Inrasara: KHÔNG KHÓC Ở MỸ SƠN

Tùy bút
Văn hóa Nghệ An, 28-2-2017

1. Trưa 24-2, Kiều Maily khởi hành từ Sài Gòn đi theo đường Đak Nông, lên Ban Mê để vòng xuống Hội An. Chụp ảnh miễn phí cho người bạn thơ Trần Hiếu cùng vị hôn thê cho lễ thành hôn sắp tới. Miễn phí, để có cơ hội một lần trong đời làm được chuyến “Mỹ Sơn đường về”. Cũng đáng!
Sáng hôm sau, xe từ từ lăn bánh trên con đường từ Hội An dẫn lên thánh địa.
Biết rằng nữ thi sĩ từng nghe, từng đọc, từng nhìn ảnh, từng xem video clip nhưng chưa lần đặt chân đến miền thánh địa. Bồi hồi, xúc động với háo hức kể sao cho xiết.
Nàng vận bộ áo dài Cham, dây lưng, tua tai với khan mưtham đủ bộ. Đến cổng Mỹ Sơn, nàng bị chặn lại. Không có vé thì không được vào. Không có ngoại lệ, hay biệt lệ.
Nàng mở to mắt, đớ người ra. Và khi hiểu chuyện, nàng lăn đùng ra, khóc. Và khóc suốt nửa tiếng đồng hồ giữa trưa nắng tháng Hai Mỹ Sơn.
Vé vào cửa cho công dân Việt Nam: 100.000đồng.
Nàng khóc, không phải vì không có tiền, không phải bởi anh chàng gác cổng soát vé thiếu cái nhìn cảm thông [không thể trách], không do suy nghĩ đây là đất của tổ tiên tôi sao lại cấm tôi vào. Không vì cái gì cả. Mà khóc, bởi một hụt hẫng đột ngột ập đến. Như thể sợi dây kết liên đứa con của Đất với Đất – thiêng liêng và thẳm sâu đột ngột bị đứt.
Một hụt hẫng tâm linh, một chấn động tinh thần, và gì nữa…
Không thể hiểu, không ai hiểu, nếu sinh linh ấy không phải là Cham.
Không phải là Cham từ Pangdurangga.
MySon VE-01
2. Không thể hiểu, nếu không quay trở lại chuyện đoàn người gồm ba mươi sinh linh Cham trên chuyến xe đò từ Phan Rang ra Mỹ Sơn ngày xưa ấy… Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Lê Hồ Quang: THƠ INRASARA “NHẬP CUỘC VỀ HƯỚNG MỞ”

Vanviet.info, 26-2-2017

1. Trong tác phẩm của mình, Inrasara thường xuyên nói đến sự “nhập cuộc”, “chuyển hướng”, cái Mới, cái Khác… Nhiều tên sách của ông đọc lên như tuyên ngôn: Chưa đủ cô đơn cho sáng tạo, Nhập cuộc về hướng mở, Song thoại với cái mới, Thơ Việt hành trình chuyển hướng say… Đó là những tín hiệu ngôn ngữ rất đáng chú ý. Nó cho ta nhận thấy mối quan tâm cũng như sự tập trung và nhất quán trong tư tưởng của tác giả về những vấn đề ấy. Trong tư cách người cầm bút, mối quan tâm hàng đầu của Inrasara, cũng là chủ đề trở đi trở lại trong nhiều tác phẩm của ông, ấy là vị trí/ tình thế của người viết/ sự viết trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện tại. Với ông, người nghệ sỹ hôm nay phải hiện diện vừa với tư cách “công dân toàn cầu”, vừa với tư cách một vùng/ địa phương văn hóa cá biệt. Một mặt, anh ta phải hướng ra thế giới bên ngoài để tìm kiếm, khám phá những giá trị chung, phổ quát của nhân loại, mặt khác, phải biết bảo lưu, gìn giữ những giá trị bản địa riêng biệt. Tất nhiên, những nhận thức, tư tưởng đó phải được thể hiện bằng thứ ngôn ngữ hình tượng độc đáo, kết đọng những tìm tòi, khám phá táo bạo của tác giả trên hành trình hướng ra thế giới. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TỰ HUYỄN: CHAM 2 & VIỆT 1

1. Đại diện tự phong
Chả ai đề cử, chả biết ai giơ tay bầu ở đâu, mà ăn nói như thể mình đại diện cho Cham, thậm chí cho quyền lợi “đất nước” Champa.
Từ đó, kẻ nào khác ý mình, ai phản bác mình dứt khoát phải dán nhãn cho nó: “theo Yuon”, làm tay sai chính quyền Việt Nam, đồng lõa với thế lực công an chống lại dân tộc Cham.
Miệng hô hào chống CS mà hành động thì hệt CS: Ai phản biện mình, kẻ nào yêu nước không theo kiểu mình đều bị gom bỏ chung vào rọ “thế lực thù địch”, chống lại đất nước và nhân dân.
Thêm cái vụ đưa lịch sử ra dọa: Mi thấy đó, 2 thế kỉ trước tên này tên này nè làm tay sai cho nhà Nguyễn để rồi không lâu sau đó bị chính nhà Nguyễn mang ra chặt đầu.
Đúng là suy nghĩ trẻ con! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THÁI, MIÊN & VIỆT, AI NGON HƠN?

Sang Thái Lan thì khác ngay.
Ấn tượng đầu tiên dính chặt vào mắt du khách chính là nụ cười Thái Smile of Thailand. Người ta còn đặt cho xứ sở này cái tên: The Land of Smiles nữa.
Tại khách sạn 5 sao, tôi thử dành nguyên buổi sáng chơi trò qua lại mươi lần, thì đúng chục lần nụ cười đó có mặt, không sai phân tấc. Người Thái luyện nụ cười thành thứ bản năng.
Khmer cười hay chả rất tùy hứng, còn ở Việt Nam thì họa hoằn lắm ta mới nhận được.
Dĩ nhiên các so sánh ở đây chỉ là cảm nhận của một người ưa quan sát, có thể sai.

Đất nước chùa tháp hiện vẫn còn tồn tại dai dẳng nạn ăn xin. Ăn xin ngay ngã tư đèn xanh đèn đỏ. Và người Miên cũng rất chịu khó cho. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

MIÊN & VIỆT, AI NGON HƠN?

Tết Đinh Dậu, dạo qua một Resort tầm cỡ ở Cambodia, tôi thử làm vài so sánh nhỏ:

1. Bật lên trên tất cả là: Dân Miên không rượu chè.
Lạ, mồng 1 Tết khách vào ra ngàn lượt, vậy mà buổi tối tổng kết có 14 chai Cambodia beer được bán ra! Tôi nghĩ nếu ở Việt Nam, ta chơi tối thiểu cũng vài trăm thùng.
Thêm, dân Miên hiếm khi chưởi bới, dù là ở chợ cá, và không ồn ào như dân Việt [Nam]. Nhất là mấy vụ “dzô dzô dzô”, họ hoàn toàn chưa biết đến thứ văn hóa đó. Ở Việt Nam: Ở chốn đông người, trong khu tập thể hay giữa nhà hàng – vô tư! Như thể đuổi người ta ấy. Bao nhiêu “dzô dzô dzô” cũng được, nhưng trước khi hô, ít ra cũng phải thử ngó quanh mình chứ! Ta vô tư, đến nỗi bạn Tây của tôi [xin lỗi] đã phải kêu lên: “thứ văn hóa mất dạy”. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 6.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TIẾN BỘ VỀ CƠ CHẾ CHÍNH TRỊ

Justice[viết cuối năm]

Krishnamurti: Nhân loại đã tiến bộ từ đi chân đất đến máy bay siêu thanh, từ lửa vò đến điện hạt nhân, vân vân nhưng tâm lí con người muôn đời vẫn thế.
Tôi thế nào thì thế giới như thế. Muốn thay đổi thế giới, trước hết tôi phải thay đổi chính tôi. Cuộc chuyển hóa tâm thức là yếu tố quyết định cho cách mạng toàn diện.

Tôi có thể nói: Tôi không quan tâm đến cách mạng xã hội. Ừ, đúng lắm.
Vậy khi cách mạng nội tâm đã giải quyết, nhỡ thân tôi rơi vào [hay sinh ra dưới] chế độ độc tài [chính trị, tôn giáo…] thì sao?
Dalai Lama đã đạt đạo, vâng. Nhưng khi Tây Tạng bị Trung cộng thống trị, ông vẫn phải lang thang “tìm đường cứu quốc”, không thể khác. Sau đó liên tục xảy ra trận tự thiêu của hàng loạt nhà sư.
Tôi đã giải thoát, đã đáo bỉ ngạn sang tận bờ bên kia, ừ – hay lắm. Thế khi mỗi ngày tôi phải chứng kiến bạt ngàn bất công xảy ra xung quanh, tôi có thể ngồi vắt chân phiêu diêu nhìn trời mây được chăng?
Cần thay đổi cơ chế là vậy.

Con người bất toàn, những sinh linh đáo bỉ ngạn có được là bao! Và ngay cả khi họ đã giải thoát, không ít người đã nguyện ở lại khai ngộ chúng sinh, hay lên đò quay về lại cõi nhị nguyên để giải quyết vấn đề nhân gian. Họ là Bồ tát.
“Bồ tát” từ nhiều vùng đất khác nhau, bằng nhiều kiểu khác nhau, họ nỗ lực đẩy bánh xe lịch sử lăn tới. Tự do cho sinh linh chẳng hạn:
Phong kiến Trung Quốc: tự do cho một người.
Ấn Độ: tự do tiêu cực.
Hi La tự do cho giới tinh hoa, còn lại là nô lệ.
Cộng sản: tự do cho một giai cấp [đúng hơn một nhóm lợi ích].
Dân chủ: tạo cơ hội cho mọi người. Cơ hội về giáo dục, việc làm, lãnh đạo… để cá nhân phát huy tối đa năng lực của mình.
Dĩ nhiên, Dân chủ không phải không khuyết điểm. Nhân loại còn phải tiếp tục làm cuộc hành trình tìm kiếm.

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

DỄ & KHÓ, PHỔ THÔNG & CAO CẤP

[hay Tại sao tôi viết về Cham thì DỄ hiểu, làm văn chương hay bị kêu là KHÓ hiểu?]

1. Về Cham
Thành thực mà nói, người hiểu biết ở trình độ cao trong cộng đồng Cham không nhiều.
Ví dụ về phiên âm [chuyển tự] chữ Cham, người đọc-hiểu lối chuyển tự của anh em ở Malyasia không nhiều, chỉ có thể chiếm 1% [khoảng 200 người], còn lối phiên âm mới [ở 4.650 từ Việt Cham thông dụng, hay của Quang Cẩn] cộng đồng Cham rất dễ tiếp nhận để NÓI được tiếng Cham.
Ví dụ: “rimōng” hay “rimoong” thì dễ đọc hơn rimaong (con cọp), “habiên” dễ đọc hơn “habién” (bao giờ), “mưng” (từ) dễ hơn “mâng”, “par” (bay) với “per” cũng vậy.
Lí do: người Cham ở VN rành tiếng Việt hơn tiếng Cham, cũng không có nhiều người rành ngoại ngữ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

I n r a s a r a TÁC PHẨM đã & BẢN THẢO chưa công bố

Vanhoc-04
X-Tacpham Nghiencuu
X-Tagalau04
Năm Khỉ sắp qua rồi, năm Gà đáng tới, là năm của tôi: đúng 60 tuổi. Kiểm kê để ngoảnh lại cũng là điều cần thiết, cho tôi, và những ai quan tâm đến chữ nghĩa của tôi.
ĐÃ XUẤT BẢN đến tháng 7-2016
Thơ: 10 – Văn xuôi: 03 – LL Phê bình: 05 – Cham: 12 – Dịch: 10

BẢN THẢO HOÀN THÀNH CHƯA CÔNG BỐ: 29
Sáng tác: 13, Khảo luận & phê bình văn học: 5, Văn hóa xã hội Cham: 5, Khác: 6 Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 9.0/10 (3 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +2 (from 2 votes)

Chuyện văn nghệ VN. Định kiến 3. TỘI NGHIỆP VĂN ĐOÀN ĐỘC LẬP

[sau khi tường giải về PHÊ BÌNH ‘LẬP’, CHỨ KHÔNG PHẢI ‘GHI’ BIÊN BẢN, để tặng thi sĩ Trần Hoàng Nhân]

Năm ngoái, thi sĩ Trần Hoàng Nhân đề nghị tôi nên cải chính liên khúc phê bình của mình là: “Phê bình ghi biên bản”, chứ đừng là “lập biên bản”, bởi nó nghe cứ như vụ việc bên công an sao ấy, ớn thấy mồ. Tôi bảo: – Không, nó đã rất chính danh rồi.
Trước, tôi nghĩ [sinh hoạt] văn học Việt Nam hiện đại đến hơn phân nửa là sự cố, cần lập biên bản. Sau thời gian quan sát kĩ hơn, tôi thấy mình lầm: ở trỏng phải đến chín phần là sự cố, tai nạn.
Nhóm Ngựa Trời, nhất là Nhóm Mở Miệng tuyên bố “không làm thơ” mà cứ làm bát ngát thơ rác, thơ dơ, thơ nghĩa địa ném vào thế giới chữ nghĩa Việt Nam, là sự cố rõ nhất.
Sáng tác hậu hiện đại, thơ tân hình thức là sự cố đã đành, ngay loài thơ mãi bám trụ lối thơ xưa cũ vẫn là một sự cố. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Chuyện văn nghệ VN. Định kiến 2. TỘI NGHIỆP NHÀ VĂN HỘI VIÊN… ĐÀNG HOÀNG

Đặt cái tít như vậy dễ dẫn tới suy diễn, rằng: có nhà văn Hội viên không đàng hoàng.
Ừ, thì vậy. Nguyên do cũng từ câu “Hội Nhà văn Việt Nam là một hội chính trị nghề nghiệp” được ghi trong Điều lệ Hội mà ra. Thế giới chính trị thì ai cũng biết rồi, nhất là chính trị Việt Nam. Mà nhà văn lại đâm đầu xin tình nguyện sống và viết qua cây gây chỉ đạo đó, dưới bóng râm trắng đen lập lờ đó, trong cái khối nhùng nhằng đó, thì làm sao mà có thể… đàng hoàng cho được.

Cái lí là thế, chạy đằng trời cũng không khỏi nắng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: -1 (from 1 vote)