Chuyện văn nghệ VN. BỤT CHÙA NHÀ…

[chuyện ở Tây Ninh, ở Ban Mê, ở Ninh Thuận & với Hữu Thỉnh]

1. Đêm thơ Nguyên tiêu 2009, tôi đón xe đò lên Tây Ninh. Ở đó có các bạn thơ Khaly Chàm, Quốc Việt, Trần Nhã My. Tôi nói với Khaly Chàm:
– Anh em mình với nhau thôi, cứ cho Sara ngồi dưới để tiện quan sát, lập biên bản.
Rồi hiểu lầm nhau sao ấy, ngay vào cuộc, có màn giới thiệu nhà thơ nổi tiếng Inrasara, Ủy viên… lên ngồi và được kèm kẹp giữa quan đầu Tỉnh và quan văn đầu Hội.

2. Hai năm sau, bỏ thành lên Tây Nguyên. Với Lê Vĩnh Tài và Đinh Thị Như Thúy. Dĩ nhiên Sara lên dãy đầu, ghế giữa, rất oách. MC giới thiệu: Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Chuyện văn nghệ VN. BÀN TRÒN VĂN CHƯƠNG NHẬN TÀI TRỢ

Tôi biết rất nhiều nhà nghiên cứu VN chờ/ xin được tài trợ mới chịu… nghiên cứu. Còn không, họ án binh bất động. Do không tự nguyện, nên thiếu đam mê. Thái độ nghiên cứu như thế, còn lâu mới mong có được công trình lớn, thứ công trình mang hơi thở của một ưu tư và suy nghiệm lâu dài.
Sự vụ lây lan sang tận chốn văn chương.

Vừa qua một bạn văn Hà Nội vào Sài Gòn méc tôi, có quan lớn ở Hội Nhà văn Việt Nam nghi tôi làm Bàn tròn Văn chương kì 3 tháng 11-2006 ở Vũng Tàu thu hút đến 60 người tham dự, là tôi nhận tiền tài trợ từ… nước ngoài.
(Vì chưa có chứng cứ rõ rệt, nên tôi không nêu tên cụ thể ở đây).
Tôi không bất ngờ về lối nghĩ này, bất ngờ chăng là sao anh không hỏi thẳng tôi, ngay sau sự việc diễn ra, bởi dẫu sao anh vẫn là “sếp” của tôi, mà phải gánh nghi ngờ đến tận hôm nay, cho… mệt thân. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ. Phàm lệ

Phàm lệ. Các bạn phê phán nhiều quá, chưởi cũng nhiều quá

Chuyện Việt Nam, nhân dân đóng thuế nuôi bộ phận lãnh đạo, các cấp quản lí. Trách nhiệm của họ là làm cho quê hương giàu đẹp hơn lên, còn nếu họ khiến đất nước tanh bành, các bạn phê phán, chưởi rủa, tôi không ý kiến. Bởi Việt Nam trong đó có bạn, đã góp công hay đóng thuế nuôi họ.
Vụ này, tôi chỉ có thể khuyên con cháu trong nhà: Không. Chưởi rủa không giải quyết vấn đề, mà hãy phản biện thông minh nhất có thể.
Còn Cham, tại sao các bạn phê phán?

Cộng đồng Cham ta có ai là lãnh đạo, quản lí đúng nghĩa đâu! Có chăng, chỉ là tay chân dưới quyền. Vậy mà khi có cái gì sai, chướng tai gai mắt các bạn; hay khi có một Stt phê phán hiện tượng nào đó trong cộng đồng, là các bạn nhảy vào like, phê phán, thậm chí – chưởi. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 04

Palei mở, dân số tăng – làm gì?

1. Dân số Cham ngày càng tăng, palei ngày càng mở, nhưng số lượng Haluw janưng không đổi, thậm chí có nơi sụt giảm, mà lệ tục vẫn y nguyên xưa. Vậy thì làm sao số Haluw janưng có thể đáp ứng được nhu cầu tâm linh cho tín đồ?
Palei Chakleng [và 6 palei khác phụng sự tháp Po Rome] những năm 70 của thế kỉ cũ: Số dân 8.000 người, nghĩa là người qua đời ít, lượng đám tang và các nghi lễ thuộc phạm vi phục vụ của cấp Paxeh cũng ít. Do đó với số Haluw janưng: 1 Dhya, 2 Bac, 5 Paxeh là đủ.
Còn hiện tại, làng mở, số dân tăng gấp 3-4 lần, mà cấp Paxeh chỉ có bấy nhiêu, thì vấn đề nẩy sinh là điều khó tránh.
Cụ thể hơn: Palei Chakleng ngày ấy mỗi năm không quá mươi người mất, vậy một tháng làm một đám tang là đủ [tục lệ: làng chỉ có một đám tang]. Hiện tại thì khác, nếu còn giữ lệ ấy, thì số lượng “ma” [chưa làm đám thiêu] còn nằm dưới “labang” (mả) sẽ tăng vọt. Là điều tín đồ Cham Ahier không thể chấp nhận. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 03

Bài 03. Vấn đề tôn giáo mở

Địa thế Champa xưa mở, lịch sử Champa là lịch sử mở, tinh thần Cham mở, thế nhưng – lạ, quan niệm về tôn giáo Cham lại đóng cách kì lạ.
Ở Pabblap, chưa có trường hợp con gái Việt lấy chồng Cham được chôn trong Ghur; một đàn ông Việt lấy vợ Cham mất đi được ưu ái, là ca duy nhất.
Bên Cham Ahier, trước đây không lâu, sinh linh lai [Cham + …] khi mất đi, sau khi làm đám thiêu, tinh cốt trong Klaung ông/ bà ta đã phải chịu nằm ngoài Kut lihin [địa phận Kut “không lành” nằm xa khuất Kut chính], mỗi bận làm lễ trong Kut là mỗi bận người thân họ khóc lóc, bởi tình trạng đơn côi này.
Ta phân biệt đối xử vậy, thì làm sao người ngoài còn “dám” lấy Cham? Và làm sao con cái Cham lấy người ngoài “dám” nhập vào cộng đồng Cham? Mà chúng ta có ngăn được mình không lấy người ngoài? Và, chúng ta có “thuần harat” mãi được không? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 02

Bài 02. Giải quyết Tinh thần Tùy tiện Cham

Chuyện cũ.
Chắc chắn ông Huyện Dương Tấn Phát là “nhà lãnh đạo” Cham Panrang lớn cuối cùng được cộng đồng nể vì, kính trọng. Về nhiều mặt. Tuy nhiên nhân vật lớn thế nào cũng phạm sai lầm. Thời gian đi qua, bình tâm nhìn lại, ông phạm 2 tội:
– Tội lớn liên quan đến Ghur Bini [tôi có nhắc qua trong “Hồ sơ Ghur Bini”.
– Tội nhỏ: đánh Cả sư, khiến sau đó ông buồn rầu mà chết [cũng có sự hỗ trợ của tuổi già, buồn, xấu hổ].

Ông có tội, nhưng lại tội… đúng, mới tội! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Chuyện văn nghệ VN. BUỒN VUI ĐẦU NĂM

[Sara thất nghiệp – chuyện anh Hữu Thỉnh – tiền thưởng bất ngờ]

Năm 2002, giã từ sự nghiệp kinh doanh, tôi viết hàng chữ to đùng đặt trước bàn:
TÔI KHÔNG ĐƯỢC QUYỀN LÀM TIỀN NỮA
Từ đó tôi bắt đầu viết báo kiếm sống. Rất được, dù nhuận bút báo chí VN xuống cấp nghiêm trọng. Mỗi năm trăm bài báo, đăng nhiều nơi khác nhau. Dĩ nhiên khi họ mời.
Có mỗi tạp chí Văn nghệ Ninh Thuận, là tôi chủ động gửi. Thường thì tâm lý “nhà văn Trung ương” chê tạp chí địa phương. Tôi ngược lại, nhất là với tỉnh nhà. Rất ư là khiêm tốn, biết điều. Tôi đều đặn gửi, đều đặn hỏi han, ghé thăm. Hòa đồng, vui vẻ. Còn phần tôi “được” ứng xử thế nào, không là vấn đề của tôi. Năm 1997, tôi đưa chuyên đề về Cham cho Tạp chí Văn nghệ Ninh Thuận, họ từ chối, tôi mới chuyển qua Bình Thuận. Ở đây, các anh chị OK ngay. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAM AHIER, THỬ TÌM GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 01

Bài 01. Từ một Video Clip.
[mến tặng A.Luu & các bạn Cham]
gru-kalong
Hôm qua, ngày 28-12-2016 Amuchandra Luu có link Video Clip đính kèm bài thơ “Đám tang lạ”. Bài thơ thu hút nhiều bình luận. E có ngộ nhận [và đã ngộ nhận rồi], sáng nay, A.Luu giải thích qua Stt “Đám tang Cham: Chuyện gia đình và xã hội”.
A.Luu giải thích, nhưng vẫn không đủ, và có nhầm.

– Tôi còm: “Cần đưa ra THÔNG TIN đầy đủ: 1. Đám tang này của ai? [có thể giấu tên], xảy ra ở đâu? khi nào? thầy Paxeh là vị nào? người mất giữ đạo cũ hay đã theo đạo mới? con cháu họ theo đạo nào? Nếu đã rõ ràng như thế, có lẽ chúng ta dễ bình luận hơn.” (Hồ Đình Tú đi hơi xa đề, cũng vì lí do đó). Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

PHÊ BÌNH THÌ KHÓ

Thế giới nhiều khác biệt, thì hẳn rồi, phải học biết chấp nhận nó. Thế giới con người nhiều ý đồ và âm mưu, lắm định kiến cứng đầu, bộn thiên kiến khó trị. Thế giới chính trị, xã hội, văn học, chữ nghĩa, vân vân một giuộc.
Chúng cần đến sự phản biện, phê bình, phản bác, đánh đổ.
Thế nên tinh thần phản biện critical thinking là cần thiết, rất đáng khuyến khích. Và phải có. Phải, cần nhưng khó. Khó nên cần phải học. Học và hỏi. Hỏi để học thêm. Kẻ chân ướt chân ráo vào cuộc chữ nghĩa mà nhập cuộc phê bình thường phạm lỗi nói càn, hớ và hố là cái chắc.

Trong thế giới văn chương chữ nghĩa, phê bình là khó. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)