SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 10. Hành động 1. Thái độ nghiêm cẩn [trong suy tư & nghiên cứu]

Chơi, nhưng không phải vì thế mà ta cứ mặc sức thả cánh diều bay bổng. Con diều cần đến sợi dậy, sợi dây gắn chặt nó với mặt đất.
Nhằm hạ thấp/ chối bỏ công trình của tôi, vài vị đã phải viện tới biện pháp thấp nhất: “nhà thơ làm nghiên cứu”. Họ không hiểu rằng tiếp cận với một vấn đề, Inrasara-thi sĩ đã làm cuộc siêu hóa để thành Inrasara-nhà khoa học nghiêm cẩn đáo để.
Phê bình thơ Việt đương đại, thao tác đầu tiên của tôi là nghiên cứu: sâu và rộng, để có cái nhìn toàn cảnh. Sau đó, mới lập hồ sơ từng vụ; rồi đối sánh đánh giá. Bày món “Phê bình Lập biên bản”, tôi muốn đặt nền móng khoa học cho thao tác phê bình, để nền phê bình không bị vướng vào bình và tán ngoài văn bản, như lâu nay nó đã.

Bài “minh định” với TS Nguyễn Văn Huy vừa rồi, riêng một chi tiết nhỏ: Thời điểm Fulro Chàm tan rã, tôi đã mất non một tuần khảo sát. Tôi đi gặp và hỏi chuyện 20 người trong cuộc.
Lạ, là không ai nhớ chính xác! Gia đình người bị nạn, con lớn hay người vợ cũng không ghi luôn. 40 năm rồi còn gì. Dẫu thế nào, không có gì là không thể.
Anh Th. khiêng người bạn bị mất, kể: Anh phải khiêng đi theo chiều ngang, để tránh gió Đông cực mạnh giữa trời hanh khô. Ở Phan Rang, đó là thời tiết quen thuộc từ tháng 12 năm trước đến hết tháng 2 năm sau. Nghĩa là vào khoảng cuối năm 1976 đầu năm 1977 Dương lịch. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 09. Tinh thần 2. Học chơi

Văn hóa Champa là văn hóa đùa vui
chịu chơi cả trong đau khổ

(Lễ Tẩy trần tháng Tư, 2002)

1. Hậu hiện đại là chủ đề nói chuyện của tôi mươi năm qua. Cụ thể hơn: tinh thần hậu hiện đại trong thơ ca và các biểu hiện trong cuộc sống ngày thường.
Chủ nghĩa hậu hiện đại quyết đánh đổ những “đại tự sự” (grands récits, từ dùng của Lyotard), thay vào đó là “tiểu tự sự” (petits récits). Cá nhân/ cộng đồng kể chuyện về mình, suy tư, phản ứng hay hành động một cách riêng tư trước vấn đề rất cụ thể mà thế giới đặt ra cho mình/ cộng đồng mình.
Nó không lo cho cả thế giới, nó chỉ lo phần nó thôi, bởi chính nó cũng là một thế giới. Khi nó lo cho nó một cách rốt ráo, là nó đã lo lắng cho thế giới rồi.
Như khi ta chăm trồng cây trong khuôn viên nhà ta, và nhắc anh em ta đừng phá rừng là ta đã giúp nhân loại bảo vệ phần nào môi trường thế giới.
Nó bày ra trò chơi cho nó, vì nó, nó chơi trò chơi đó, chơi hết mình. Dẫu nó biết thế giới không phải chỉ có mỗi nó: nó với trò chơi duy nhất; vì, bên cạnh nó và cùng tham gia trò chơi thế giới (chữ dùng của Heidegger) với nó còn có những “nó” khác. Những ‘nó’ này đang chơi trò chơi của họ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 08. Tinh thần 1. Học ngợi ca

Giữa xô bồ thời hiện đại,
làm sao Cham có thể trụ vững để có thể giữ mình là Cham?
Làm sao thế hệ trẻ Cham vùng sâu vùng xa có đất để khẳng định mình?
Làm sao có một ai đó để thế hệ con cháu tin tưởng, khi tất tần tật bị chúng ta đưa lên mạng xã hội chê bôi, khích bác?
Xuân Diệu: Em sợ lắm giá băng tràn mọi nẻo
Mênh mông và mơ hồ khắp xung quanh. Ngay tuổi tìm học, tôi đã suy nghĩ nhiều về nó. Không ít lần thất vọng muốn phó mặc, nhưng không. Giữa cuồng lưu cuộc sống hiện đại, vẫn còn một cọng cỏ hi vọng cho ta bấu víu. Đó là tinh thần… hậu hiện đại!
Tôi là nhà phê bình. Người làm phê bình thường bị cho là hay chê bai, tôi ngược lại – ca tụng. Khởi động, năm 1998, tôi ca tụng quý thầy ở Ban Biên soạn: “Nếu hạt lúa không chết đi…”. Sau đó tôi ngợi ca 28 nhân vật Cham, ngợi ca cả trăm người viết văn làm thơ tiếng Việt. Ngợi ca không mệt nghỉ. Rồi đến tận hôm nay, tôi vẫn tiếp tục. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 07. Hóa giải 3. GIẢI SÂN HẬN

[Thông điệp Ariya Glang Anak]

1. Câu chuyện. Trên báo Văn nghệ năm 1997, một nhà thơ khá tiếng bảo thơ tôi: “phản động”, “sôi sục căm thù, ước mơ đảo ngược”, tôi đáp lại bằng bài thơ khác (tạp chí Văn, 1998) như một nhắc nhở:
Làm sao gọi em ngược về thế kỷ Huyền Trân?
làm sao chuyển dịch tôi sang ngữ ngôn huyền sử?
để em có thể tầm nguyên tâm hồn tôi
mà không phải đọc tôi qua sương mù dị bản
cho ngực trần tôi mãi là trang sách mở
để hai bàn tay lửa em vươn tới tự tin hơn

Rồi thì khi người đồng tộc ở ngoài kia tố cáo tôi “tay sai Nhà nước Việt Nam”, “đồng lõa với thế lực công an”… Tôi “đính chính” một lần, đăng web mình rồi thôi. Rồi quên. Mãi mãi! Thoát khỏi mọi vướng mắc làm nặng chĩu thêm cuộc sống vốn quá chĩu nặng này. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 05. Hóa giải & hòa giải 1. TRIẾT LÍ CON NHÍM

[bài đã đăng Tagalau 4-2004, trong dòng chảy “Sinh mệnh”, xin diễn lại]

Cứ tạm coi đây là triết lý vụn về xã hội, để trả lời câu hỏi do thực tế đặt ra. Vấn đề dù nhỏ vụn tới đâu, chỉ có thể giải quyết được khi nó được đặt trên nền tảng nào đó. Nhiệm vụ của triết lý là đặt nền tảng cho vấn đề.
Cham ưa nói: “Cam drei lihik đoàn kết”. Chú bác ta, các bậc đàn anh ta nói vậy, lâu lắm. Nay, sự thể đang diễn ra, dù chỉ là một góc khuất nhỏ, nhưng do nó quá gay gắt, nên khiến ta nghĩ nó TO, thậm chí RẤT TO.
Đã có nhiều ý định, nhiều cuộc hòa giải diễn ra, rồi chẳng tới đâu. Để rồi ta lại tiếp tục chương trình than thở: “Cam drei lihik đoàn kết”.

1. Chớ vội phán xét nó đúng/ sai. Bạn và tôi tạm chấp nhận nó là THỰC. Câu chuyện trên có thể tóm làm bốn ý nhỏ:
– Ai cũng có tinh thần “xích lại gần nhau”, nghĩa là: có tinh thần đoàn kết.
– Muốn, nhưng không thực hiện được, vì không biết bắt đầu từ đâu. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 04. Nút thắt2: Một nửa Bản trường ca bỏ hoang

[từ truyện ngắn, đến tiểu thuyết & phim bị… bỏ hoang]

1. Các ý tưởng sáng tạo được xem là tốt nhất của tôi đều nảy ra trước tuổi 40, sau đó tôi không nghĩ thêm bất kì điều gì mới. Tất cả việc làm sau tuổi 40 chỉ là triển khai cái đã nghĩ ra trước đó.
Trong đó các Biểu tượng về Cham, là một.
Nếu “Cham Ly tán & Phân rã” là nút thắt thực tiễn, thì việc “Đi tìm một nửa Bản trường ca bỏ hoang” là nút thắt mang tính siêu hình. Tìm ra và giải mã được nút thắt này sẽ giải quyết được mọi Vấn đề Cham.
“Đi tìm Bản trường ca bỏ hoang” ban đầu là truyện ngắn, ở đó tôi bố trí một nhân vật [ở Phan Rang] đang sống đời sống bình thường, đột ngột bỏ làng, rời bỏ nhiệm sở, vào Ma Lâm đi tìm một nửa kia của bản trường ca Ariya Bini Cam bị thất lạc, bị bỏ hoang [klāk bhaw].
Chi tiết một nửa trường ca Ariya Bini Cam bị thất lạc tôi có nêu trong bài báo đăng tạp chí Văn hóa Dân tộc, số 1-1994. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Trần Quốc Toàn: Những giọt đắng

Làn hương kí ức
Trắng
Nhìn mặt trăng những linh hồn chưa ngủ
Bắt treo cổ chòm sao Sư Tử đang ngự
Ngoe ngẩy
Cỏ mọc rễ trong bình thủy tinh.
Trên tường tờ lịch cũ
Chưa xé.
Vén màng bí mật
Căn nhà của những con lừa biết hát Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 9.5/10 (2 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 03. Nút thắt & tôi

1. Nút thắt (noeud) là biểu tượng mang tính phổ quát trong lịch sử văn hóa thế giới, trong đó nút thắt Gordian được xem là nổi tiếng hơn cả.
Chuyện kể, Gordias là vua xứ Phrygie đã thắt cái nút ở càng xe mình, và tuyên bố: Ai tháo gỡ được nó, người đó sẽ thống trị châu Á.
Đã có nhiều nhà hiền triết đến thử, nhưng bất khả, riêng Alexandre Đại đế xử khác: Tại sao phải vận trí cho mệt xác, ông rút kiếm chặt phăng nút thắt, qua đó chiến tranh lan tràn. Dù sau đó ông chiếm trọn Á châu, nhưng không lâu – ông đã phải đánh mất vùng đất này.

Nút thắt Gordian là biểu tượng của vấn nạn mang tính siêu hình của định mệnh nhân loại, tháo gỡ nó cần huy động nhiều nguồn trí tuệ, bằng tấm lòng từ bi hỉ xả, và nhất là làm việc với sự kiên trì.
Bạn chưa hiểu thế giới, thì làm sao có thể cải tạo thế giới? – A. Camus đã đặt câu hỏi với… Karl Marx như thế!
[Karl Marx: Các nhà triết học đã chỉ giải thích thế giới bằng nhiều cách khác nhau, vấn đề là cải tạo thế giới. “The philosophers have only interpreted the world, in various ways. The point, however, is to change it.]
Bạo lực cách mạng của Marx – không khác mấy so với nhát kiếm của Alexandre – cuối cùng chỉ đưa đến bạo lực toàn cầu. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 02. Cham phân hóa, tranh cãi không lối thoát, từ đâu?

Hiện tượng Cham phân hóa, tranh cãi không lối thoát, tôi dự cảm nó từ năm tôi 34 tuổi, qua tiểu thuyết Chân Dung Cát (viết năm 1990-91). Bộ tiểu thuyết sử thi 9 tập Con Đường Vô Tận, đang viết ngon trớn thì Hani mở quán nhà quê, tôi ra tay giúp bà xã, đã phải ngưng.
Vào Sài Gòn giải quyết xong chuyện Từ điển và Văn học Cham, năm 2000, tôi sử dụng tâp 3 dang dở viết thành Chân Dung Cát, in năm 2006.
Cụm từ “chiến sĩ bảo vệ văn hóa Champa” do tôi bày ra để chỉ nhóm sinh linh Cham này. Nhiệt huyết có thừa, căm thù đã sẵn – bất cần tìm hiểu văn hóa Cham, thậm chí một chữ K bẻ đôi không biết, cũng chả phải trang bị tri thức nền tảng cần thiết, vẫn sẵn sàng ôm bom lao vào trận chiến, quyết liệt đấu để “bảo vệ” văn hóa Cham.
Năm 1990 khi dự cảm nó, tôi vẫn chưa hình dung được họ là ai, nhân vật nào lĩnh xướng; tuy nhiên điều tôi biết chắc là, chính họ có công khiến thế giới ngoảnh về Cham hơn chút chút, và làm cho Cham nát bét nhiều nhiều hơn.
Dự cảm kia lộ diện và thành một hiện tượng xã hội đang diễn ra, từ mươi năm qua… thì ai cũng thấy rồi.
Buồn không! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Tiến sĩ ĐH Paris VII – Pháp Nguyễn Văn Huy đã luận về Xã hội Cham như thế!

[trong loạt bài: SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 06. Hóa giải 2. DỌN ĐƯỜNG]

Việc Champaka xâu xé cộng đồng Cham hơn mươi năm qua, là chuyện nhỏ, thậm chí rất nhỏ. Ta trầm trọng hóa nó, nên nó mới ra nghiêm trọng. Và thành vấn đề. Nói như đại sư Krishnamurti: Khi ta không xem điều gì đó là một vấn đề, vấn đề đó tự tháo dỡ.
[3 lưu ý.
– Nhà văn là kẻ lưu giữ kí ức dân tộc. Tôi dung chứa [và đã lập hồ sơ] mênh mông câu chuyện Cham. Qua đó, ở thế buộc, tôi làm hơn 20 “giải minh” về các sai lạc về Cham. Tôi không công bố, bởi “chiến sĩ” không thuộc “đẳng cấp” của tôi. Tôi viết, kí gửi vài nơi tôi tin tưởng, để lưu chúng cho thế hệ mai sau.
– Bài này được viết vào tháng 5-2009 nhưng chưa phổ biến, theo mạch “đi tìm”, tôi đăng ở đây như một cách hóa giải vấn đề. Chuyện tôi quan tâm không phải là CPK, không phải những gì các vị nói, mà là: sinh phận Cham bị cuốn lôi vào vòng xoáy kia.
Và để tránh mấy cày nhày không đáng, tôi chỉ nêu 1 điển hình NGOẠI về 1 vụ duy nhất. Chỉ 1 điển hình thôi cũng đủ, sau đó ta làm cuộc LÊN ĐƯỜNG, nhọc nhằn mà vui vẻ
– CPK đừng cãi, nếu cần – nhắn Nguyễn Văn Huy tranh luận trực tiếp với tôi]. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)