Đặng Dùng: Những địa danh Chàm cổ dọc hai bờ sông Cu Đê

Đà Nẵng cuối tuần, 18-9-2016

Sau khi chinh phục Chiêm Thành năm 1471, vua Lê Thánh Tôn lập Quảng Nam Thừa tuyên đạo. Từ ngày “vâng mệnh vua để tuyên dụ đức hóa” trên vùng đất mới này, hai dân tộc Việt – Chăm với bản chất hiền hòa, nhờ “đức hóa” đã trở nên thuần hậu, cộng cư hòa thuận với nhau. Nơi hai bờ sông Cu Đê, trải qua hơn 500 năm lịch sử với nhiều biến động… người dân hai dân tộc đã cùng sống cùng ở, cùng làm ăn, cùng chia sẻ với nhau từng gian khó, cùng truyền cho nhau những kinh nghiệm sản xuất, nghề nghiệp ruộng đồng sông biển cho cuộc sinh tồn. Họ hòa nhập rồi hòa tan vào nhau một cách tự nhiên trong tôn thờ tín ngưỡng tâm linh của nhau không một chút mặc cảm khi kính mộ những thần linh ngoại lai…
Những tên động cổ của người Chăm tồn tại song song với địa danh làng Việt ở hai bên bờ sông Cu Đê từ thượng nguồn ra đến cửa biển đến tận ngày nay. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Jaya Bahasa: Mối quan hệ Chăm và Raglai qua lễ hội Katê

Lễ hội Katê là một trong những công lễ lớn và quan trọng của người Chăm ở tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận. Lễ hội Katê được tổ chức hằng năm vào đầu tháng 7 theo lịch của người Chăm (khoảng cuối tháng 9 và đầu tháng 10 Dương lịch) có sự tham gia đông đảo của dân làng tham gia hành lễ. Tính chất đặc biệt của lễ hội Katê là sự xuất hiện của tộc người Raglai cùng với người Chăm thực hành cúng lễ và trình diễn nghệ thuật. Lễ hội Katê diễn ra ở trên đền tháp, ở làng và các gia đình. Nhằm mục đích tưởng niệm các vị nam thần, anh hùng của dân tộc được thần linh hoá và tổ tiên. Đồng thời, đây là dịp thắt chặt thêm tình cảm anh em Chăm và Raglai ngày càng gắn kết sâu đậm để cho mối quan hệ Chăm và Raglai mãi mãi trường tồn cùng với lễ hội Katê truyền thống.
Thành ngữ của người Chăm có câu nói: “Chăm sa-ai Raglai adei”. Nghĩa là người Chăm là người chị cả còn người Raglai con gái út trong gia đình. Theo quy định của luật tục, người con gái út trong gia đình có quyền thừa kế tài sản của cha mẹ để lại và thực hiện nghĩa vụ chăm sóc và thờ phượng cha mẹ khi về già. Cho nên, từ xa xưa người Raglai được giao vai trò đảm trách việc bảo quản y trang của vua chúa và các đồ cúng lễ trên đền tháp để thờ phượng ông bà, tổ tiên và thần linh. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 08. TIẾNG & CHỮ CHAM

1-chabbang-xetrau-nang
Trong gia đình, tôi đòi hỏi ở vợ con 2 điều:
– Có thể bình luận về vấn đề/ nhân vật xã hội nào đó, tuyệt đối không nói xấu ai sau lưng.
– Cố gắng tránh nói độn: sao cho tiếng Việt ra tiếng Việt, tiếng Cham ra tiếng Cham. [Về 2 mục này, riêng bà xã thì có du di xíu].

Dù biết, và dạy chữ Cham từ rất sớm, nhưng tôi không đặt nặng vào Akhar thrah, mà là tiếng Cham. Cái tôi quan tâm không phải là chữ, mà là tiếng.
Chữ thì còn đó, chứ không mất đi đâu cả. Ngày xưa ông bà Cham viết chả nhất quán, nhưng Akhar thrah vẫn cứ còn. Riêng TIẾNG, tiếng nói hàng ngày của Cham đang bị lai tạp và rơi rụng. Ngay những kẻ lớn tiếng bảo vệ “chữ Akhar thrah truyền thống” nhất, nói tiếng mẹ đẻ thường nhật cũng độn tiếng Việt đến 50-60%! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 07. VƯỢT BỎ TRUYỀN THỐNG

Ai đang đi kia?
Băng cánh đồng khô chân trần hối hả
Đội giành gốm to đi giữa trưa nắng hạ
Có kịp bữa cơm, đám con đói lao nhao?

Ai đang đi kia?
Gói khăn dằn lên lưng gùi qua đất Thượng
Chàm mình nghèo mà Thượng có giàu đâu
Nhưng đã đi thì phải quến nhau
Có kịp không, với vòng xoay công nợ
? (Inrasara, trường ca Quê Hương, 1984)

*
Thử tưởng tượng người Việt cứ vâng lời các cụ Nho học ôm khư khư Lục bát, Song thất lục bát với Hát nói hay Đường luật, thơ Việt hôm nay sẽ ra sao? – Chắc chắn sẽ không có “Một thời đại trong thi ca” với Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Chế Lan Viên…
Sau đó, cứ nghe theo Xuân Diệu, Tố Hữu quyết kiên trì loại thơ như Thơ Mới với Thơ Mới hậu kì, chắc chắn Việt Nam sẽ không có được Nguyễn Đình Thi, Trần Dần, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên… Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

KHÓC LÊN ĐI, ƠI QUÊ HƯƠNG YÊU DẤU

A. MỘT SIÊU DỰ ÁN – 5 KHỦNG & GÌ NỮA
[Trích nguyên văn]

1. Dự án KHỦNG
Ngày 24-10-2015, UBND tỉnh Ninh Thuận ký hợp tác đầu tư Dự án hạ tầng Khu công nghiệp & Khu liên hợp cán thép Hoa Sen Cà Ná, công suất từ 6-12 triệu tấn, đôn lên thành 16 triệu tấn.

2. Điều kiện KHỦNG
Ninh Thuận đã ký cam kết giao toàn bộ 1.500 ha mặt bằng sạch, tức nhà nước chi toàn bộ tiền giải phóng mặt bằng, hạ tầng điện, nước…

3. Ưu ái KHỦNG
“Ninh Thuận miễn phí toàn bộ tiền thuê đất trong 70 năm”, miễn thuế thu nhập 4 năm, thuế ưu đãi 9 năm tiếp theo là 5%…” Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHUYỆN HỌC 2. HỌC & KHÔNG CHỊU HỌC

[3 kĩ thuật siêu đẳng của người Cham mà Việt không chịu học, và…]
Tau QuangTrungCham
Xin nói về Cham không học từ Việt [từ Tàu, đúng hơn] trước. Đó là chuyện tổ chức thi [từ đó] cử người tài ra giúp nước (Maspéro: 1928, 103).
Kế đến là kĩ thuật in ấn, điều kiện cần thiết cho phát triển, vậy mà Cham không chịu học, để mãi gần cuối thế kỉ XX vẫn còn cắm đầu chép tay.

Còn Việt [trong khi chiếm, và sau đó nuốt chửng Champa] đã không chịu học ở Cham, để cho các kĩ thuật thất truyền, tạm kê 3 thứ:
1. Kĩ thuật xây tháp, sau đó nó chìm vào quên lãng, để hôm nay các nhà khoa học cứ đặt hết giả thuyết này đến giả thuyết khác, vẫn chưa xong. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Giải mã tấm bia ký trên tượng Phật Lồi

báo Bình Định, 15-8-2016.
Chùa Linh Sơn thuộc thôn Hội Thành, xã Nhơn Hội, TP Quy Nhơn, có một pho tượng đá cổ Champa, được chuyển từ thôn Hải Giang, xã Nhơn Hải đến, dân gian gọi là tượng Phật Lồi. Trước đây, khi chưa dịch được nội dung trên bia ký và giải mã về các biểu tượng trên pho tượng, giới nghiên cứu chưa xác định được đây là tượng gì. Những kết quả nghiên cứu gần đây cho biết, đây là tượng thần Shiva, một trong ba vị thần tối cao của Ấn Độ giáo.
ĐỌC Ở ĐÂY

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

HẢI SỬ CHAMPA & VĂN HÓA BIỂN CHAM NHƯ LÀ MỘT GỢI Ý

Tôi không phải sử gia, các bài viết của tôi về Hải Sử Champa và Văn Hóa Biển Cham đăng trên các báo và tạp chí thời gian qua chỉ như là một gợi ý. Sau đây là 10 bài tiêu biểu:
Sea of Champa
1. Tìm nền hải sử Việt Nam ở đâu?, Tiền phong chủ nhật, 23-3-2014; tạp chí Non Nước, số 200-7-2014
2. Chủ quyền biển Việt Nam qua văn hóa Chăm, BBC.co.uk/vietnamese, 25-3-2014
3. Văn hóa biển Việt Nam, báo Thể thao & Văn hóa cuối tuần, Văn Bảy thực hiện, 23-5-2014
4. Biển trong văn chương Chăm, tạp chí Tia sáng, 5-7-2014
5. Việt Nam nhìn từ huyền thoại ít được biết đến, tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3&4.2014. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Chuyện văn nghệ VN 15. TIẾNG NÓI ĐƯỜNG BIÊN 03

(đảng [phe, bè] phái tính trong sinh hoạt trí thức)

Chuyện của Cham.
Trong “chiến trường Akhar thrah” vừa qua, bên CPK dứt khoát cho tôi phe BBS. Có mấy nguyên do: Tôi 4 năm làm việc tại BBS, ở đó nhiều người là bạn và thầy tôi; rồi khi rời BBS tôi nhiều lần trở lại giúp hay cộng tác với BBS; và rõ nhất: khi có tranh luận, tôi đã một lần đứng ra biện minh cho BBS tại Hội nghị ở Phan Rang!
Còn phe BBS đinh ninh tôi thuộc phe mình.
Không phải. Tôi vẫn viết chữ Cham theo Từ điển Moussay (mà ta nhầm là “truyền thống”), chứ không viết theo BBS (mà ta tố là “chế biến, lai căng”). Còn ở đặc san Tagalau, tôi viết cả 2 kiểu, tùy tác giả bài đó yêu cầu.
[Vài sinh linh phe BBS biết thế, có vẻ thất vọng về tôi; tuy thế những người hiểu tôi, thì “Sara cá biệt mà, có chi trầm trọng đâu”].
Thế là, không ít người cho tôi phe giữa, TRUNG LẬP, và nghĩ: ông Inrasara nghiêng bên nào bên ấy thắng là cái chắc. Năm 1982, vào làm ở BBS, tôi vẫn cứ viết Akhar thrah theo lối Moussay, mà chẳng ai ở đó phiền hà tôi cả.
Đơn giản, tôi cư trú ĐƯỜNG BIÊN. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGHĨ TỪ FORMOSA 5- CHÍNH TRỊ VIỆT NAM & VÔ MINH

“Từ khi chúng ta là hội thoại, và có thể nghe ra nhau” – Hoelderlin.

Con người là con vật chính trị. Riêng ở Việt Nam hiện nay, chính trị gần như quấn chặt lấy con người trong từng hành vi nhỏ nhất, ngôn từ vu vơ nhất, theo sinh linh VN từ trong giường chiếu cho đến trên mạng lưới internet.
Trong các bài “Nghĩ từ Formosa 1-3”, tôi đã thử phân tích “tham” dẫn đến “si”, “si” dẫn qua “sân [hận]” của con người hiện đại VN, đến nỗi mọi ý hướng tìm cầu “hòa giải” đều thất bại. Rồi khi “vô minh” kia bị bóng ma chính trị thời cuộc hôm nay ám, nó càng đẩy con người VN rơi vào vòng xoáy của thù hận và chia xé không lối thoát. Từ sinh linh ít học cho đến người được cho là trí thức. Cả ở cộng đồng bé tí, là Cham.

Tuần trước, bạn trẻ Cham KD tố cáo tôi hết hùa Cộng Sản chống Champaka, lại chạy theo tàn dư Cộng Hòa chống Cộng Sản. Hôm qua, trao đổi về Formosa, nhà thơ TTTh khi không gán cho tôi cái nhãn “Cộng sản Champa”. Một cán bộ trên thì kêu “sao chuyện gì của Nhà nước ta Sara cũng viết chống thế”. Không lạ, khi bạn thơ thâm tình đã rất thiện chí khuyên tôi: Anh Sara nên chọn hẳn một bên đi.
Nhưng làm sao mà chọn? Tại sao cứ phải phe này hay phái kia, mới được? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)