NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 20

20. Tạm kết

Qua 19 kì viết, suy nghĩ & thảo luận, chủ đề cũng cần được sơ kết.

1. Bạn FB Anh Dũng Phan còm: “không hiểu tại sao lại dùng từ “vẫn có [thể]” trong loạt bài “Người Cham vẫn có thể làm giàu”, là thắc mắc hay. Dĩ nhiên, cái tít đặt ra có nguyên do của nó.
Thứ nhất, do lâu nay đa phần Cham mặc cảm [sai] rằng Cham đi đến đâu đều mang nghèo theo, mặc cảm kia không phải không có phần đúng. Do đó cần THAY ĐỔI CÁCH NHÌN [hay giảo-ảo, giải-định kiến]: Cham “vẫn có thể” chứ không phải “không có thể”.
Thứ hai do hoàn cảnh sống của Cham, nhìn từ khía cạnh sản xuất truyền thống: Ninh Thuận là đất nắng, Bình Thuận thì xa biển, rất khó làm giàu. Chỉ với NỖ LỰC vượt khó và thay đổi cách làm ăn, ta mới/ “vẫn có thể” làm giàu.
Cuối cùng, Cham mất nhiều rồi, nay không muốn mất thêm, nên đa số tập trung tài lực vào BẢO TỒN TRUYỀN THỐNG. Dẫu sao cuộc sống vẫn tiến tới phía trước, vì vậy bên cạnh bảo tồn, Cham không thể không SÁNG TẠO.
Loạt bài viết nhấn vào: Thay đổi cách nghĩ, nỗ lực lớn và hi vọng giải-mặc cảm cũ.
Chính từ 3 chân kiềng đó, thời gian qua [từ thập niên 1990] Cham đã có thành quả đáng kể. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 18-19

18. Làm giàu bằng sáng tạo-3. Sáng tạo ngôn ngữ [tiếng Việt]

Cuối tháng 9 vừa rồi, về quê, gặp hai bạn trẻ biết nhạc, qua trao đổi ngắn tôi đặt câu hỏi:
– Hơn thập kỉ qua rồi, khi Amư Nhân đã ở bên kia sườn dốc của sáng tạo, chưa có khuôn mặt nào tiếp gậy anh, là sao? Trước 75, Cham có Đàng Năng Quạ, sao đó là Amư Nhân. Chấm hết. Thế hệ trẻ không có lấy một nhân tố nào bật lên – các bạn có tự đặt hỏi cho mình và thế hệ mình chưa?
Bạn trẻ cho rằng, khó lắm cei. Khó, ý bạn muốn nói: Thâu thái truyền thống là rất khó, còn lệch hướng thì thành mất gốc rồi.
Tôi nói: Sao cứ bám truyền thống? Nhạc truyền thống [dân ca] – cần; tiếp biến từ truyền thống [đa phần ca khúc Amư Nhân] – cũng cần; nhưng cần hơn nữa là sáng tạo. Vượt ra khỏi truyền thống Cham để làm ra cái mới, không là nhu cầu cấp thiết sao?

1. Từ 2003, trong serie tiểu luận bàn về thơ Việt đương đại: “Để thơ đến với bạn đọc – Chất liệu ngôn ngữ” (tạp chí Văn nghệ Vũng Tàu, số 65, 2003; đăng lại ở báo Thơ, số 11, 2004), tôi viết:
Thời đại khác, chất liệu ngôn ngữ thơ cũng phải khác. Văn chương tiếng Việt cổ điển đa phần nặng ước lệ vay mượn. Chỉ khi các tài năng thơ lớn như Hồ Xuân Hương, Tú Xương xuất hiện, các ước lệ vay mượn [từ Trung Quốc] mới bị loại bỏ dần, sau đó phong trào Thơ Mới cắt đứt hẳn. Rồi Thơ Mới và sau đó lại tạo ra một ước lệ khác. Hết “mùa thu lá vàng” đến “tà áo dài tha thướt”, hết “cô liêu” đến “vô thường”, vân vân. Bao nhiêu là ước lệ cạnh tay, kẻ làm thơ cứ việc ráp vào, thay đổi chút ít là xong… bài thơ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 7.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 17

17. Làm giàu bằng sáng tạo-2

Ở Stt trước: “Làm giàu bằng sáng tạo-1”, tôi có viết: Chớ cho Cham viết văn làm thơ bằng tiếng Việt là không sáng tạo. Việt kiều Mỹ có thể viết bằng tiếng Việt, viết song ngữ, hay viết thuần tiếng Anh, họ vẫn là kẻ Sáng tạo.
Tại sao không?
Ngay đầu thiên kỉ thứ 3 sau Công nguyên, để hòa nhập vào cộng đồng các dân tộc trên đất nước chữ S này, thế hệ thơ trẻ Cham đã nhập cuộc.

1. Xuất hiện rải rác và khá hiếm trên các mạng văn chương, thơ Jalau Anưk Jalau có sắc thái riêng. Đến nay, nếu gom chúng lại thành tập, tôi nghĩ thơ ấy sẽ tạo được dấu ấn trong dòng chảy thơ Việt đương đại. Jalau Anưk chưa in tập, là một cá tính, và là lối nghĩ hơi ngược đời. Như người cha Jalau, khi chúng tôi mời anh tham gia viết cho Tagalau, anh nói: Thế hệ anh đã qua rồi, nhường sân cho các bạn thôi. Thái độ đó dù nhỏ, đã thể hiện một nhân cách lớn: Hiểu mình, và biết dừng lại đúng lúc. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 14-15-16. Cwah Patih về đâu? Suy nghĩ

14. Cwah Patih về đâu? Suy nghĩ 01

Quê hương tôi gắn bó dĩ nhiên là Chakleng quê tôi, nhưng palei Cham mà tôi dành nhiều ưu tư hơn chắc chắn là Cwah Patih Thành Tín. Ở đó tôi có rất nhiều người bạn, từ thuở Tiểu học sang thời Pô-Klong cho đến tận hôm nay.
Chakleng là làng trung tâm, đã ổn định, tôi dành suy nghĩ về Chakleng là làm sao cho đẹp hơn, thu hút nhiều khách thập phương về hơn. Với palei Pabblāp là cảm giác tiếc, tiếc vì làng có nhiều tiềm năng, nhưng lại đang khá bất ốn.
Cwah Patih rất khác. Nếu palei Cang hay Bal Riya tách biệt với khu trung tâm các palei Cham Ninh Thuận, là ở khoảng cách không gian, thì tách biệt của Cwah Patih hơi khác. Khác, nên đây là palei tôi ưu tư nhiều và sớm nhất.

Đây là trích đoạn bút kí viết đầu năm 1994: “Ấn tượng Ramưwan”, sau đó in lại trong tiểu tuyết Chân Dung Cát (2006):
(…) Buổi chiều, chúng tôi đi xuống Thành Tín. Đây là một làng nghèo. Bên là đồng ruộng, còn lại chỉ rừng thưa với đụn cát trắng không cỏ (nên gọi là Cwah Patih). Cát, nắng và gió. Ngột ngạt và khó thở. Vài cây dừa khẳng khiu, thưa thớt. Mấy đứa trẻ bụng ỏng phơi trần dưới nắng. Ba bà già đầu đội thúng đi dọc triền mương. Từ đồi xa, một nhóm cô gái đội bó củi khô hối hả về làng. Ngày mai, bó củi kia được đưa xuống thị xã Phan Rang cách palei hai nồi cơm chín. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU (tt)

13. Sáng tạo để làm giàu (tặng Đinh Bá Truyền, Amuchandra Luu đọc vui)

[… Nếu một dân tộc mà ở đó kẻ Sáng tạo biết tôn trọng người Bảo tồn, ngược lại phía giữ Truyền thống biết trân quý kẻ dám đi tìm cái Mới, thì dân tộc đó được phúc lớn.
Xem thêm: “Hóa giải & hòa giải 3 loài thơ hôm nay”, 3-2009]

Hôm 17-10, bạn FB trẻ Jabaol Campa trích văn từ trang FB:
“Chăm bảo tồn còn chưa xong, mà sáng tạo với sáng chế làm gì?”
Nguyên văn ấy, về logic hình thức thì đúng: Cham có quá nhiều thứ để bảo tồn, trong khi tài sức Cham chả có là bao, lo bảo tồn chưa xong nói chi sáng tạo!
Thế nhưng thực tiễn vận động đời sống thì hoàn toàn khác.
Từ miền văn học, tôi đã suy tư nhiều về khía cạnh này, nay “nhân” nhận định trên, thử phân tích qua đối chứng với vài thực tế xã hội Cham, biết đâu giúp các bạn nhìn vấn đề rõ hơn, đồng thời góp lời GIÚP CHAM LÀM GIÀU BẰNG SÁNG TẠO.

1. Ở Stt “Katê, kể chuyện vui-03” sáng nay, tôi viết đại ý: Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU (tt)

12. Trở lại chuyện Pabblāp Birau

Serie bài NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU, trong đó tôi rất bất ngờ khi: Stt “03. Làm gì để Pabblāp Birau ổn định?” nhận được rất nhiều quan tâm: like, share, nhất là ý kiến tham gia bình luận. Karun rất nhiều!
Bình luận về Xây dựng làng nghề Thuốc nam Phước Nhơn, đa phần là: bất lực và phó mặc. Rồi bên cạnh ý kiến mang tính xây dựng, cũng có vài ý chủ bại. Có thể rút thành 3 ý chính:
– Khó lắm, không thể làm nổi.
– Thuốc là nghề đặc thù, không thể so sánh với làng nghề Thổ cẩm hay Gốm.
– Chính quyền phải là người đi đầu.
Thử hóa giải tuần tự 3 ý trên.

1. Khó, mới thử thách sự sáng tạo. Cái khó không bó cái khôn, mà là làm LÓ cái khôn. Và khi ta vượt khó được, thì thành quả mới xứng đáng.
Bảo khó lắm, không thể làm nổi, thì coi như hết đường rồi còn gì. Vạn sự khởi đầu nan, ngày trước Chakleng hay Bàu Trúc cũng “Bắt đầu từ con số không, từ con số âm – có lẽ” (thơ Inrasara). Và họ đã làm được. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU – cuối. 11

11. Buôn bán & 4 nguyên tắc-04: Là làm việc với những con số

Một sự thật nhỏ: Thường ở quê, người có tiền ưa xem thường kẻ nghèo khó, từ đó bà con mặc cảm, và tránh. Tôi ngược lại, đã xử ngang bằng. Tinh thần “Khách hàng là thượng đế – tôi vận dụng khi còn chưa biết đến nó. Trước đó, tôi “nhà quê” lắm. Hơn 32 tuổi đầu: bia rượu, không; thuốc lá, cà phê không. Cũng cầm điếu thuốc như ai, cầm – để cho có vậy thôi. Mở quán, tôi học tất. Biết để ngồi với khách. Thế là khách đến quán tôi [cà phê, lai rai] một lần, thì hiếm khi bái bai nó. 10 giờ tối, thiếu đá, tôi sẵn sàng đạp xe lên Phú Quý mua để phục vụ ba khách nông dân lai rai. Cánh nữ dắt con qua mua chục cân phân, thế nào tôi cũng kiếm vài miếng bánh cho bé…

Tại sao bán chịu mà không sập tiệm? Dễ lắm…
Ví dụ ba ông khách nhậu cuộc 1 trăm ngàn, mình lời 30.000đ, 2 cuộc là mình đã bỏ túi 60.000đ; nếu cuộc 3 họ thiếu 30.000đ, thì mình có thể chấp nhận, bởi lần 4 họ ít khi thiếu chịu… cho đến cuộc 10 nếu họ có thiếu 100 ngàn, tổng cộng mình đã lãi 200.000 rồi còn gì! Số nợ đó mình vẫn cho nó đứng, và xóa – nếu khó đòi. Cho dù bán bia, tôi không khuyến khích dân nhậu chơi tới bến. Ở đây, bia bọt chỉ là trong ngàn ví dụ… Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 10

10. Buôn bán & 4 nguyên tắc-03. Buôn bán với người giàu

1. Đây là chuyện buồn, cực buồn, và là kinh nghiệm đau lòng, – của tôi, và cho Cham.
“Buôn Mọi lỏi xương”, là tiếng cửa miệng bà con. Tục ngữ muốn nói rằng, người ta đã nghèo mà mình còn đi móc túi họ nữa, thì thế nào mà phước có thể dài.
“… Chàm mình nghèo mà Thượng có giàu đâu
Nhưng đã đi thì phải quến nhau
Có kịp không với vòng xoay công nợ?”
Pabblāp, Bàu Trúc, hay Chakleng cũng hệt. Từ năm 25 tuổi tôi đã thể hiện đủ đầy hiện thực này trong trường ca “Quê Hương”. Không có gì gọi là chủ nghĩa lãng mạn ở đây cả!
Thực tế, dân Chakleng trước 75 đi Cru đã xảy ra nhiều chuyện đau lòng: Tiền thì rủng rỉnh, nhưng không ít trường hợp mang thứ bệnh lạ rồi chết, mất tích…
“Nao ikak nao ke mưtai yêr le tuh thre ka gaup:
Đi bán đi buôn, chết thẳng cẳng, đổ nợ cho họ hàng” (tục ngữ).
Dẫu vậy, sau 75, Cham vẫn cứ đi. Pabblāp, Bàu Trúc, hay Chakleng đi về phía… nghèo. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 09

9. Buôn bán & 4 nguyên tắc-02. Dám nghĩ mới & dám làm kẻ đầu tiên

Thổ cẩm Cham Inrahani luôn đi trước thiên hạ vài bước.
Thử ngoảnh lại:
1. Khi dân Chakleng còn phiêu các nơi bán hàng thô, Cở sở Thổ cẩm Inrahani ra đời đầu năm 1992 và tổ chức chế tác hàng thô thành nhiều kiểu loại hợp thị hiếu khách hàng.
2. Bán ở đâu? Cửa hàng thổ cẩm Cham đầu tiên xuất hiện cuối năm 1993 ở Thương xá TAX trả lời câu hỏi đó.
3. Không dừng lại, từ năm 1996, hàng loạt Đại lí thổ cẩm Inrahani có mặt đồng thời ở các thành phố lớn.
4. Để đẩy mạnh sản xuất và tiêu thụ, Cty TNHH Thổ cẩm Cham Inrahani được thành lập. Nó là đầu tiên. Huy hiệu “Bàn Tay Vàng” đầu tiên cho bà chủ, và 4 Huy chương vàng đầu tiên dành cho sản phẩm của Cty, là hệ quả tất yếu.
5. Hoa văn thổ cẩm Cham phong phú nhưng đã thất lạc nhiều. Inrahani đã phải cậy đến bạn bè Pháp photocopy màu từ Bảo tàng bên kia đại dương gửi về, để nghiên cứu. Thổ cẩm vừa là nét đẹp văn hóa truyền thống đồng thời là mặt hàng kinh doanh, cho nên muốn có cái mới để níu khách ở lại, vấn đề cải tiến kĩ thuật cần được đặt ra: Inrahani lần đầu tiên chuyển hoa văn từ khung dệt Jih Dalah sang khung dệt Aban; đây gần như là cuộc cách mạng kĩ thuật, dù ít ai nhận ra [bà Hani làm nhưng không nhận ra tầm quan trọng của nó]. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 08

08. Buôn bán & 4 nguyên tắc-01. KHÔNG NÓI DỐI

12 năm lăn lộn thương trường: 1990-2002, tôi rút ra mấy nguyên tắc buôn bán cho mình. Cũng cần được viết ra ở đây, biết đâu chúng giúp sinh linh Cham nào đó bài học.
Nguyên tắc thứ 1. Tuyệt đối không tham lam và nhất là không nói DỐI.
“Không biết nói dối không buôn bán được, cứ giữ thật thà không ra ngoài được” – thói thường nghĩ thế. Tôi thì khác. Buôn bán, tuyệt đối không nói dối khách hàng. Bán tạp hóa cho bà con Cham không dối đã đành, bán thổ cẩm cho người ngoài thì càng không.

NÓI DỐI LÀ TỰ HẠI.
Chuyện kể một anh Pabblāp bán thuốc nam dạo, tình cờ “phát hiện” một đất mới, quyết chém đẹp, rồi dzọt. Tháng sau anh đồng hương đồng nghiệp quẩy giỏ thuốc ghé qua xã kia, vừa đặt gánh xuống đã bị chưởi cho một trận tơi bời hoa lá. Anh này bị oan, nhưng không cách nào thanh minh, bởi “cũng là Chàm cả” – đành cúi đầu lỉnh đi, không một lần ngoái lại.
Đó là lừa dối đích thị! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)