đẳng cấp chiến sĩ. Ông sẵn sàng chết [từng bị thương], sẵn sàng đẩy đồng đội vào chỗ chết; và hôm nay – tiếp tục xung trận. Ông là một Ksatriya đúng nghĩa.
Do một Brahmin nào đó chưa trót đường tu, đã gây cho ông [đại diện đẳng cấp Ksatriya] nổi giận. Hệ quả: Thay vì bảo vệ Brahmin, ông trở ngọn giáo chống lại người anh em thuộc đẳng cấp này. Ông trút giận [đa phần là oan] lên mọi đạo sĩ Brahmin nào bất kì ông đụng phải dọc đường.
[Như hoàng đế Persia trong Nghìn lẻ một đêm, do bị vợ đầu làm mất lòng, thành căm thù phụ nữ; sau đó mỗi đêm ông cưới một vợ mới để sáng hôm sau cho lính dẫn nàng giết đi. Scheherazade, một người nữ thông minh, “vợ” kế tiếp của hoàng đế, đã sử dụng chuyện kể để tự cứu sống, đồng thời cứu sống cả thế hệ người nữ Ả Rập].

Ariya Glang Anak:
Bbai tabuh di graup nưrah tagrāng kađōng pak halei”:
[Ta] đã dâng lễ cứu chuộc mọi ngả đường, còn vướng nơi đâu, mà chưa thoát.
Cứ tạm tin: DO NỬA BẢN TRƯỜNG CA BỎ HOANG CÒN THẤT LẠC, chưa tìm thấy.

3. Inrasara là một Brahmin đắc đạo thập thành: Kẻ bảo dưỡng nền tảng của nền tảng tinh thần và tư tưởng Cham. Kẻ tình nguyện làm “vợ” kế tiếp của hoàng đế…
Và như Scheherazade, tôi sẽ kể chuyện Đêm Chàm, cho đến khi – như hoàng đế Persia trở lại yêu người nữ – Po Dharma bắt đầu yêu Inrasara, nghĩa là yêu Brahmin.
Tôi gọi câu chuyện này là Một Ngàn Lẻ Một Đêm Chàm.
Nhớ, đừng xem Po Dharma là sử gia hay sinh linh Cham cụ thể nào đó, mà là một BIỂU TƯỢNG của đại diện cho một thứ quyền lực đang cưỡng dâm lịch sử Champa và văn hóa Cham. Do đó có thể thay tên tuổi bất kì nào vào đây cũng được.
Và Inrasara, không là nhà văn-nhà nghiên cứu-nhà phê bình đang sống ở Việt Nam, mà là một biểu tượng cho đẳng cấp Brahmin thất truyền được tìm thấy lại.
Cuộc PAP [giáp mặt, gặp gỡ, đụng độ] của hai làm thành một ẨN NGỮ.
Một Ngàn Lẻ Một Đêm Chàm quyết tìm ra chìa khóa giải mã Ẩn ngữ đó.

4. Một Ngàn Lẻ Một Đêm Chàm kết hợp 4 phong cách: Sử thi Ấn Bhagavad-Gita, Sử thi Homere, Nghìn lẻ một đêm, và cả tiểu thuyết sử thi ở văn học cận đại.
Xin dùng bài thơ ĐÊM CHÀM (1998) làm kết thúc cho mở đầu này…

Người nông dân nhô từ đồng nhiễm mặn
trồi từ đồi cát hanh
xuống từ núi đá trần
người nông dân bay từ phố sáng

Về
đều bước về palei

Cởi bỏ, rũ bỏ sau lưng quang gánh
Ginang, Baranưng giục về
từng chuyến mưa nồng nã Katê

Với đêm nay rừng tháng Mười phát sáng
với đêm nay mắt họ bừng kiêu hãnh
tha hương bao nhiêu năm vẫn nhịp đề huề

Baranưng vỗ dội bờ dĩ vãng
người nông dân buông mình vào mẫu số chung định phận
trong bập bềnh những thế kỷ Ginang

Rồi mai bước đều về miền xa tít.

Rija Nưgar 2017.

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 12. Hành động 3. Say sưa & hoan lạc [trong nhảy múa]

Tamia Hawei.J
Photo Inrajaya.
Khi tiếng nói bất lực, ngôn ngữ thân thể lên tiếng.
Nhảy múa là nghệ thuật bay bống nhất trong mọi nghệ thuật. Nhảy múa đưa xác phàm con người vươn tới, thoát ra, và bay lên.
Tiếp nhận hơi thơ, trường ca và sử thi từ ông bà, thế hệ Cham hôm nay đã biết làm thơ. Và là thơ hay. Phú Đạm, Trà Vigia, Jalau Anưk, Đồng Chuông Tử, Tuệ Nguyên, Kiều Maily…
Múa nữ, không kể các sáng tạo của Đặng Hùng, riêng khu vực truyền thống – Hani, Sani, Maily tiếp nhận các điệu múa dân gian Cham, đã có nhiều sáng tạo riêng, thổi hồn vía vào điệu Biyen, Tiong… xưa cũ.
Tamia Jwak Apwei-Chakleng 2016-4-7-M
Photo Kiều Maily.
Còn múa nam, đâu là sáng tạo?
Theo chỗ tôi biết, người Việt thiếu truyền thống múa nam.
Cham thì khác. Múa roi, múa đạp lửa, múa chèo thuyền, múa klai kluk, và cả ông Mưdôn hóa thân làm vũ nữ múa quạt cũng là một cách điệu sáng giá.
Âm nhạc ta còn có thể kể được hai tên tuổi: Đàng Năng Quạ, Amư Nhân. Nhảy múa nam vẫn là khoảng trắng.
Còn đâu…
Thế đứng với ánh mắt hướng biển đưa con tàu cô độc vượt đại dương?
Dáng cánh tay vung roi quất ngựa xông vào vùng lửa đạn?
Hai chân trần giập tắt ngọn lửa hừng hực cháy?
Không còn sáng tạo, thì làm sao tâm hồn Cham có thể vươn tới, thoát ra, và bay lên?
Tamia Klaikluk Bal Riya-KTamia Taniak Danauk Po Bia-2017-4-K
Photo Kiều Maily.

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 11. Hành động 2. Tưởng tượng bay bổng [trong thi ca]

1. Thơ mất giá. Và, nhà thơ cũng đang mất giá khắp nơi. Còn hơn thế, nhà thơ là thứ danh vị buồn cười. Hắn là nhà thơ, phát ngôn đính kèm cái chỉ chỏ như thể thế giới vừa xuất hiện thêm một quái vật giữa dòng đời tất bật.
Lơ mơ, ngơ ngáo, nhếch nhác, chập cheng, vô trật tự, vô nguyên tắc, tùy hứng và tùy tiện cùng bạt ngàn hình dung từ tiêu cực khác được gán cho nhà thơ. Thế nên, tránh xa là tốt nhất.
Bao nỗi ấy, vì đâu?
Nhà thơ hôm nay bị đồng hóa với sự thả nổi tình cảm và đòi hỏi thân xác thay vì chế ngự giác quan và bản năng; bởi thế, hắn phó mặc cho những vụn vặt của “trần gian” thao túng, thay vì tìm hướng thượng cõi siêu việt. Về nghề nghiệp, chính quan niệm sáng tác thuộc bản năng, thế nên nhà thơ ít chịu trui luyện trí tuệ; hệ quả: Nhà thơ nhiễm thói quen dùng các từ làm sẵn (thơ second hand) thay vì nỗ lực sáng tạo ngôn từ mới.
Từ dễ thỏa mãn đến bị khinh thường, cách nhau chỉ nửa bước chân. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 10. Hành động 1. Thái độ nghiêm cẩn [trong suy tư & nghiên cứu]

Chơi, nhưng không phải vì thế mà ta cứ mặc sức thả cánh diều bay bổng. Con diều cần đến sợi dậy, sợi dây gắn chặt nó với mặt đất.
Nhằm hạ thấp/ chối bỏ công trình của tôi, vài vị đã phải viện tới biện pháp thấp nhất: “nhà thơ làm nghiên cứu”. Họ không hiểu rằng tiếp cận với một vấn đề, Inrasara-thi sĩ đã làm cuộc siêu hóa để thành Inrasara-nhà khoa học nghiêm cẩn đáo để.
Phê bình thơ Việt đương đại, thao tác đầu tiên của tôi là nghiên cứu: sâu và rộng, để có cái nhìn toàn cảnh. Sau đó, mới lập hồ sơ từng vụ; rồi đối sánh đánh giá. Bày món “Phê bình Lập biên bản”, tôi muốn đặt nền móng khoa học cho thao tác phê bình, để nền phê bình không bị vướng vào bình và tán ngoài văn bản, như lâu nay nó đã.

Bài “minh định” với TS Nguyễn Văn Huy vừa rồi, riêng một chi tiết nhỏ: Thời điểm Fulro Chàm tan rã, tôi đã mất non một tuần khảo sát. Tôi đi gặp và hỏi chuyện 20 người trong cuộc.
Lạ, là không ai nhớ chính xác! Gia đình người bị nạn, con lớn hay người vợ cũng không ghi luôn. 40 năm rồi còn gì. Dẫu thế nào, không có gì là không thể.
Anh Th. khiêng người bạn bị mất, kể: Anh phải khiêng đi theo chiều ngang, để tránh gió Đông cực mạnh giữa trời hanh khô. Ở Phan Rang, đó là thời tiết quen thuộc từ tháng 12 năm trước đến hết tháng 2 năm sau. Nghĩa là vào khoảng cuối năm 1976 đầu năm 1977 Dương lịch. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 09. Tinh thần 2. Học chơi

Văn hóa Champa là văn hóa đùa vui
chịu chơi cả trong đau khổ

(Lễ Tẩy trần tháng Tư, 2002)

1. Hậu hiện đại là chủ đề nói chuyện của tôi mươi năm qua. Cụ thể hơn: tinh thần hậu hiện đại trong thơ ca và các biểu hiện trong cuộc sống ngày thường.
Chủ nghĩa hậu hiện đại quyết đánh đổ những “đại tự sự” (grands récits, từ dùng của Lyotard), thay vào đó là “tiểu tự sự” (petits récits). Cá nhân/ cộng đồng kể chuyện về mình, suy tư, phản ứng hay hành động một cách riêng tư trước vấn đề rất cụ thể mà thế giới đặt ra cho mình/ cộng đồng mình.
Nó không lo cho cả thế giới, nó chỉ lo phần nó thôi, bởi chính nó cũng là một thế giới. Khi nó lo cho nó một cách rốt ráo, là nó đã lo lắng cho thế giới rồi.
Như khi ta chăm trồng cây trong khuôn viên nhà ta, và nhắc anh em ta đừng phá rừng là ta đã giúp nhân loại bảo vệ phần nào môi trường thế giới.
Nó bày ra trò chơi cho nó, vì nó, nó chơi trò chơi đó, chơi hết mình. Dẫu nó biết thế giới không phải chỉ có mỗi nó: nó với trò chơi duy nhất; vì, bên cạnh nó và cùng tham gia trò chơi thế giới (chữ dùng của Heidegger) với nó còn có những “nó” khác. Những ‘nó’ này đang chơi trò chơi của họ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 08. Tinh thần 1. Học ngợi ca

Giữa xô bồ thời hiện đại,
làm sao Cham có thể trụ vững để có thể giữ mình là Cham?
Làm sao thế hệ trẻ Cham vùng sâu vùng xa có đất để khẳng định mình?
Làm sao có một ai đó để thế hệ con cháu tin tưởng, khi tất tần tật bị chúng ta đưa lên mạng xã hội chê bôi, khích bác?
Xuân Diệu: Em sợ lắm giá băng tràn mọi nẻo
Mênh mông và mơ hồ khắp xung quanh. Ngay tuổi tìm học, tôi đã suy nghĩ nhiều về nó. Không ít lần thất vọng muốn phó mặc, nhưng không. Giữa cuồng lưu cuộc sống hiện đại, vẫn còn một cọng cỏ hi vọng cho ta bấu víu. Đó là tinh thần… hậu hiện đại!
Tôi là nhà phê bình. Người làm phê bình thường bị cho là hay chê bai, tôi ngược lại – ca tụng. Khởi động, năm 1998, tôi ca tụng quý thầy ở Ban Biên soạn: “Nếu hạt lúa không chết đi…”. Sau đó tôi ngợi ca 28 nhân vật Cham, ngợi ca cả trăm người viết văn làm thơ tiếng Việt. Ngợi ca không mệt nghỉ. Rồi đến tận hôm nay, tôi vẫn tiếp tục. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 07. Hóa giải 3. GIẢI SÂN HẬN

[Thông điệp Ariya Glang Anak]

1. Câu chuyện. Trên báo Văn nghệ năm 1997, một nhà thơ khá tiếng bảo thơ tôi: “phản động”, “sôi sục căm thù, ước mơ đảo ngược”, tôi đáp lại bằng bài thơ khác (tạp chí Văn, 1998) như một nhắc nhở:
Làm sao gọi em ngược về thế kỷ Huyền Trân?
làm sao chuyển dịch tôi sang ngữ ngôn huyền sử?
để em có thể tầm nguyên tâm hồn tôi
mà không phải đọc tôi qua sương mù dị bản
cho ngực trần tôi mãi là trang sách mở
để hai bàn tay lửa em vươn tới tự tin hơn

Rồi thì khi người đồng tộc ở ngoài kia tố cáo tôi “tay sai Nhà nước Việt Nam”, “đồng lõa với thế lực công an”… Tôi “đính chính” một lần, đăng web mình rồi thôi. Rồi quên. Mãi mãi! Thoát khỏi mọi vướng mắc làm nặng chĩu thêm cuộc sống vốn quá chĩu nặng này. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 05. Hóa giải & hòa giải 1. TRIẾT LÍ CON NHÍM

[bài đã đăng Tagalau 4-2004, trong dòng chảy “Sinh mệnh”, xin diễn lại]

Cứ tạm coi đây là triết lý vụn về xã hội, để trả lời câu hỏi do thực tế đặt ra. Vấn đề dù nhỏ vụn tới đâu, chỉ có thể giải quyết được khi nó được đặt trên nền tảng nào đó. Nhiệm vụ của triết lý là đặt nền tảng cho vấn đề.
Cham ưa nói: “Cam drei lihik đoàn kết”. Chú bác ta, các bậc đàn anh ta nói vậy, lâu lắm. Nay, sự thể đang diễn ra, dù chỉ là một góc khuất nhỏ, nhưng do nó quá gay gắt, nên khiến ta nghĩ nó TO, thậm chí RẤT TO.
Đã có nhiều ý định, nhiều cuộc hòa giải diễn ra, rồi chẳng tới đâu. Để rồi ta lại tiếp tục chương trình than thở: “Cam drei lihik đoàn kết”.

1. Chớ vội phán xét nó đúng/ sai. Bạn và tôi tạm chấp nhận nó là THỰC. Câu chuyện trên có thể tóm làm bốn ý nhỏ:
– Ai cũng có tinh thần “xích lại gần nhau”, nghĩa là: có tinh thần đoàn kết.
– Muốn, nhưng không thực hiện được, vì không biết bắt đầu từ đâu. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 04. Nút thắt2: Một nửa Bản trường ca bỏ hoang

[từ truyện ngắn, đến tiểu thuyết & phim bị… bỏ hoang]

1. Các ý tưởng sáng tạo được xem là tốt nhất của tôi đều nảy ra trước tuổi 40, sau đó tôi không nghĩ thêm bất kì điều gì mới. Tất cả việc làm sau tuổi 40 chỉ là triển khai cái đã nghĩ ra trước đó.
Trong đó các Biểu tượng về Cham, là một.
Nếu “Cham Ly tán & Phân rã” là nút thắt thực tiễn, thì việc “Đi tìm một nửa Bản trường ca bỏ hoang” là nút thắt mang tính siêu hình. Tìm ra và giải mã được nút thắt này sẽ giải quyết được mọi Vấn đề Cham.
“Đi tìm Bản trường ca bỏ hoang” ban đầu là truyện ngắn, ở đó tôi bố trí một nhân vật [ở Phan Rang] đang sống đời sống bình thường, đột ngột bỏ làng, rời bỏ nhiệm sở, vào Ma Lâm đi tìm một nửa kia của bản trường ca Ariya Bini Cam bị thất lạc, bị bỏ hoang [klāk bhaw].
Chi tiết một nửa trường ca Ariya Bini Cam bị thất lạc tôi có nêu trong bài báo đăng tạp chí Văn hóa Dân tộc, số 1-1994. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 03. Nút thắt & tôi

1. Nút thắt (noeud) là biểu tượng mang tính phổ quát trong lịch sử văn hóa thế giới, trong đó nút thắt Gordian được xem là nổi tiếng hơn cả.
Chuyện kể, Gordias là vua xứ Phrygie đã thắt cái nút ở càng xe mình, và tuyên bố: Ai tháo gỡ được nó, người đó sẽ thống trị châu Á.
Đã có nhiều nhà hiền triết đến thử, nhưng bất khả, riêng Alexandre Đại đế xử khác: Tại sao phải vận trí cho mệt xác, ông rút kiếm chặt phăng nút thắt, qua đó chiến tranh lan tràn. Dù sau đó ông chiếm trọn Á châu, nhưng không lâu – ông đã phải đánh mất vùng đất này.

Nút thắt Gordian là biểu tượng của vấn nạn mang tính siêu hình của định mệnh nhân loại, tháo gỡ nó cần huy động nhiều nguồn trí tuệ, bằng tấm lòng từ bi hỉ xả, và nhất là làm việc với sự kiên trì.
Bạn chưa hiểu thế giới, thì làm sao có thể cải tạo thế giới? – A. Camus đã đặt câu hỏi với… Karl Marx như thế!
[Karl Marx: Các nhà triết học đã chỉ giải thích thế giới bằng nhiều cách khác nhau, vấn đề là cải tạo thế giới. “The philosophers have only interpreted the world, in various ways. The point, however, is to change it.]
Bạo lực cách mạng của Marx – không khác mấy so với nhát kiếm của Alexandre – cuối cùng chỉ đưa đến bạo lực toàn cầu. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)