Inrasara: KIỀU MAILY & ĐỊA DƯ CHÍ ĐẦU TIÊN VỀ LÀNG CHĂM

Đọc Palei Phước Nhơn của tôi, khảo cứu của Kiều Maily, NXB Tri Thức, 2017
đã đăng Bình Thuận cuối tuần, 21-4-2017
PhNhon 01PhNhon 03

Đây là một tin vui cho giới nghiên cứu, nhất là với những người quan tâm đến vùng đất làng palei Chăm và văn hóa Chăm, khi cuốn địa dư chí đầu tiên về một làng Chăm cụ thể được viết bởi đứa con của chính ngôi làng ấy: thi sĩ Kiều Maily, vừa phát hành.
Kiều Maily đã từng làm người yêu thơ ngỡ ngàng qua thi phẩm đầu tay: Giữa hai khoảng trống (nhà xuất bản Văn hóa Văn nghệ in năm 2013), tập thơ đầu tay nhưng được Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc thiểu số Việt Nam đánh giá là một hiện tượng thơ trong năm của Hội, và được trao giải cao nhất năm ấy.
Sau đó là tác phẩm nghiên cứu dài hơi, cũng là đầu tiên: Độc đáo Ẩm thực Chăm, do nhà Phương Nam in rất đẹp với giá bìa lên tới 200.000 đồng/ cuốn. Thì đủ biết công trình ấy được đánh giá cao như thế nào.
Hôm nay, cuốn địa dư chí Palei Phước Nhơn của tôi của tác giả nữ Chăm này lần nữa được trình làng. Ở Lời giới thiệu, dịch giả – nhà nghiên cứu Nguyễn Tiến Văn viết rất trang trọng:
“Kiều Maily với tập sách địa dư chí Palei Phước Nhơn của tôi tha thiết kể lại cho chúng ta lịch sử mảnh đất quê hương của cô cùng đời sống tôn giáo tín ngưỡng, người sống người chết với các lễ hội, những làng nghề, và những con người kiệt xuất là cuốn sách đầu tiên trong thể loại này do chính một người nữ của xã hội mẫu hệ Champa là một báo hiệu rất đáng mừng và trân trọng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TÔI & VĂN NGHỆ SĨ 9-10

09. Di Li, Thủy Anna &… tôi

Festival Thơ Châu Á-Thái Bình Dương năm 2010, tôi có kỉ niệm đẹp với hai người đẹp Hà Nội: Di Li và Thủy Anna.
Sau ngày khai mạc ở thủ đô, ngày thứ hai, cả đoàn đi xe xuống Tuần Châu làm cái đêm thơ [hứa hẹn] tầm khu vực.
[Xin mở ngoặc nói xấu phe ta xíu: Đoàn đi luôn có xe an ninh hụ còi, đằng trước đằng sau. Đụng đèn xanh nhân dân cũng phải nhường đường. Gặp khúc ngã tư đợi hơi lâu, nhân dân ngó lên xe thấy vài cái đầu thò ra, chợt mở to mắt, quay lại nói với nhân dân bên dưới: Tưởng gì, đ.m. đám… nhà văn].
Tầm khu vực mà sân khấu thấp lè tè, ngồi hàng ghế thứ 7-8 thôi mà thấy có mỗi cái đầu thi sĩ đang diễn lúc lắc qua lại, thêm MC đực rựa xém tuối thất thập nói dài, thì còn ham cái nỗi gì.
Cơm chiều, chúng tôi hẹn nhau đi chơi, chớ không dự chi cả. Kẹt nỗi, Di Li phải làm dịch giả cho đoàn, muốn thoát cũng không được, đành ở lại chịu trận. Có mỗi tôi với Thủy Anna đi lòng vòng khu du lịch vàng đất Bắc, tán chuyện văn chương trên trời dưới đất. À, có ông bạn thơ già nữa, nhưng được vài vòng thì ông kêu mỏi cẳng.
Tuần Châu đẹp, đi bên cạnh là người đẹp, được thoái mái tán thơ với người đẹp [viết văn] ít hiểu về thơ, thì sướng bằng tiên. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TÔI & VĂN NGHỆ SĨ 7-8

07. Trần Anh Thái &… tôi

Anh bộ đội đúng nghĩa bộ đội, xong nghĩa vụ trở về làm chữ nghĩa, thì văn chương ấy luôn tràn ý nghĩa. Và hay. Tôi biết vài nhà văn bộ đội như thế: Nguyễn Bình Phương, Bảo Ninh, Trần Anh Thái… Ở phía bên kia: Cao Xuân Huy là một.
Ra trận, họ cầm súng xông vào lửa đạn. Họ bắn thật, chứ không bắn bổng. Xong, họ về, họ dằn vặt về cái bắn của mình. Ngẫm thân phận con người, thân phận chiến tranh. Và viết.
Khác hẳn một anh bạn thơ, dự Trại Sáng tác Vũng Tàu năm 2002, anh kể sau một trận ác chiến giáp lá cà, đại đội anh bắt sống hơn chục lính Cộng hòa, cho xếp hàng, và xử luôn. Xử, do đồng đội mình chết nhiều, đau và căm giận – không sao cả, nhưng cái giọng anh kể sau 25 năm, nó mới khoái đến ác.
Anh làm thơ dở thì phải, – tôi nói.

Trần Anh Thái chắc chắn không thuộc típ bộ đội đó rồi. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TÔI & BẠN VĂN NGHỆ 4-5-6

04. Nguyễn Viện & Tôi

Nguyễn Viện thích chơi chữ, nên bị chữ chơi lại, đáng lắm.
Đẻ xong tập thơ để đời, vội kêu là tập duy nhất, sẽ không thêm bài nào nữa – lại làm.
Xong vài tiểu thuyết bất hủ, hứa không viết nữa – lại ra tiếp mấy cuốn.
Hứa chi để mà thất hứa chứ. Thà như Nguyễn Duy, một lần hứa là hạ quyết tâm giữ lời. Muốn chơi lại thì kêu Vietnam Airlines chở cả đống thúng mủng rổ rá đính kèm thơ ra Hà Nội với quê nhà triển lãm cho thiên hạ xem chơi.
Nói đùa vậy chớ, có lẽ do Nguyễn Duy xài hết trơn trọi đạn. Còn anh, sung ống còn đầy ra, sao lại nín! Nín gì thì được, ai dại đi nín chữ. Nguyễn Viện là một trong vài tác giả [văn xuôi] ruột của tôi.
Kể một kỉ niệm hơi dài với anh [liên quan tới tấm ảnh]. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TÔI & BẠN VĂN NGHỆ 1-2-3

01. Lê Vĩnh Tài & Tôi

Xa palei, xa bạn văn, xa cả văn chương, cũng nhơ nhớ.
Vừa qua đăng loạt ảnh “Giữa lòng bạn bè thân hữu”, tính làm dài dài, nửa chừng ngoảnh lại thấy nó hơi vô duyên. Vô duyên, thì ngưng. Thôi thì thử tỉ tê vài kỉ niệm nho nhỏ với bạn văn nghệ, biết đâu mai hậu nhà nào đó sử dụng làm tư liệu cho… văn học sử, mình cũng được xí phần. Thì kể…

Tôi biết Lê Vĩnh Tài lần đầu qua Hoàng Thiên Nga, khoảng năm 1997 gì đó; rồi cái tên đó trôi tuột đi mất đâu không nhớ nữa. Mãi gặp Niê Thanh Mai, khi ấy lên Ban Mê rủ rê cô nàng viết cho Tagalau, tôi nghe lại nó lần hai. Ở trển, chúng ca nhau phải biết! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TỰ HUYỄN: CHAM 2 & VIỆT 1

1. Đại diện tự phong
Chả ai đề cử, chả biết ai giơ tay bầu ở đâu, mà ăn nói như thể mình đại diện cho Cham, thậm chí cho quyền lợi “đất nước” Champa.
Từ đó, kẻ nào khác ý mình, ai phản bác mình dứt khoát phải dán nhãn cho nó: “theo Yuon”, làm tay sai chính quyền Việt Nam, đồng lõa với thế lực công an chống lại dân tộc Cham.
Miệng hô hào chống CS mà hành động thì hệt CS: Ai phản biện mình, kẻ nào yêu nước không theo kiểu mình đều bị gom bỏ chung vào rọ “thế lực thù địch”, chống lại đất nước và nhân dân.
Thêm cái vụ đưa lịch sử ra dọa: Mi thấy đó, 2 thế kỉ trước tên này tên này nè làm tay sai cho nhà Nguyễn để rồi không lâu sau đó bị chính nhà Nguyễn mang ra chặt đầu.
Đúng là suy nghĩ trẻ con! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THÁI, MIÊN & VIỆT, AI NGON HƠN?

Sang Thái Lan thì khác ngay.
Ấn tượng đầu tiên dính chặt vào mắt du khách chính là nụ cười Thái Smile of Thailand. Người ta còn đặt cho xứ sở này cái tên: The Land of Smiles nữa.
Tại khách sạn 5 sao, tôi thử dành nguyên buổi sáng chơi trò qua lại mươi lần, thì đúng chục lần nụ cười đó có mặt, không sai phân tấc. Người Thái luyện nụ cười thành thứ bản năng.
Khmer cười hay chả rất tùy hứng, còn ở Việt Nam thì họa hoằn lắm ta mới nhận được.
Dĩ nhiên các so sánh ở đây chỉ là cảm nhận của một người ưa quan sát, có thể sai.

Đất nước chùa tháp hiện vẫn còn tồn tại dai dẳng nạn ăn xin. Ăn xin ngay ngã tư đèn xanh đèn đỏ. Và người Miên cũng rất chịu khó cho. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

MIÊN & VIỆT, AI NGON HƠN?

Tết Đinh Dậu, dạo qua một Resort tầm cỡ ở Cambodia, tôi thử làm vài so sánh nhỏ:

1. Bật lên trên tất cả là: Dân Miên không rượu chè.
Lạ, mồng 1 Tết khách vào ra ngàn lượt, vậy mà buổi tối tổng kết có 14 chai Cambodia beer được bán ra! Tôi nghĩ nếu ở Việt Nam, ta chơi tối thiểu cũng vài trăm thùng.
Thêm, dân Miên hiếm khi chưởi bới, dù là ở chợ cá, và không ồn ào như dân Việt [Nam]. Nhất là mấy vụ “dzô dzô dzô”, họ hoàn toàn chưa biết đến thứ văn hóa đó. Ở Việt Nam: Ở chốn đông người, trong khu tập thể hay giữa nhà hàng – vô tư! Như thể đuổi người ta ấy. Bao nhiêu “dzô dzô dzô” cũng được, nhưng trước khi hô, ít ra cũng phải thử ngó quanh mình chứ! Ta vô tư, đến nỗi bạn Tây của tôi [xin lỗi] đã phải kêu lên: “thứ văn hóa mất dạy”. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 6.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TIẾN BỘ VỀ CƠ CHẾ CHÍNH TRỊ

Justice[viết cuối năm]

Krishnamurti: Nhân loại đã tiến bộ từ đi chân đất đến máy bay siêu thanh, từ lửa vò đến điện hạt nhân, vân vân nhưng tâm lí con người muôn đời vẫn thế.
Tôi thế nào thì thế giới như thế. Muốn thay đổi thế giới, trước hết tôi phải thay đổi chính tôi. Cuộc chuyển hóa tâm thức là yếu tố quyết định cho cách mạng toàn diện.

Tôi có thể nói: Tôi không quan tâm đến cách mạng xã hội. Ừ, đúng lắm.
Vậy khi cách mạng nội tâm đã giải quyết, nhỡ thân tôi rơi vào [hay sinh ra dưới] chế độ độc tài [chính trị, tôn giáo…] thì sao?
Dalai Lama đã đạt đạo, vâng. Nhưng khi Tây Tạng bị Trung cộng thống trị, ông vẫn phải lang thang “tìm đường cứu quốc”, không thể khác. Sau đó liên tục xảy ra trận tự thiêu của hàng loạt nhà sư.
Tôi đã giải thoát, đã đáo bỉ ngạn sang tận bờ bên kia, ừ – hay lắm. Thế khi mỗi ngày tôi phải chứng kiến bạt ngàn bất công xảy ra xung quanh, tôi có thể ngồi vắt chân phiêu diêu nhìn trời mây được chăng?
Cần thay đổi cơ chế là vậy.

Con người bất toàn, những sinh linh đáo bỉ ngạn có được là bao! Và ngay cả khi họ đã giải thoát, không ít người đã nguyện ở lại khai ngộ chúng sinh, hay lên đò quay về lại cõi nhị nguyên để giải quyết vấn đề nhân gian. Họ là Bồ tát.
“Bồ tát” từ nhiều vùng đất khác nhau, bằng nhiều kiểu khác nhau, họ nỗ lực đẩy bánh xe lịch sử lăn tới. Tự do cho sinh linh chẳng hạn:
Phong kiến Trung Quốc: tự do cho một người.
Ấn Độ: tự do tiêu cực.
Hi La tự do cho giới tinh hoa, còn lại là nô lệ.
Cộng sản: tự do cho một giai cấp [đúng hơn một nhóm lợi ích].
Dân chủ: tạo cơ hội cho mọi người. Cơ hội về giáo dục, việc làm, lãnh đạo… để cá nhân phát huy tối đa năng lực của mình.
Dĩ nhiên, Dân chủ không phải không khuyết điểm. Nhân loại còn phải tiếp tục làm cuộc hành trình tìm kiếm.

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

DỄ & KHÓ, PHỔ THÔNG & CAO CẤP

[hay Tại sao tôi viết về Cham thì DỄ hiểu, làm văn chương hay bị kêu là KHÓ hiểu?]

1. Về Cham
Thành thực mà nói, người hiểu biết ở trình độ cao trong cộng đồng Cham không nhiều.
Ví dụ về phiên âm [chuyển tự] chữ Cham, người đọc-hiểu lối chuyển tự của anh em ở Malyasia không nhiều, chỉ có thể chiếm 1% [khoảng 200 người], còn lối phiên âm mới [ở 4.650 từ Việt Cham thông dụng, hay của Quang Cẩn] cộng đồng Cham rất dễ tiếp nhận để NÓI được tiếng Cham.
Ví dụ: “rimōng” hay “rimoong” thì dễ đọc hơn rimaong (con cọp), “habiên” dễ đọc hơn “habién” (bao giờ), “mưng” (từ) dễ hơn “mâng”, “par” (bay) với “per” cũng vậy.
Lí do: người Cham ở VN rành tiếng Việt hơn tiếng Cham, cũng không có nhiều người rành ngoại ngữ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)