Chuyện văn nghệ VN 29. SA MẠC LAN DẦN

[hay Văn chương vụt thoát khỏi tôi/ bạn từ bao giờ?]

1. Năm Đệ Thất (lớp 6 hiện nay), theo bạn về quê bạn, tình cờ nhìn thấy ảnh chân dung ông thầy đóng khung lồng kính treo trước bàn làm việc, tôi giật mình. Làm sao người ta lại treo chính chân dung mình trước mắt mình để mình tự ngắm như thế? Không hiểu!
Ở Sài Gòn, năm 1999, tôi ngỡ ngàng hơn nữa, khi thấy một anh bạn thơ [tuổi chưa lục thập] cho đúc tượng chân dung mình bằng đồng cao 48cm đặt trang trọng trước bàn văn. Càng không thể hiểu.
Ảnh chụp thì còn được [tôi cũng rất thích chụp ảnh: để ghi kỉ niệm trong đời, và – quan trọng hơn: để nhìn thấy sự thay đổi của xác phàm mình qua từng bước đạp của thời gian, từ đó thức nhận thường trực nỗi vô thường của đời người], chứ ai lại đi đúc tượng, khi mình còn sống nhăn?
Và tôi chợt hiểu ra: Con người, nhất là nghệ sĩ thèm khát BẤT TỬ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Đỗ Tấn Thảo: TÔI VÀ ANH

Anh vẽ lên bức tường con đường dài vô tận
Hàng khoai xiêm rực rỡ trong nắng gió
Liếp thuốc lá mướt mềm trên vuông đất
Hoa nhãn thơm trắng mặt người tàn tạ
Lá cây bàng rơi rụng chuyến tàu đi Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 08. TIẾNG & CHỮ CHAM

1-chabbang-xetrau-nang
Trong gia đình, tôi đòi hỏi ở vợ con 2 điều:
– Có thể bình luận về vấn đề/ nhân vật xã hội nào đó, tuyệt đối không nói xấu ai sau lưng.
– Cố gắng tránh nói độn: sao cho tiếng Việt ra tiếng Việt, tiếng Cham ra tiếng Cham. [Về 2 mục này, riêng bà xã thì có du di xíu].

Dù biết, và dạy chữ Cham từ rất sớm, nhưng tôi không đặt nặng vào Akhar thrah, mà là tiếng Cham. Cái tôi quan tâm không phải là chữ, mà là tiếng.
Chữ thì còn đó, chứ không mất đi đâu cả. Ngày xưa ông bà Cham viết chả nhất quán, nhưng Akhar thrah vẫn cứ còn. Riêng TIẾNG, tiếng nói hàng ngày của Cham đang bị lai tạp và rơi rụng. Ngay những kẻ lớn tiếng bảo vệ “chữ Akhar thrah truyền thống” nhất, nói tiếng mẹ đẻ thường nhật cũng độn tiếng Việt đến 50-60%! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 07. VƯỢT BỎ TRUYỀN THỐNG

Ai đang đi kia?
Băng cánh đồng khô chân trần hối hả
Đội giành gốm to đi giữa trưa nắng hạ
Có kịp bữa cơm, đám con đói lao nhao?

Ai đang đi kia?
Gói khăn dằn lên lưng gùi qua đất Thượng
Chàm mình nghèo mà Thượng có giàu đâu
Nhưng đã đi thì phải quến nhau
Có kịp không, với vòng xoay công nợ
? (Inrasara, trường ca Quê Hương, 1984)

*
Thử tưởng tượng người Việt cứ vâng lời các cụ Nho học ôm khư khư Lục bát, Song thất lục bát với Hát nói hay Đường luật, thơ Việt hôm nay sẽ ra sao? – Chắc chắn sẽ không có “Một thời đại trong thi ca” với Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Chế Lan Viên…
Sau đó, cứ nghe theo Xuân Diệu, Tố Hữu quyết kiên trì loại thơ như Thơ Mới với Thơ Mới hậu kì, chắc chắn Việt Nam sẽ không có được Nguyễn Đình Thi, Trần Dần, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên… Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 05. CA – MÚA – NHẠC

Bản sắc chuyển động khôn lường, chứ không hề đứng yên một chỗ. Dẫu sao, ta cứ đòi “bản sắc”, và quyết giữ gìn bản sắc ấy. Muốn tìm bản sắc thì phải trở về nguồn. Vậy, trở về nguồn tới đâu để gặp bản sắc? Múa Cham chẳng hạn.

Thời HTX Nông nghiệp, dân Chakleng lên tháp Po Klaung Girai dự Kate, thấy cánh nữ palei Tabơng múa lắc thân hơi mạnh, chị em kêu: Chi mà lắc như ma ám thế chứ! Múa thì phải chậm rãi, nhẹ nhàng mới là múa Cham.
Hôm HTX Chakleng mời Đoàn Văn nghệ Phan Rí về giao lưu cũng thế. Dưới mắt tôi, khách lạ đẹp như tiên nữ với điệu múa mê hồn, nhất là đôi môi luôn mĩm cười. Cánh trẻ huýt sao quá trời. Vậy mà cũng bị quý bà Chakleng quê tôi chê: Múa gì mà nhe răng cười như khỉ ấy. Nghĩa là dân Chakleng xịn thì phải múa khác.
Thế nhưng Hani [bà xã Sara] vẫn là dân Chakleng, chuyên gia độc vũ, lại khác: Luôn biến tấu, điều tiết nhịp điệu tài tình, và nhất là – cuốn hút đến giây cuối cùng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

KHÓC LÊN ĐI, ƠI QUÊ HƯƠNG YÊU DẤU

A. MỘT SIÊU DỰ ÁN – 5 KHỦNG & GÌ NỮA
[Trích nguyên văn]

1. Dự án KHỦNG
Ngày 24-10-2015, UBND tỉnh Ninh Thuận ký hợp tác đầu tư Dự án hạ tầng Khu công nghiệp & Khu liên hợp cán thép Hoa Sen Cà Ná, công suất từ 6-12 triệu tấn, đôn lên thành 16 triệu tấn.

2. Điều kiện KHỦNG
Ninh Thuận đã ký cam kết giao toàn bộ 1.500 ha mặt bằng sạch, tức nhà nước chi toàn bộ tiền giải phóng mặt bằng, hạ tầng điện, nước…

3. Ưu ái KHỦNG
“Ninh Thuận miễn phí toàn bộ tiền thuê đất trong 70 năm”, miễn thuế thu nhập 4 năm, thuế ưu đãi 9 năm tiếp theo là 5%…” Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Inrasara: GIẢI THƯỞNG NÀO CHO CỬU LONG CẠN DÒNG BIỂN ĐÔNG DẬY SÓNG?

BienDong
Giải thưởng cho Ngô Thế Vinh với tác phẩm Cửu Long Cạn Dòng Biển Đông Dậy Sóng(1), cơ quan hay tổ chức nào sẽ trao cho nó? – Không đâu cả!
Tôi đã thử đề nghị với Giải Sách Hay của IRED, tiếc là tác phẩm nằm ngoài quy chế Giải (phải là tác phẩm in trong nước qua nhà xuất bản của Nhà nước). Vậy là không đâu vinh danh nó, dù mươi năm qua – chắc chắn nó là tác phẩm xứng đáng nhất. Trong nước – không, hải ngoại cũng không. Chúng ta ưa nói đến giải thưởng từ sự đón nhận của độc giả; rồi ngay cả ở đây càng không nốt. Bởi Cửu Long Cạn Dòng Biển Đông Dậy Sóng không in, không bán trong nước, thế nên tuyệt đại đa số người đọc quốc nội không biết đến nó. Hỏi có tội không?
Trong khi, Cửu Long Cạn Dòng Biển Đông Dậy Sóng là tác phẩm khủng.

Khủng ở dữ liệu thực tế vô cùng phong phú mà tiểu thuyết mang chứa, tác phẩm được tác giả gọi là Faction (kết hợp từ chữ fact + fiction: Dữ kiện Tiểu thuyết / Tiểu thuyết tư liệu). Câu chuyện mang tính sinh tử liên quan trực tiếp đến cả vùng địa lí-lịch sử-văn hóa rộng lớn được kể bởi người trong cuộc, sống với và qua thực tế Mekong, nhiều năm đầm mình trong Tinh thần Mekong (The Mekong Spirit). Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 04. THÁP CHAM ĐÃ TỪNG MẤT GỐC, LAI CĂNG

[Lai căng là bản chất của sáng tạo, là sinh mệnh của văn hóa]

(3 Status “Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 03: Văn chương” được triển khai từ trả lời của tôi cho một bài báo mươi năm trước, nên đã đề cập nhiều về “tôi”: Tôi tìm bản sắc văn chương Cham, tôi phê bình, và tôi làm thơ. “Tôi” ấy xuất hiện không gì hơn để chuẩn bị làm một đối tác so sánh).

*
Suốt quá trình lịch sử, tiếp nhận ảnh hưởng từ Ấn Độ, rồi sau đó – các nước trong khu vực, Cham đã sáng tạo nên 7 phong cách nghệ thuật độc đáo. Chúng làm giàu sang, phong phú văn hóa Cham, để hôm nay ta ưỡn ngực hãnh diện.
Nhưng đó chính là quá trình mất gốc và lai căng của tổ tiên Cham trong thời gian dài.
Không biết xưa thế nào, chứ nếu ông bà Cham có internet, có nickname, có tin nhắn nặc danh như thời hiện đại, thế nào cũng nảy ra “Chiến trường Tháp Cham” cho mà coi! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TRUYỀN THỐNG, BẢN SẮC & SÁNG TẠO

01. QUAN ĐIỂM

“Bản sắc” cùng với “truyền thống” là khái niệm được dùng dày đặc, khi nhắc tới văn hóa, thời gian qua. Toàn cầu hóa, thế giới càng phẳng thì con người càng đi tìm bản sắc, như là điều cấp thiết không thể bỏ qua.
Vậy, thế nào là bản sắc? Bản sắc có phải quay nhìn lui về quá khứ hay đi giật lùi về nguồn? Còn phải đi tới đâu mới gặp nguồn như là nguồn?
Hỏi ngôi tháp Chàm kia có bao nhiêu phần trăm là Ấn Độ, bao nhiêu là Cham? Nó được người Ấn mang tới hay do nghệ sĩ Cham nào đó viễn dương qua Ấn Độ nổi hứng khênh về, không là vấn đề. Nhưng muốn được là tháp Chàm, người nghệ sĩ đã hủy phá nhiều, rất nhiều – “tiếp thu sáng tạo”, như chúng ta dễ dãi nói thế. Trong hành động “phá” này, vô thức (bản sắc cũ) và ý thức (tài năng nghệ sĩ) cùng có mặt. Tài năng cá nhân càng lớn thì phần “phá” càng vượt trội. Một khi có đột biến trong sáng tạo, chúng ta gọi đó là thiên tài.
Như vậy, bản sắc đa phần là cái đang chuyển động hình thành chứ không/ ít là cái đã đóng băng. Mà muốn làm nên bản sắc, kẻ sáng tạo phải thật sự dũng cảm. Biết và dám khênh về là dũng cảm, dám và biết “phá” càng dũng cảm trăm lần hơn. Bởi mãi lo khư khư ôm lấy kho bản sắc [cũ], ta đã tự cách li và cô lập mình với thế giới xung quanh. Để rồi, chẳng nhích lên tới đâu cả! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)