HIỂU THÌ YÊU HƠN 07. Tinh thần Mẫu hệ Cham – BA KHÔNG 2

Tagalau17
[không mù chữ]

“Tôi chưa từng thấy Cham nào thuộc thế hệ cha chú tôi mù chữ mẹ đẻ”, là câu tôi lặp đi lặp lại nhiều lần trong bài viết hay các cuộc trả lời phỏng vấn. Có thể ai đó nhìn thấy ở đâu đó, tôi thì “chưa thấy”. Có thể ở góc khuất nào đó có, nhưng tôi không thấy có.
Không có, bởi nếu có, nó là cá biệt. Khác đi, nó thuộc lỗi Bà Trời, chứ không nằm trong hệ thống, hay truyền thống giáo dục Cham. Hiểu hệ thống, nghĩa là nền tảng triết lí Cham, mới có thể giải thích rốt ráo một hiện tượng nào đó của Cham.
Cham dạy chữ cho nhau theo cách cha dạy cho con, ông truyền cho cháu, hay thầy dạy cho trò, vài trò hoặc có khi mỗi một trò, nhưng Cham không bao giờ mù chữ. Tệ thế nào cũng phải có “Akhar K wak di tauk – Chữ K treo đít”, mới yên tâm. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

HIỂU THÌ YÊU HƠN 07. Tinh thần Mẫu hệ Cham – 3 KHÔNG 1

[không đĩ điếm]

Đĩ điếm, định nghĩ một cách đơn giản nhất, là tự nguyện dâng trao tình dục để nhận về tiền bạc, bằng cấp, địa vị… hay lợi lộc nào đó bất kì.
Cham thuộc chế gia đình độ mẫu hệ. Có thể có vài điều chưa hợp lí ở chế độ gia đình này, nhưng chính nó đã giữ cho xã hội tránh bị đổ vỡ, trong suốt thế kỉ XX đầy biến động. Chuyện Cham không hiện tượng đĩ điếm là một. Nếu rủi ro nó xảy ra, chính dòng họ mẹ Kut hay Ghur của cô/ chị sẽ đi tìm, lôi cô/ chị về.

Nhạc sĩ Tantu nói, nếu nàng thích anh, nàng cho anh, ở sau nhà, ngoài đồng vắng hay thậm chí dựa ngay vào cây chuối góc vườn – vô tư. Nếu nàng cho anh để nhận lại một mủng thóc, nửa thúng khoai, thì đó là đĩ rồi. Anh thêm: mình chưa bao giờ thấy người nữ Cham nào đòi hỏi quý ông điều đó. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

HIỂU THÌ YÊU HƠN 06. Tinh thần Tùy tiện Cham, từ Xakawi đến Akhar thrah 2

2015-7-24.Lop TiengCham08
Ở buổi gặp mặt giáo viên tiếng Cham tỉnh Ninh Thuận Hè vừa qua, câu hỏi quen thuộc rất đáng phải suy nghĩ lại: “Làm sao người Cham có thể thống nhất Akhar thrah?”. Câu hỏi đặt ra để biết rằng, lối viết Akhar thrah vẫn chưa nhất quán, ở ngày trước và cả hôm nay. Sự thật:
– Ngày trước, Cham viết không nhất quán. Thiếu nhất quán này ai làm quen với văn bản Cham cổ đều biết. Nó thể hiện phần nào ở Từ điển Aymonier (1906). “Buồn” viết 3 cách: droy, drwai, draiy. “Để” cũng vậy: piơh, pieh, piauh. Còn “Hoa” viết đến 10 cách khác nhau!
– Hôm nay, dù Ban Biên soạn Sách chữ Chăm đã qua 37 năm “chuẩn hóa”, Cham vẫn viết chữ mẹ đẻ không nhất quán. Không nhất quán, nên sinh ra cãi cọ. Cãi cọ quyết ăn thua đủ thành “khủng hoảng Akhar thrah”.
Xin miễn bình luận về vụ này, bởi bình luận chỉ đẩy khủng hoảng lên cao hơn. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

HIỂU THÌ YÊU HƠN 05. Tinh thần Đất

[Tại sao Cham không chiếm đất người khác?]
HamuCrok1985-NVK.02
[Palei Hamu Crauk Bàu Trúc – Photo Nguyễn Văn Kự]
Cưới chồng về, lập gia đình mới, người Cham “Kauh paga rơp lanaung Chặt rào dựng sàn” để làm Sang Yơ là ngôi nhà đầu tiên. Một ngôi nhà chắc chắn, làm tiền đề cho cả cụm nhà trong khuôn viên Wang paga.
Thời còn trẻ tôi rất ngạc nhiên về người Việt, rằng làm sao họ có thể cư trú tạm trong căn lều [hay ngôi nhà rất có vẻ] tạm bợ được, dù thu nhập của họ khấm khá đáo để? Trong khi gia đình Cham, ăn uống kham khổ [ba, bốn lần thua kém] vẫn có thể làm nên cái nhà chắc chắn. Và nhất là trong khi quan niệm đời là cõi tạm ăn sâu vào máu thịt Cham?
Ngôi Nhà chắc chắn trên mảnh Đất chắc chắn: không phải mảnh đất CỦA mình, mà là THUỘC VỀ mình, gắn chặt với thân xác và tâm linh mình.

Người Việt có thành ngữ: “Nơi chôn nhau cắt rốn” để chỉ quê cha đất tổ. Cham thì khác, ông bà nói: “[nơi] chôn nhau đặt viên gạch” (Dar thauk padauk kiak). Chôn nhau thì chỉ mới liên quan đến máu mủ, còn “đặt viên gạch” [dựng tháp] là đặt nền móng cho đời sống tâm linh.
Đó là huyền nghĩa của Đất. Nhà được dựng nên trên Đất đó. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

HIỂU THÌ YÊU HƠN 06. Tinh thần Tùy tiện Cham, từ Xakawi đến Akhar thrah 1

Tinh thần Cá nhân, Tinh thần Sáng tạo và Tinh thần Tùy tiện Cham liên quan mật thiết với nhau đến vô phương cứu chữa.

Tranh luận và cãi cọ của Cham về Akhar thrah non chục năm qua khiến tôi không thể không liên tưởng đến khủng hoảng Lịch Xakawi Cham thế hệ trước. Sinh hoạt cộng đồng Cham gắn chặt với tôn giáo và tín ngưỡng, cả hai không thể thiếu Lịch Xakawi để xem ngày tháng hành lễ.
Tôn giáo và tín ngưỡng giải quyết vấn đề tâm linh, Lịch Xakawi gắn chặt với nó linh thiêng thì miễn bàn. Thế mà mỗi vùng, mỗi thầy gru cứ tùy tiện thay đổi, tùy ý làm khác và tùy nghi dùng – vô tư.
Xakawi bak nưgar Lịch khắp xứ là vậy.
Khắp xứ đến không biết đâu mà lần. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

HIỂU THÌ YÊU HƠN – 04. Từ chuyện Po Riyak khu vực Dự án ĐHN, nghĩ về chứng thực một vùng đất

[hay KHUYẾT TINH THẦN THỦ KHO CHAM]
Cham không quen ghi chép, không quen cất tư liệu, rất thiếu tinh thần thủ kho – là thiệt thòi cho sinh hoạt đời sống thực tiễn.
Vừa qua về quê ghé nhà anh M ở Cwah Patih. Anh kể chuyện bao đồng liên quan đến mảnh đất thờ Po Riyak ở Vĩnh Trường nơi Dự án Nhà máy Điện Hạt Nhân Ninh Thuận 1 sắp xây dựng. Sau Rija Nưgar 2015, bà con xuống Vĩnh Trường sớm để phát quang khoảnh chùm-lé nơi có Hòn Đá Linga tượng Po Riyak; được một hồi mà chẳng thấy chi. Thế là bà con đành “thỉnh” hòn đá tạm về cạnh đường mòn, hành lễ.
Đó là chuyện thực, chuyện đời mới gay. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Jaya Bahasa: ĐIỂM LUẬN TAGALAU 17

Hơn 15 năm đã đi qua với 17 số Tagalau được phát hành đến tay độc giả. Đây là một thành công đáng được ghi nhận về sự nghiệp mang nguồn tri thức và giải trí mà Tagalau đã nẩy mầm, đăm chồi và nở hoa. Để đạt được những thành tựu trên là sự nỗ lực miệt mài của các cây viết yêu văn hoá Chăm, sự đồng hành, đồng cảm của mạnh thường quân và quý độc giả ở gần xa. Tagalau 17 là bước đi tiếp theo trên con đường thúc đẩy văn hoá đọc phát triển gắn liền với vai trò chủ biên của nhà thơ Jalau Anưk. Bài điểm luận dưới đây tập trung giới thiệu vào các chủ đề sáng tác văn chương, nghiên cứu và phê bình. Đặc biệt, là những sáng tác thơ-Ariya bằng tiếng Chăm.
1. Sáng tác. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 9.0/10 (3 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +2 (from 2 votes)

HIỂU THÌ YÊU HƠN – 03. Bạn có hiểu palei bạn không?

Palei Palau làng Hiếu Thiện bây giờ, xưa người Việt gọi là làng Cù Lao. Tên Cù Lao do đọc âm “palau” mà ra. Palau nghĩa là “đảo”. Trước, dân Hiếu Thiện sống ngoài đảo Cà Ná, đến thời Minh Mạng được chuyển vào đất liền. Thời Pháp thuộc mất an ninh, người Pháp cho nguyên chuyến xe lửa, lần nữa dời dân làng về làng Palau Klak (cũ) cạnh Ram Ga hiện nay. Ông ngoại tôi có trường ca Ariya Rideh Apwei (Trường ca Tàu Lửa) về cuộc này. Ở đất cũ không lâu, do lũ lụt, dân làng lại dời lên palei hiện tại.

Mỹ Nghiệp là tên làng hiện nay, thời tôi còn bé, người Việt kêu nó là Nha Tranh. Thầy Quảng Đại Hồng còn có câu thơ:
Quê tôi ở giữa đồng xanh
Tục danh là xóm Nha Tranh người Chàm
Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

MÀO ĐẦU CHO “HIỂU THÌ CÀNG YÊU HƠN”

Tuần trước, tôi có nêu “CẢI CÁCH XÃ HỘI CHAM HÔM NAY, ĐÂU LÀ LỐI RA?” và hứa sẽ thảo luận và sớm tìm hướng giải quyết.
2015-7-5-TSN-07
1. VẤN ĐỀ được đặt ra từ sự cố “Đá Kut Boh Dana”. Đây là vụ nhỏ nhưng tác động cực lớn, mà đến nay vẫn chưa có giải pháp thỏa đáng. Lớn, bởi cùng lúc nó đụng chạm đến nhiều khía cạnh trong xã hội Cham hôm nay:
– tôn giáo và mê tín dị đoan
– quyền lợi cá nhân và trách nhiệm cộng đồng
– tôn giáo và chính quyền
– giáo chủ với tín đồ
– vấn đề làng Cham cạnh làng Việt
– cộng đồng Cham với nhau
– trí thức và quần chúng, từ đó đặt ra vấn đề trí thức đầu đàn của palei
– Cham trong nước và Cham hải ngoại Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

HIỂU THÌ YÊU HƠN – 02. Tinh thần chủ lùi Cham

[Từ Palei Birau [Bal] Chong: Làng Bal Chong Mới (Chung Mỹ) đến Phú Quý]

Chủ lùi cấp quốc gia, chủ lùi từ tập thể đến tận tâm thức mỗi cá nhân…
Do mang tinh thần ẩn cư, lánh đời, “chủ lùi” mà suốt quá trình lịch sử và mãi tận hôm nay, khi mạnh lúc yếu, người Cham chưa bao giờ dời dân vào bất kì vùng đất Việt nào dù lớn hay nhỏ, mà ngược lại. Còn nếu người Việt vào đất Cham, Cham dần dần bỏ đi. Cũng không thoái lui vào đất của dân tộc khác không phải của mình như Đồng Nai [rất dễ khai phá] hay Raglai hoặc dân tộc thiểu số khác [yếu thế hơn nhiều so với Cham] chẳng hạn. Mà là lùi dần phía… núi!
Mới nhất, vào đầu thế kỉ XX, Phú Quý hiện tại vẫn là của Cham, 3-4 thế kỉ trước còn là “thủ đô”, tiếng Cham gọi là Bal Chong. Trên đường lên Hữu Đức cách Bal Chong 500 mét, hiện là làng Hamu Ram (dân gian Việt đọc âm là Ma Ram, sau đổi thành Mông Đức) – làng Việt; bên kia cầu có ngôi tháp Chàm đã đổ, hiện vẫn còn đống gạch vụn. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)