Inrasara: CHAM: 3 GIAI ĐOẠN – 3 THÔNG ĐIỆP

[Ariya Glơng Anak – “Làng Chăm Ơn Bác” – Tagalau]
Hãy yêu, hãy yêu như ta chưa từng
những đứa con đi hoang bỏ xa làng mạc
mang bụi đất quê hương về miền xứ khác
và hãy yêu hơn con người chân chất
sống một đời ôm mang đất – phù du

(Inrasara, trường ca Quê Hương, 1984)

Chắc chắn đây là phân tích chính trị-xã hội đầu tiên của tôi, một phân tích về điểm trọng yếu trong văn hóa lịch sử Cham. Thế nên rất mong bà con, anh chị em và các bạn đọc kĩ trước khi phản hồi, nếu có. Và nhất là, cần nhìn toàn cảnh xã hội Cham 2 thế kỉ qua, để thông suốt vấn đề.
Riêng độc giả ngoài Cham, cần “đứng vào lòng xã hội Cham”, như là một sinh linh Cham đúng nghĩa, để nhận định.

[1]. Thông điệp Glơng Anak: BẢO TOÀN…
Cuối thế kỉ XVIII-đầu XIX, Cham rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng, khủng hoảng cuối cùng của lịch sử dân tộc. Sang thời Minh Mạng, nửa Cham theo chính quyền, nửa theo khởi nghĩa Lê Văn Khôi: 2 lực lương cùng máu mủ đối chọi nhau; rồi khi họ Lê bại, Minh Mạng ra tay càn quét. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NHỚ THẦY JAY ROSS SCARBOROUGH

Jay Scarb2010.03
Thầy Jay Scarborough, mà bọn trẻ chúng tôi thường kêu “Mỹ Jay”, hay “Thầy Jay” – thầy dạy tiếng Anh chúng tôi thuở Pô-Klong, đã để lại cho thế hệ chúng tôi nhiều ấn tượng và kỉ niệm đẹp.
Có kẻ nhớ thầy, vì lần đầu tiên trong đời được nhận quà Noel, tôi nhớ đó là năm 1969.
Có bạn học mang ơn thầy Jay, chính Thầy biết Việt Cộng sắp pháo kích Trại Huấn luyện Nghĩa quân nằm cạnh Trường, nên đã cho đào và dựng 2 hầm trú, cứu mạng học sinh và giáo viên Cham.
Có người nhớ Thầy, khi Trường An Phước dời xuống Phan Rang còn khó khăn, chính Thầy đã vào Phi trường Thành Sơn xin ván, xi măng, giường nệm lính Mỹ vân vân thứ, giúp chúng tôi có được nơi ở, phòng học tương đối.
Có người nhớ thầy Jay, bởi thầy rất trung thành (tiếng Cham: that tiak) với mươi học trò [đa phần là nghèo khó] đồng thời là “bạn” của Thầy, để đến hôm nay Thầy vẫn còn giữ quan hệ tốt, là điều hiếm trong cộng đồng Cham trong quan hệ với người ngoại quốc.

Riêng tôi, tôi nhớ thầy Jay nhất ở 2 chuyện: Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Inrasara: KHÔNG ĐỌC, KHÔNG THẤY, hay NỊNH BỢ?

Ở “Diễn đàn Lý luận Phê bình Văn học”, để “Nhìn lại 30 năm đổi mới văn học”, Nguyễn Vũ Tiềm có bài viết “Chuyển đổi hệ thi pháp thơ” in nguyên trang 17 trên báo Văn nghệ ngày 12-3-2016. Bài viết không có gì đáng đọc, ngoài 2 điểm sai bậy nổi lên.

1. “Chuyển đổi hệ thi pháp thơ” vắng bóng hoàn toàn nhà thơ miền Nam.
Trước 75, các tên tuổi Tố Hữu, Phạm Tiến Duật, Chế Lan Viên… thì không bàn.
30 năm đổi mới, ông kể [và dẫn chứng thơ]: Phạm Tiến Duật, Hữu Thỉnh, Trần Đăng Khoa, Thi Hoàng, Trần Quang Quý, Nguyễn Quang Thiều, Mai Văn Phấn, Nguyễn Bình Phương; miền Trung có Thanh Thảo và Hoàng Vũ Thuật; còn miền Nam thì có mỗi Từ Quốc Hoài bị bỏ vào ngoặc, rồi mãi tận thế hệ @ mới nảy ra: Ly Hoàng Ly và Trịnh Sơn!
Thế Hoàng Hưng, Trần Mạnh Hảo, Phan Đan, Nguyễn Quốc Chánh, Trần Tiến Dũng đâu rồi? Ừ, thì đó là các tên tuổi nhạy cảm. Vậy, Trần Hữu Dũng, Vũ Trọng Quang hay gần hơn: Nguyễn Hữu Hồng Minh, Phan Trung Thành ở đâu? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Inrasara: PO RIYAK – THẦN SÓNG: LỊCH SỬ, TRUYỀN THUYẾT VÀ TỤC THỜ CÚNG

Tạp chí Nghiên cứu & Phát triển số 2-2016 (tr. 81-94)

Hằng năm, sau lễ Rija Nưgar (Lễ Xứ Sở) diễn ra vào đầu năm lịch Chăm (tháng 4 Dương lịch), bà con Chăm ở các vùng thuộc hai tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận đều làm lễ thờ cúng Po Riyak, tức Thần Sóng [Biển]. Lễ thờ cúng Po Riyak là một mảnh văn hóa biển của người Chăm, mảnh rất quan trọng. Bởi non hai thế kỉ rưỡi, dấu ấn của nó chẳng những vẫn còn in đậm trong tâm thức cộng đồng, trong sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng Chăm, mà còn ảnh hưởng đến các cư dân trong khu vực, như qua tục thờ Cá Ông, hay thờ Ông Nam Hải của người Việt miền Trung chẳng hạn.
Po Riyak là ai? Người có lịch sử hay chỉ là nhân vật huyền thoại? Hiện nay cộng đồng Chăm thờ phụng Po Riyak như thế nào? Người Việt nhận ảnh hưởng gì từ nhân vật huyền thoại hóa này?

1. Từ lịch sử đến truyền thuyết
Truyền thuyết kể rằng, Po Riyak tên thật là Jataul Wa (hay Aih Wa), làng Ia Dak, nay thuộc khu vực Ma Lâm, huyện Tánh Linh, tỉnh Bình Thuận. Ngài sinh ngày mồng 5, nhằm thứ Ba, tháng Tư lịch Chăm năm con Rồng.(1)
Niên lịch xác định ngài xuất hiện sau triều đại Po Rome (1627-1651), lúc đó Phú Yên thuộc Champa đã mất vào tay Đại Việt. Điều này tương ứng với thực trạng xã hội được kể lại rất khái quát trong truyền thuyết (dalikal) và tụng ca (damnưy) về ngài. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (2 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Inrasara: VỀ ĐÂU, PHÊ BÌNH HẬU HIỆN ĐẠI VIỆT NAM?

Tham luận “Một số vấn đề lý luận và phê bình văn học thời kì Đổi mới”,
Đại học Hùng Vương – Phú Thọ, 14-4-2016

1. “Hoàn cảnh” hậu hiện đại Việt Nam
“Hoàn cảnh” hậu hiện đại the postmodern condition Việt Nam khác với thế giới, khác từ truyền thống đến hiện tại, nên nó sản sinh ra hậu hiện đại Việt Nam khá đặc thù.
Truyền thống, tính “hậu hiện đại” postmodernity có sẵn trong đời sống Việt Nam. Thượng đế đã chết của Nietzsche không khác mấy Phùng Phật sát Phật của Thiền sư Vân Môn; hay “Phật là Phật, anh là anh. Anh đâu cần làm Phật, Phật đâu cần làm anh” của Tuệ Trung Thượng Sỹ. Song hành với tính nghi ngờ ngôn ngữ của các bậc trí huệ (Phật giáo), trong dân gian là tính không tin truyền thông đại chúng (“Nhà báo nói láo ăn tiền”), tính không tin trung tâm quyền lực (“Phép vua thua lệ làng,” “Hơi đâu lo mấy chuyện cung đình”), tính giễu nhại những bài ca phổ biến, khôi hài, xỏ lá mấy chuyện xem như quan trọng, tính hầm bà lần.
Chủ nghĩa hậu hiện đại postmodernism vào Việt Nam như là một cơ duyên và cơ hội.
Hiện tại, xã hội Việt Nam hiện tại tồn tại cùng lúc đặc tính các dấu vết của nhiều thời kì lịch sử khác nhau của nhân loại: hậu hái lượm, tiền nông nghiệp, phong kiến, bán công nghiệp xã hội chủ nghĩa, hậu thực dân, hậu sụp đổ phe xã hội chủ nghĩa, hậu chiến cùng các hệ lụy của nó [như Bắc – Nam, vượt biên và Việt kiều, tàn dư chế độ tiền tư bản và hậu cộng sản], hiện đại và hậu hiện đại… tất cả đang tác động đến các hoạt động kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

NHÀ MÁY ĐHN DỜI ĐẾN 2027

báo Tuổi Trẻ 3-6-2016
TTO – Thời điểm khởi công Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận có thể vào năm 2027 hoặc 2028, thay vì 2021 hoặc 2022 như dự kiến trước đó.
Trao đổi với Tuổi Trẻ bên lề Diễn đàn quốc tế về công nghiệp hạt nhân lần 8, diễn ra tại Matxcơva (Nga) trong hai ngày 31-5 và 1-6, ông K.B. Komarov – phó tổng giám đốc Tập đoàn Năng lượng nguyên tử quốc gia Nga – cho biết thông tin trên.
Được biết dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, gồm hai nhà máy với công suất trên 4.000 MW, đã được Quốc hội VN thông qua chủ trương đầu tư vào năm 2009.
Theo dự kiến ban đầu, dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 sẽ được khởi công vào năm 2014 và đưa tổ máy đầu tiên vào vận hành trong năm 2020. Tuy nhiên, thời gian khởi công dự án đã được dời lại sau năm 2020.
ĐHN

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NÓI, HAY KHÔNG NÓI? – 03

[HIỆU QUẢ từ DÁM NÓI]

Về Status “Nói hay Không nói”, ông anh Chế Quốc Minh phản hồi: “Nói, hay không nói… và nói ở đâu? Ai là người lắng nghe người nói???”. Bạn FB Vuong Quynh còm: “Có thể nói và có thể nghe nhưng chỉ thế thôi”.
Nghĩa là: “Thôi thì có nói cũng chả tới đâu!”. Nghĩ thế, có tiêu cực quá không? Qua thực tiễn NÓI, tôi nghĩ ngược lại. Sara trả lời Đài RFA: “Nếu trí thức Cham không sợ những điều không đáng sợ, họ sẽ làm được nhiều việc”.

1. Hiệu quả từ NÓI
KHÔNG NÓI đã để lại hậu quả thế nào với cộng đồng Cham, tôi đã dẫn nhiều chứng cứ rồi. Nay xin đưa ra 5 hiệu quả từ NÓI.
– Về cá nhân Sara. Ít nhất hơn 10 lần, tôi NÓI và buộc được báo chí xin lỗi – cảm ơn, ĐÍNH CHÍNH & RÚT BÀI, khi họ viết sai về tôi, hoặc về văn hóa Cham.
– Về bài viết. Ở “Sự cố Văn hóa Nguyễn Thành Thống”, nhà nghiên cứu này viết sai về Cham và “miệt thị” (chữ của Trà Vigia) hầu hết trí thức Cham. Tôi viết bài dài minh giải và phản bác, sau đó có 4 người nữa viết. Cuối cùng ông ta SỬA lại rất nhiều. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

URANG CHAM 27. AMƯ NHÂN

Amu Nhan.1998
Về ca nhạc Cham đương đại, tôi yêu Đàng Năng Quạ, cạnh đó – tôi tôn trọng đóng góp của Amư Nhân. Hơn mươi năm trước, tôi dự định tổ chức Đêm nhạc Đàng Năng Quạ; nếu thành công, tiếp theo sẽ là: Đêm nhạc Amư Nhân. Chuyện đã tính đâu vào đấy, cuối cùng, trời không chiều lòng người. Đành chịu…

1. Trước một sự thể ta cho là “sai lầm”, có mấy cách phản ứng sau:
– Kết án, quy chụp và tìm mọi cách đánh gục đối phương, không cho đối phương một nửa đường trở về để có thể gọi là cải tà quy chánh. Đó là lối hành xử của kẻ có xu hướng chính trị.
– Quyết liệt tranh đấu cho cái ta cho là “đúng”, dù quyết liệt đó gây tổn thương cho đối tượng. Nhà khoa học cực đoan hay chọn lối này.
– Nhà minh triết thì khác: Không chạy trốn vấn đề mà điềm tĩnh tìm cách minh giải để có thể hóa giải vấn đề và hòa giải nỗi người. Từ đó mở lối cho đối tượng phục thiện trong chân trời của sự bao dung. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)