Inrasara: Hồ sơ biên bản so sánh. Bài 18

THƠ TRẺ CHAM VÀ THƠ CỦA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ PHÍA BẮC
Khác biệt từ tư duy thơ đến khác biệt của cách xuất hiện và lối biểu hiện

Người Cham làm thơ tiếng Việt muộn.
Trong khi ngay từ thời kháng chiến chống Pháp, các nhà thơ dân tộc thiểu số ở phía Bắc như Nông Quốc Chấn, Bàn Tài Đoàn, Nông Viết Toại, Triều Ân… đã có mặt; rồi thời kì chiến tranh với Vương Trung, Vương Anh… vắt sang giai đoạn thống nhất đất nước, nổi lên các tên tuổi Y Phương, Lò Ngân Sủn, Pờ Sảo Mìn, Mai Liễu, Dương Thuấn… thì mãi năm 1996, Inrasara mới cho ra tập thơ đầu tay Tháp nắng do NXB Thanh niên xuất bản.
Như thế là muộn, quá muộn nữa là khác. Bởi truyền thống Cham đã có văn học viết từ thế kỉ XV-XVI. Muộn, mãi khi cơ hội tới với sự ra đời của đặc san Tagalau – Tuyển tập sang tác – sưu tầm – nghiên cứu Cham vào mùa Katê năm 2000, và khi đã thực sự nhập cuộc, các thi sĩ Cham xuất hiện hàng loạt và ồ ạt, để tạo nên một hiện tượng.
Cùng những khác biệt rất riêng.

1. Khác biệt từ tư duy thơ
Lối nghĩ cũ bị quy định bởi hệ mĩ học nông nghiệp vẫn còn kiên trì bám trụ nơi tâm thức nhiều người làm thơ Việt hiện nay, khiến tư duy thơ chúng ta co cụm lại, cố thủ trong truyền thống xưa cũ. Từ người Việt, Vương Trọng chẳng hạn. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

HUYỀN THOẠI VỀ TÁC PHẨM CÓ VẤN ĐỀ

Cuốn sách vừa ra lò in đã có lệnh thu hồi, nó thành huyền thoại; ngắn hay dài hạn, tùy. Có tác phẩm in ra, chìm, nhưng người đẻ ra nó vẫn cứ hô hoán lên nó có vấn đề; để bán sách, để tạo tiếng vang, và… cũng đã từng làm nên huyền thoại: huyền thoại giả. Lại có cây bút không làm nổi tác phẩm ra hồn, sợ bị đời quên, nên la làng rằng tác phẩm tôi không thể in được ở Việt Nam, là một cách tạo huyền thoại kiểu khác.
Muôn vẻ huyền thoại.
Chắc chắn huyền thoại xuất phát từ tác phẩm tôi phải in photocopy vì không qua nổi con mắt kiểm duyệt độc đoán của nhà nước, hoặc tôi không chịu khom mình chui qua cửa xuất bản chính thống của chế độ toàn trị, là loại huyền thoại có đất sống dai dẳng hơn cả. Tạm đặt tên là TFinP. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THAY ĐỔI THÓI QUEN – THAY ĐỔI TRUYỀN THỐNG

14. Thay đổi thái độ tranh luận (nói thêm về vụ Đốt nhang trong tháp)

Tranh luận về một đề tài nào đó, thường người tham gia có mấy thái độ không thích hợp sau:
– Quá khích và hiếu thắng, từ đó hai bên dùng ngôn từ tố cáo lẫn nhau.
– Biết sai nhưng cố cãi bướng, đưa tranh luận vào ngõ cụt.
– Đuối lí, sinh tự ái, từ đó nói sa đà và quay sang tấn công cá nhân
– Cuối cùng là thái độ huề cả làng. Đây là thái độ bề ngoài có vẻ là tốt, nhưng không có lợi trong tìm kiếm sự thật.
Do đó cần thay đổi: Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THAY ĐỔI THÓI QUEN – THAY ĐỔI TRUYỀN THỐNG

15. Tại sao không ngợi ca?

Bà Trời cho ta mỗi ngày mới để sống, để tạ ơn và ngợi ca. Tại sao ta không tận hưởng? Thử xem tôi đã tạ ơn và ngợi ca thế nào… (các ngợi ca này đều được minh chứng và phân tích khá thấu đáo trong bài viết).

1. Ở THẾ HỆ TRƯỚC
Phạm Công Thiện là thiên tài. Thiên tài không ở trí tuệ anh, không ở các sáng tác của anh, càng không phải thiên tài ở tư tưởng anh, mà chính là ở sức hút kinh hoàng của hơi thở ngôn ngữ Phạm Công Thiện.
Đàng Năng Quạ đã hoàn thành chức phận của một nghệ sĩ sáng tạo đúng nghĩa. Cám ơn người nhạc sĩ đã ban tặng cho chúng ta Bhum Adei bất tử giữa lòng Cham. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHỈNH LỖI BÁO CHÍ NHƯ THẾ NÀO?

Tranh luận để giải tán ý kiến cá nhân [như phát ngôn tiêu cực về đốt nhang trong tháp vừa qua] thì dễ, vì nó chỉ liên can đến một cá nhân; còn đấu tranh buộc báo nhận lỗi, sửa sai, đính chính hay rút bài mới nhiều lần khó hơn.
Hi vọng thay đổi cả cơ chế báo chí hiện tại là không thể rồi, riêng chỉnh lỗi mang tính đơn lẻ, ta vẫn làm được. Thử nêu 3 kinh nghiệm cũ giúp các bạn trẻ có vài bài học nho nhỏ.

1. Tháng 10-2012, vụ nhà báo Mai Minh có cuộc phỏng vấn tưởng tượng với tôi thành bài “Huyền bí Tết Katê của người Chăm: Inrasara đã phát ngôn như thế?” với các sai lầm tai hại. Sau vài lần thư qua lại, Tổng Thư ký Tòa soạn Báo Gia đình & Xã hội đã: – nhận thấy lỗi, – cho gỡ bài, và – “cảm ơn ông đã phát hiện những sai sót”. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THAY ĐỔI THÓI QUEN – THAY ĐỔI TRUYỀN THỐNG

12. Đốt nhang trong tháp, có thể thay đổi truyền thống [mới] phản văn hóa này được không?

Mỗi năm, bà con Cham lên tháp cúng không quá ba lần. Cả sư Po Dhya hành lễ, bên cạnh vài thầy phục vụ. Nến được chủ lễ đốt lên ở đó, xong lễ [không quá tiếng đồng hồ] thì tắt.
Đó là truyền thống Cham. Sau đó cửa tháp được đóng lại cho đến kì lễ sau.
Thế nên không lạ, qua ngàn năm, nóc tháp Chàm vẫn còn nguyên màu gạch.
Nay đã khác. Người Việt tiếp quản tháp [nhất là Tháp Bà Nha Trang], hoặc tin và lên tháp cúng tế. Truyền thống Việt cúng vái thì đốt nhang, xong, nhang vẫn để cháy cho đến lụi tàn. Bộ phận bà con Cham tưởng thế là văn minh lắm, tiếp sức vào cùng đốt… nhang. Ba cây nhang cộng ngàn lượt người thăm viếng mỗi ngày, tượng thần còn không chịu nổi huống chi màu gạch nóc tháp Chàm: đen thui là phải.
Còn đâu màu gạch nung, còn đâu Pô! Hay Ngài đã bỏ đi từ khuya rồi mà ta không hay, cứ vái xin cái trơ trơ tượng đá?! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

THAY ĐỔI THÓI QUEN – THAY ĐỔI TRUYỀN THỐNG

11. Dừng lại để suy nghĩ, hay: Thay đổi lối nghĩ cục bộ

1. Dừng lại này do cái còm của Thuy Huong Nguyen Pham. Bạn FB viết: “Tại sao Inrasara là người Cham [sống trên đất Việt] lại viết phê bình văn thơ Việt?”
Đó là lối nghĩ cục bộ, nó đi ngược tinh thần hậu hiện đại qua châm ngôn: “Suy nghĩ toàn cầu, hành động cục bộ”.
Cùng cách thế ấy, khi tôi nhắc đến vụ “phó Tiến sĩ hữu nghị”, anh chị em Cham cho tôi ám chỉ một nhân vật Cham. Có thế đâu! Phó TS hữu nghị là đại nạn quốc gia, trong khi Cham có mỗi một mà ăn nhằm nỗi gì.
Phê bình văn chương, tôi là Cham – tôi phê bình thơ văn Cham, cạnh đó tôi thuộc dân tộc thiểu số – tôi nghiên cứu văn học dtts, là đương nhiên. Rồi tôi công dân Việt Nam – là nhà phê bình, tôi không thể không đề cập văn học Việt. Dấn thêm một bước, tôi là thành phần của nhân loại, phê bình của tôi mở rộng đến: Orhan Pamuk (Thổ Nhĩ Kì), Vương Tiểu Ba (Trung Quốc), Kobo Abe và Masatsugu Ono (Nhật), Márquez (Columbia)… thì có chi sai trật. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THAY ĐỔI THÓI QUEN – THAY ĐỔI TRUYỀN THỐNG

10. Tại sao không dám tự quảng cáo? 02

[Cùng là lúa cao sản, chất lượng như nhau, lúa Thái Lan bán nhiều và bán được giá, Việt Nam thì không. Vậy sao ta không học cách quảng cáo hàng của người Thái, mà cứ khư khư giữ lấy “truyền thống” Việt?]

Ở tiểu luận: “Thơ Việt thời Đổi mới, hành trình chuyển hướng say”, tôi viết:
“Thế hệ thơ Đổi mới cứ là một thế hệ thơ hẫng!
Nếu trước đó, mỗi tập thơ được in gần như trở thành một sự kiện văn học, hay ít ra cũng được báo chí [bao cấp] đặt hàng giới thiệu thì, các tập thơ của thế hệ thơ Đổi mới chịu phận hẩm hiu, như thể bị bỏ quên… họ không còn được cơ chế thông tin bao cấp ưu ái. Họ càng chưa thể giỏi xoay sở, sành tiếp thị như các nhà thơ thế hệ sau đó”.

Tôi thuộc thế hệ ấy, và như mọi nhà khác, tôi vừa không được ưu ái giới thiệu vừa không sành [có khi rất ngại] tiếp thị PR thơ mình. Mà thơ – dù đặc biệt đến đâu cũng chỉ là món hàng như mọi món khác. Ra tập thơ, không ai không muốn bán được nhiều. Nhưng nhà thơ thế hệ Đổi mới ngại.
Ngại này xuất phát từ truyền thống Việt: thơ cứ phải cao sang! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THAY ĐỔI THÓI QUEN – THAY ĐỔI TRUYỀN THỐNG 09

09. Tại sao không dám tự quảng cáo?
19-Le Hai02
24-Jayang
[nhà thơ Lê Hải & bạn đọc Cham Jayang phát biểu tại buổi Ra mắt Hàng mã kí ức, 2011 – Photo INrajaya]

Bạn thơ Trầm Ngọc Lan có lần còm trên FB tôi kêu tôi là “nhà tự quảng cáo” với ý mỉa mai. Đó là lối nghĩ nhà quê, và hơi bị… lạc hậu.
Chúng ta cứ bị nếp nghĩ cũ kĩ qui định: “Gahluw thơl hapak jang bbuw: Trầm hương ở đâu cũng tỏa mùi hương”. Đúng, nhưng nếu không được đốt lên hay tự cháy, thì cái trầm kia làm sao mà tỏa?
T. Harv Eker nêu: “17 khác biệt trong tư duy của người giàu/ người nghèo”, trong đó khác biệt thứ 7 là: “Người giàu sẵn sàng tôn vinh bản thân và giá trị của mình; còn người nghèo lại ác cảm với người bán hàng và quảng bá”.

Không kể các nghệ sĩ trình diễn không thể không quảng bá, và tự [tổ chức] quảng bá chương trình, album hay tác phẩm mình; thế giới hiện đại, ngay nhà văn, nhà nghiên cứu cũng phải nhập cuộc PR. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THAY ĐỔI THÓI QUEN – THAY ĐỔI TRUYỀN THỐNG 7-8

Sang Tong01-Jaya
[Photo Inrajaya]

07. Khi đàn ông Cham về nhà vợ

Người Cham theo chế độ gia đình mẫu hệ.
Likei di bơng mưsuh, kamei di bơng mưnưk: Đàn ông cho chiến đấu, đàn bà cho sinh nở.
Mà vũ khí để lăn xả vào cuộc chiến kia là TRI THỨC. Hiểu biết về nông ngư nghiệp, về triết học, về kĩ thuật, về văn chương chữ nghĩa… cũng là hiểu biết.
Xưa, người đàn ông Cham lấy vợ, mang tri thức đó theo về nhà vợ. Một thứ tri thức ích dụng, để thực hiện giai đoạn thứ hai của một đạo sĩ Bà-la-môn: Chủ Hộ.
Nay thời thế đã khác, nhưng nhiều bạn trẻ vẫn nghĩ như cũ, hay chính xác hơn: hiểu sai lệch tinh thần cũ.
Chú rể Cham tốt nghiệp Đại học [có tri thức], nghề ngỗng chưa [chưa có đất dụng võ], đồng vốn cũng không có [thiếu điều kiện đủ của thời hiện đại], nhưng vẫn có thể hiên ngang đi về nhà vợ. Cuối cùng, chú rể ấy chẳng những không thể làm chủ gia đình, mà vô hình trung trở thành GÁNH NẶNG cho gia đình vợ.
Tại sao bạn không thử thay đổi tư duy, từ đó thay đổi truyền thống đó. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 7.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)