Vấn đề Po Riyak. bài 8. DAMNƯY PO RIYAK – Văn xuôi

Bản chép tay của Bạch Thanh Chạy, 1981.
[Vì bản văn xuôi không khác mấy so với bản đã được thi hóa, nên chúng tôi chỉ đăng nguyên tác mà không chuyển ngữ sang tiếng Việt – Inrasara]

Jataul Wa (Aih Wa), palei Ia Radak, nưgar Pacam, nưsak inưgiray, đih di apwei bilan Pak, harei limư bingun Angar.

Pitsumat tathut tabiak thuw jak karak, tơl brok dơm thuw dhar phwơl, thuw bruk sang lo.
Biruw mưng klak nưgar bhum muk kei nau dwah mưgru palih kabar. Biruw mưng nau tơl nưgar Mưkah, bboh sang mưgik Mưkah hu Po Nưbi, biruw mưng likuw dauk tanan mưgru. Po Nưbi patauw pathrơm dom ilimo sunit dhit tơl abih.
Hadơr wơk ka ia dauk krưh mưsuh saung Jơk, likuw saung gru gilac mai nưgar. Gru di brei o, biruw mưng agar tapak saung gru:
– Uni Jơk ngap di ia Cam dwix xak lo, nhu pabrai parai abih saung nhu gơk katơk, mưtai lihik calah calwơn, gru brei ka anưk nau daung kuhlaum gru patauw anưk tơl takai karai pajơ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Jaya Bahasa: ĐIỂM LUẬN TAGALAU 19

Chưa bao giờ giới truyền thông quan tâm đưa tin về hạn hán nhiều như hiện nay. Nhưng, nắng hạn đâu phải là chuyện mới mẻ gì ở vùng đất Panduranga. Từ lâu đời, người Chăm đã gắn cuộc sống của mình với vùng đất khát nước. Ai đó còn ban tặng cho danh từ mĩ miều nói rằng Phan Rang là xứ Hoa Nắng. Ngay trong lời mở đầu của Tagalau 18 chưa đầy 4 trang mà các từ vựng chỉ về nóng, nắng, khô hạn liên tục được lập đi lập lại để nói về sự chịu đựng cằn cội kiên cường của một loại cây mọc trên vùng đất nắng vẫn chớm nở hoa đúng hẹn. Đó là loài hoa Tagalau.

Thật vậy, đi qua 16 năm (2000-2016), Tuyển tập Tagalau đã nở hoa làm đẹp cho cuộc đời, hồi sinh các giá trị văn hoá tinh thần, hình thành nên một lực lượng sáng tác văn học nghệ thuật dồi dào là một thành tựu lớn trên diễn đàn sân chơi Tagalau. Những bài viết khảo tả, bài nghiên cứu, các chuyên mục sưu tầm văn học, văn hoá dân gian đã đưa văn hoá Chăm đến gần gũi hơn với bạn đọc cả nước. Qua đó, tạo dựng được kênh giao lưu, đối thoại văn hoá góp phần bảo tồn và gìn giữ bản sắc văn hoá Chăm. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Vấn đề Po Riyak. bài 7- DAMNƯY PO RIYAK

Bản chép tay của Bá Văn Có, Hữu Đức, Ninh Thuận – 1981
Đối chiếu với bản Thanh Long, Chất Thường – 1990.
*
Po Riyak bhum Pacam Ia Radak
Supit sumat thrơh tabiak krah hatai mưribho

Mưng di kal thrơh tabiak hu Po
Jak karak mưtwaw lo, dhar phwơl bbwak di urang

Tơl praung o patih bruk sang
O dauk tanrơm di tathan, bhum pachai muk hakei Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Vấn đề Po Riyak. bài 6- Jaya Bahasa: VĂN HOÁ BIỂN CỦA NGƯỜI CHĂM

Ong Ka-ing mua cheo thuyen[Múa chèo thuyền trong lễ Rija Nâgar, Photo Jaya Bahasa.]
Xưa kia địa bàn cư trú của người Chăm trải dài từ Bắc Trung bộ đến Biên Hoà, phía Tây giáp với dãy Trường Sơn Tây Nguyên, phía Đông tiếp giáp với biển cả mênh mông. Nằm trên tuyến đường giao thông hằng hải của khu vực Đông Nam Á, người Chăm sớm tiếp xúc với thế giới bên ngoài và làm chủ được vùng biển đông rộng lớn thông qua trao đổi thương mại và giao lưu văn hoá. Các thương thuyền nước ngoài thường ghé vào cảng Champa để mua hương liệu, sản vật địa phương và nước ngọt. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

INRASARA – TUẦN Ở HÀ NỘI

Từ ngày 24-4 đến ngày 30-4-2016, tôi có mặt ở Hà Nội, và…
– 28-4, đọc tham luận “Đổi mới thơ, khác biệt mang tính vùng miền” tại ĐH Văn Hóa (chương trình cả ngày);
– 26-4: “Gặp gỡ & Trao đổi về Minh Triết Cham với Inrasara” tại ĐH Khoa học XH&NV Hà Nội (một buổi);
– Trước đó, có buổi truyết trình về: “Phê bình Việt Nam đang ở đâu?” (tham luận dự tính diễn tại ĐH Hùng Vương – Phú Thọ, Thái Nguyên 14-4-2016); cuối cùng là “Đối thoại khác về Minh Triết Cham”.
Do tôi chưa biết cách tổ chức các nơi như thế nào (có vào cửa tự do không), nên chỉ thông tin mơ hồ vậy. Bạn đọc có nhu cầu, có thể thư liên hệ riêng với tôi, để tôi… “chạy”.
– Thêm: Minh Triết Cham lần nữa sẽ được diễn tại Cà phê thứ Bảy, Sài Gòn, 12-5-2016 trong mục Gặp gỡ & Đối thoại.

Thân mến bố cáo.
Inrasara

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Vấn đề Po Riyak. bài 5. Jaya Bahasa: TRUYỆN KỂ VỀ PO RIYAK: VỊ THẦN SÓNG BIỂN CỦA NGƯỜI CHĂM

Truyện kể rằng Po Riyak sinh ra và lớn lên ở làng Aia Dak ở khu phố Chăm huyện Tánh Linh tỉnh Bình Thuận ngày nay. Từ nhỏ, Po Riyak đã thể hiện tố chất lanh lợi so với bạn bè cùng trang lứa. Là đứa con lễ phép và hiếu thảo với cha mẹ nhưng Po Riyak lại ít làm các công việc ở gia đình. Po Riyak có ý thức về học vấn nên đã sớm rời xa quê hương đi tìm thầy để học về đạo lý làm người. Điểm dừng chân của Po Riyak là thánh địa Mưkah của đất nước Ả Rập. Ở đó, có thánh đường Hồi giáo Mưkah do các Po Nưbi cai quản. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM CÓ THÔNG MINH KHÔNG?-01

[MỞ: Vấn đề sáng tạo đang là trọng tâm của xã hội hiện đại. Sáng tạo trước tiên đòi hỏi đến trí thông minh xuất chúng, sau đó mới đến các yếu tố khác.
Sắp tới cuốn Minh triết Cham vừa phát hành có 2 buổi ra mắt. Cho nên việc đặt câu hỏi: “Người Cham có thông minh không?” Thông minh tới đâu? Tại sao? Và làm gì để phát triển trí thông minh sáng tạo? là điều vô cùng cần thiết. Như là bước đầu hội nhập vào thế giới mới trong thời đại toàn cầu hóa.]

*
Đây là đề tài đã được đặt ra và mang thảo luận trên Inrasara.com 5 năm trước. Nay thử đặt lại: “Người Cham có thông minh không?”. Chớ vội trả lời có hay không.
Đừng nói cao xa, vấn đề đầu tiên phải là thông minh để TỒN TẠI. Nói dễ hiểu như Bùi Giáng: “Người còn thì của mới lai rai còn”.
Ở quá khứ, Champa có vương quốc “một thời oanh liệt”, người không giữ nổi để cho mất đi, hỏi có thông minh không? Câu hỏi thuộc thì quá khứ, ta tạm cho vào ngoặc.
Người hôm nay nên bàn chuyện hôm nay. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (2 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Anh Khoa: Người đàn bà đưa thổ cẩm Chăm quảng bá ra thế giới

Công an Nhân dân, 1-5-2015

Chúng tôi tình cờ gặp nghệ nhân Thuận Thị Trụ tại không gian trưng bày sản phẩm dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp nằm bên bờ sông Hương của Festival nghề truyền thống Huế 2015. Ngồi bên khung dệt để biểu diễn những kỹ thuật dệt thổ cẩm Chăm cho du khách xem, bà Trụ kể lại cho chúng tôi nghe về quãng thời gian khó khăn khi dệt Chăm bị mai một, vì không tìm ra hướng đi đúng…
Trong tiếng kẽo kẹt, lách tách của khung dệt, bà Trụ kể rằng, làng Mỹ Nghiệp thuộc thị trấn Phước Dân (Ninh Phước, Ninh Thuận), nơi bà sinh ra vốn có nghề truyền thống làm thổ cẩm Chăm. Nhưng, sau ngày miền Nam được hoàn toàn giải phóng – 1975, do nguồn nguyên liệu phục vụ nghề dệt thổ cẩm trở nên khan hiếm, hàng thổ cẩm làm ra không bán được, từ đó dân làng dần bỏ nghề để sang làm các nghề khác mưu sinh. Lúc ấy, Mỹ Nghiệp chỉ còn 5 hộ gia đình làm nghề này, trong đó có gia đình bà Trụ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Inrasara: HÀNH HƯƠNG PO RIYAK

Bút Ký [Vấn đề Po Riyak. bài 4]
NguyenHung-29-2-2016.03 [Photo Nguyễn Hùng]
Thuở xà lỏn, mỗi đầu năm Cham lịch, tôi hay theo mẹ đi Nau Yang ở Bingun Ia Ralong Giếng Nước Ngàn cách palei cũ về hướng biển nửa cây số. Trẻ con biết thế nào là đầu năm, cứ đến mùa đỉnh nắng, là tôi mình trần chạy theo mẹ. Mẹ la: nắng thế này mà mi cứ đòi. Nhưng thế nào rồi mẹ cũng quăng cho tôi cái áo.
Mẹ bước nhanh, tôi càng nhanh hơn. Để kịp xem múa đạp lửa, sau đó được trái chuối chấm với bỏng nếp, thêm miếng cùi dừa nữa.
Vậy thôi. Chiều, tôi theo đám bạn đi lễ Rija Nưgar ở đầu làng.

Rija Nưgar là lễ đầu năm Cham lịch, tại mọi làng Cham, không kể Cham Awal hay Cham Ahier. Sau đó mới tới bao nhiêu cuộc lễ ăn theo khác. Rồi không hiểu tại sao riêng mỗi palei Chakleng tôi Nau Yang Po Riyak trước lễ trọng đại này.
Văn học Cham khái luận do nhà Tri thức in lần ba (2015, tr. 81-82): Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (2 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Vấn đề Po Riyak. Bài3- Kiều Maily: LỄ PÔ RIYAK, LINH THIÊNG MÀ TRẦN TỤC

Po Riyak-KM-06
Ngày 13-4-2016, sáng tinh mơ.
Tôi hòa cùng bà con Chăm xe máy xuống Vĩnh Trường, Sơn Hải – Ninh Thuận, nơi dư tính đặt Nhà máy Điện hạt nhân Ninh Thuận 1, làm lễ. Lễ Pô Riyak hằng năm của Chăm. Tôi mang theo máy ảnh, chuyện dĩ nhiên và đương nhiên. Nhà báo mà!
Ngay khi tới nơi, vừa lấy máy ảnh ra khỏi balô chưa kịp bấm miếng nào, thì một bác công an xã địa phương với vài anh em nghe nói trong ban an ninh chạy đến, vây quanh tôi.
– Không được quay hay chụp ảnh tại đây, một anh nói.
À, No pictures! Tôi hiểu.
Tôi hỏi các anh làm ơn cho biết lý do tại sao? Bà con Chăm đến làm lễ tại nơi thờ phụng tổ tiên mình mà, tổ tiên tôi nữa, sao lại bị cấm hay phải xin phép.
Các anh nói qua loa là trên lệnh thế.
– Chị thông cảm và hiểu cho chúng tôi. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)