HIỂU BIẾT ĐỂ SỐNG SÓT, LÀM VIỆC & SÁNG TẠO

Hãy ngưng mọi than thở, trách móc
Vứt bỏ mấy đố kị nhỏ nhoi, ném hết mấy tranh giành hèn mọn
Nhìn lại mình, dõi theo từng động tĩnh tế vi nhất diễn ra nơi tâm thức mình.

Đừng phán xét, nếu ta không muốn bị phán xét
Nhận định, mà không phải phán xét; nhận định thì có phân tích, có giải minh, gợi mở.

Cham không cần đoàn kết, nếu đoàn kết chỉ mang tính thỏa hiệp hình thức, thậm chí là thứ chiêu bài
Bạn chỉ cần thức nhận mình là Cham, dù đang cư trú bất kì đâu – là đủ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGOẢNH LẠI 4 DIỄN TỪ GIẢI THƯỞNG

22 năm làm chữ nghĩa, tôi được 20 giải thưởng các loại. Bởi vài nguyên do khác nhau, tôi chỉ 4 lần hiện diện. Có lần tôi nhờ bà xã đến nhận, có giải được phát ở quán ăn, có cái tôi nhận qua bưu điện, cũng có bận người ta mang đến tận nhà. Phong phú và đa dạng đáo để.
Nỗ lực của mình được bà con công nhận là điều vui. Về nỗi công nhận kia, có 3 vụ tôi nghe sướng, vì nghĩ nó xứng đáng. 1. Về sáng tác: Giải HNV & ĐNÁ dành cho tập thơ Lễ Tẩy Trần Tháng Tư, sướng – bởi tôi cho nó ít nhiều có sáng tạo. 2. Về nghiên cứu: Giải Phan Châu Trinh dành cho bộ Văn Học Cham cũng vậy, ở đó tôi đã diện trình với thế giới khuôn mặt văn học Cham khá chỉnh tề mà trước tôi chưa ai làm được. 3. Về phê bình: Giải Văn đoàn Độc lập cho 19 Hồ Sơ Biên Bản So Sánh khoái bởi cách nhìn mới về văn học. Chỉ tiếc là nó chưa vuông tròn, ví mà cả 40 biên bản được bày ra đủ đầy thì hay biết bao.
4 “diễn từ” [tạm kêu thế cho oai chút] thuộc 4 tổ chức khác nhau ở 4 thời điểm khác nhau thể hiện tâm thế khác nhau, nhưng ý hướng vẫn là một. Thử ngoảnh lại như cách ôn kỉ niệm buồn vui. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TÌNH CHỈ ĐẸP KHI CÒN DANG DỞ

1990-Conduong Votan
Nhà thơ Hồ Dzếnh thì vậy, chớ tôi chả có nổi mảnh tình dang dở nào được gọi là đẹp. Ở đó hoặc là tôi được, hoặc mất – mất theo thể cách buồn cười không biết cất vào đâu.
Riêng vụ dang dở về chữ nghĩa, thì khác: cực đẹp. Bởi nó buộc ta nhớ nhung, tơ tưởng mà không thể chắp nối. Chắp nối, nó mất đi cái đẹp của thuở ban đầu lưu luyến ấy.

1.
Mùa Đông 1990, buôn bán thất bại te tua từ miền Nam, tôi quy hồi cố hương làm lại từ con số âm, để nuôi sống gia đình 7 miệng ăn thời buổi giá-lương-tiền. Làm hàng xáo, trồng rau muống, chích heo, câu cá… tranh thủ giờ phút rỗi, viết. Trên tập kẻ ngang vàng ố dưới ánh điện leo lét cuối palei. Lại đụng tiểu thuyết sử thi, mới ớn.
CON ĐƯỜNG VÔ TẬN, 3 phần 9 tập, dự tính hơn ngàn trang. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TINH THẦN HỌC

Không bạo động, bạo động tất chết! Không trông người nước ngoài, trông người nước ngoài tất ngu! Đồng bào ta, người nước ta, ai mà ham mến tự do, tôi xin có một vật rất quý báu tặng cho đồng bào, là “Chi Bằng Học” (Phan Châu Trinh, 1933).

Muốn Tự do cần: HỌC.
Vậy mà tôi biết rất nhiều Cham và nhà văn Việt Nam, tự do thì thèm, nhưng không [chịu] học.
Chuyện kể.
– Đầu thập niên 1990, Viện KHXH xuất bản cuốn Văn hóa Chăm rất bề thế. Tôi mua 2 cuốn tặng 2 trí thức Chakleng là người thân cận với tôi. Trong khi một vị lật qua trang mục lục, kêu lên: Hay quá, bà con Cham có cái để mà tra cứu; còn vị kia: Chú được họ tặng một bản rồi, mấy đứa Việt [dôm ban Yôn] này mà nghiên cứu nỗi gì, đọc đến chỗ họ viết “đàn bà thì 9 miếng xương trán còn đàn ông Cham 7 miếng để chuẩn bị vào Kut”, chú không thèm đọc nữa!
Ẹ vậy đó. Một công trình có mỗi chi tiết sai mà vứt cả khối, thì thôi học rồi còn gì. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 6.2/10 (9 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 3 votes)

BẢN TÍNH KHÓ DỜI

Đây là định kiến có vẻ đúng, nhưng sai.
Giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời – ông bà ta nói thế. Nhưng với nỗ lực lớn, ta vẫn có thể dời được, từ chuyện lớn, nhỏ, cho đến nhí. “Gieo hành vị, bạn sẽ gặt thói quen; gieo thói quen, bạn sẽ gặt tính cách; gieo tính cách, bạn sẽ gặt số phận”. TÍNH CÁCH = BẢN TÍNH.

Tôi thử nhặt ra 3 sự vụ của chính mình:

1. Hồi thiếu niên, con trai ưa mắc ngứa vùng kín. Ngứa thì phải gãi, gãi mãi thành quen, thành ghiền. Ngó lại, thấy vừa mất lịch sự, vừa thành vết sẹo rất ẹ. Hiểu đó là thói tật xấu, và quyết tâm… không gãi.
Cuối cùng mình vượt qua nó, sau… 3 năm phấn đấu miệt mài. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 5.6/10 (8 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: -2 (from 2 votes)

LỜI CẢM TẠ VÀ GIẢI MINH TỪ INRASARA

[qua bài viết trên FB Nguyễn Phú Yên, 2-12-2017]
Hát Dân ca
Trước tiên xin nói lời cảm ơn đwa karun ông anh nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên nhiều, rất nhiều! Có 2 điều cần nói rõ, 1 ngắn, và 1 dài:
1. Anh viết: “Tôi hỏi anh Sara và Kiều Maily cho xem những bản nhạc ký âm để theo dõi khi nghe nghệ nhân hát thì cả hai mỉm cười, làm gì có?”
Có lẽ KM nói, chứ không phải tôi, vì từ 18 năm qua chúng mình chưa gặp nhau.
Dân ca Cham được kí âm bài bản và đã xuất bản thời còn Thuận Hải thập niên 1980, sau đó có vài người kí âm lẻ tẻ nữa.

2. Câu chuyện rất cần kể lại.
Vào Sài Gòn 1992, tư liệu văn học Cham đã ổn, tôi dấn vào âm nhạc.
– Năm 1993, tôi về Phan Rí, Tuy Phong thu nhiều băng dân ca và hát lễ các loại.
– Năm 1995, tôi đưa tiền + bằng trắng cho anh Sử Văn Ngọc đi các palei Cham Ninh Thuận thu âm các nghệ nhân lớn tuổi và xịn nhất, đủ thể điệu hát khác nhau – được 5 băng.
– Mùa hè năm 1998, tôi về quê nguyên tuần tập hợp 7-10 nghệ nhân các nơi về Chakleng làm bộ sưu tập âm nhạc Cham: quay phim, chụp ảnh, hát.
[Hiện băng ảnh hư toàn bộ, riêng băng tiếng năm 2013 nhạc sĩ Tuấn Khanh giúp tôi số hóa để lưu trữ]
– Kate 1998, tôi làm Đêm nhạc dân gian Cham [đúng nghĩa] đầu tiên ở Chakleng, tập hợp nhiều nghệ sĩ Cham nổi tiếng các nơi về. Lần nữa trời không chiều lòng người! Đúng tối đầu tiên Phan Rang bị bão, tối thứ hai thì 2/3 nghệ nhân tản mác về quê Kate, nên cuộc diễn dang dở. Băng hình anh Thiên Sóng thu tối đó không đạt yêu cầu về nghiên cứu.
– Sau đó tôi bắt đầu thúc và hỗ trợ thầy Đàng Năng Quạ tập hợp các sáng tác của Thầy. Sắp xếp, dịch, viết bạt và chuẩn bị in để tổ chức “Đêm nhạc Đàng Năng Quạ” ở Hamu Tanran năm 1999. Đã qua 95%, nhưng rồi thất bại, chỉ do một hớ hênh nhỏ. Chuyện này tôi đã kể chi tiết trên mạng trẻ Cham Chamyouth.com ở Mỹ.
– Sau Tết 1999, tôi gặp Nguyễn Phú Yên ở căng-tin báo Tuổi Trẻ với ý định kết hợp với anh làm “Âm nhạc Cham”. Nghĩa là từ ấy đến nay: 18 năm!
+ Năm 1996, sau khi bộ Văn học Cham Khái luận Văn tuyển đã in và gây tiếng vang, tôi mới tập trung toàn lực vào âm nhạc Cham. Tôi chủ động gặp 4-5 nhạc sĩ để cùng họ khai thác tư liệu tôi có. Tôi nói: Nếu được, âm nhạc chả thua kém gì Văn học Cham. Nhưng rốt cùng công cóc.
+ Năm 2002, mỏi mệt với “đi tìm” này, và tôi chuyển hướng, không còn hào hứng với âm nhạc nữa. Toàn bộ tư liệu lưu “kho”.

3. Hôm nay, anh NPY làm nóng lại, cũng hay!

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Inrasara: HÀNH TRÌNH VĂN HÓA CHĂM – MỘT HÀNH TRÌNH MỚI

Đọc Hành trình Văn hóa Chăm, của Inrajaka, NXB Văn hóa Dân tộc, 2017
Hanhtrinh VH Cham
Hành trình Văn hóa Chăm của Inrajaka do nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc ấn hành tháng 11 năm 2017, là tác phẩm đầu tay của một tác giả còn khá trẻ: 33 tuổi. Sách dày 200 trang, bao quát cả phạm vi rộng lớn thuộc nhiều lĩnh vực, khía cạnh của một vương quốc cổ, một tộc người đã dựng xây nền văn minh phát triển sớm trên phần lớn giải đất miền Trung Việt Nam ngày nay.
Tác giả dẫn đưa người đọc vào cuộc hành trình thú vị: Từ lịch sử vương quốc Champa đến lai lịch tộc người Chăm, từ văn hóa vật chất đến văn hóa tinh thần sang văn hóa ứng xử, đều được tác giả động cấp đến với một văn phong giản đơn mà không kém thú vị. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

ĐI TÌM BẢN TRƯỜNG CA BỎ HOANG

[Tặng Linh Dang, Amuchandra Luu, Jaka Năng Tuệ Phú & Hienquy Ba, Duong Nguyen: 2 bạn có câu hỏi, và đây một phản hồi như là lời từ biệt]
1. 17 thế kỉ, ông bà Cham đã góp
+ 2 thứ cho Việt Nam:
Thứ nhất, nền Hải sử bổ khuyết cho lịch sử Việt Nam, và Văn hóa Biển làm đầy văn hóa đa dân tộc Việt Nam.
Thứ hai rõ nhất, là tháp Chàm với 7 phong cách lớn – niềm hãnh diện cho cả Việt Nam.
+ Và 1 cho nhân loại: Đạo Ahiêr-Awal, là độc nhất vô nhị của loài người.
2. Tại sao “Đạo Ahiêr-Awal”?
Islam nhập địa Champa, lớn mạnh, và xung đột với vương quốc Ấn Độ giáo [thi sĩ Dang Thuong Nguyen chắc hiểu rõ nỗi này]. Sau 3 thế kỉ xung đột [thể hiện lồ lộ trong văn chương dù lịch sử Champa không ghi], vị anh quân Pô Rômê đã:
HÓA GIẢI Islam thành Bà-ni,
HÒA GIẢI Bà-ni với Ấn Độ giáo thành “Đạo Ahiêr-Awal”
Để làm nên một cặp đôi chỉnh thể toàn diện: Đực Cái, Nam Nữ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 5.8/10 (10 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 2 votes)

TỪ KINH THÁNH, KINH PHẬT… ĐẾN KINH CORAN

Thích triết thì yêu kinh, là lẽ thường.
Hồi lớp Đệ Tam Pô-Klong, có đoàn truyền giáo Tin Lành, sau đó là Khổng giáo đến trường nói chuyện với đám chúng tôi. Bên Khổng thì không thấy gì, riêng Tin Lành, họ phát không cho học sinh Cham Kinh Thánh Tân ước loại khổ nhỏ in trên giấy đẹp.
Lúc đó mấy đứa bạn học tôi có qua nhà thờ Tin Lành ở Phan Rang nghe đạo với ăn bánh, chứ Kinh Thánh thì họ… vứt. Vứt, để tôi nhặt và cất khoảng dăm cuốn.
Từ đó tôi mê Kinh Thánh.
Từ mê Kinh Thánh, tôi tìm mua Nho giáo của Trần Trọng Kim, cũng thích luôn. Thích thôi, chứ không mê. Như tôi thích Đạo Đức kinh, Nam Hoa kinh, hay sau này Kinh Coran vậy. Tôi đọc không quá ba lần.
Kinh Coran thì mãi sau tôi mới đọc được qua bản dịch của một vị Cham: Từ Công Thu. Hiện tôi có 3 cuốn, cả ba đều được tặng. Tôi đọc để hiểu, vì một bộ phận lớn bà con tôi theo Islam – hiểu và thích, chứ chưa mê. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TÔI KHÔNG ĂN GÀ!

[chuyện Cham & văn giới Việt]

Con cáo cứ nghĩ loài gì cũng thích thịt gà như chúng, – là tục ngữ Pháp, có lẽ.
Thế nên, thoáng thấy bóng con nào lảng vảng quanh vùng làm ăn của nó là nó cắn. Không cần biết thiên hạ đi qua đó để làm gì, chả cần hiểu chúng có khoái thịt gà như mình hay không. Phiền nỗi, cắn phải chuột nhắt, thì tội cho loài chuột; chứ cắn phải chó sói hay rắn hổ thì tiêu đời nó. Vậy mà nó cứ chực… cắn.
Vài sinh linh Cham nghĩ tôi cũng thèm thịt gà như họ, nên cứ lấm la lấm lét tôi, mới tội.
Về POH GAK, nghĩ tôi theo phe này, hoặc phái nọ – nên lâu lâu sanh tâm cắn. Về vài món khác cũng hệt – cứ cho ông Sara cũng suy nghĩ nhỏ bé quẩn quanh hàng rào Chàm mình như họ. Tội hết biết luôn!
Không chỉ có mỗi Cham mắc chứng này, nỗi “khoái thịt gà” thì ở đâu cũng có. Việt Nam cũng chẳng chừa. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)