BƯỚC CHÂN CHỮ BÁT TRÊN LỘ TRÌNH DỰ ÁN NHÀ MÁY ĐIỆN HẠT NHÂN NINH THUẬN

[Bùi Giáng: Bước chân chữ bát chày chày…]

Với Việt Nam, cộng đồng Cham ở một vị trí khiêm tốn, khiêm tốn mươi lần hơn Việt Nam so với thế giới, triệu lần hơn vị thế của trái đất giữa mênh mông vũ trụ vô cùng.
Dự án Nhà máy ĐHN Ninh Thuận được lên kế hoạch không tính đến Cham, là phải; dự án ngưng, cũng không có nguyên do nào xuất phát từ Cham, cũng đúng luôn.
Vì sinh mạng Cham ư? – Không.
Vì văn hóa Cham gầy dựng hơn 2000 năm nguy cơ bị mất trắng ư? – Không.
Vì cộng đồng Cham phản ứng ư? – Càng không nốt.
“Lộ trình” này được vẽ ra như một ghi nhận [những chi tiết liên quan đến Cham], không bình luận không phê phán – theo kiểu Phê bình Lập biên bản Văn học của tôi. Để qua/ từ đó, người Cham ý thức về mình hơn, biết lo cho sinh phận mình hơn. Để sống, yêu thương, làm việc và sáng tạo.
Inrasara
dhn-bien01[Khảo sát vùng biển Vĩnh Trường, Photo Jaya] Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TRƯỚC SỰ CỐ ‘VĂN HÓA SA HUỲNH’, THẾ HỆ TRẺ LÀM GÌ?

[về Sự cố & về Cách viết]
vanhoa-sahuynh
A. Sự cố
Nhắc lại 3 vụ cũ:
– Tiểu thuyết Fulrô? của Ngôn Vĩnh ra đời (NXB Công an Nhân dân in 1982; in lần 2: Fulro, tập đoạn tội phạm, 1985; NXB Văn học in lần 3, 1995), bởi LÚC ĐÓ KHÔNG AI NÓI, không DÁM nói, do đó nó đã gây bao nhiêu ngộ nhận và nghi ngờ giữa anh chị em, gây chia rẽ một bộ phận cộng đồng Cham, tác hại đến cá nhân nhiều người.

– Tác phẩm Mấy Vấn đề Lý luận và thực tiễn cấp bách liên quan đến mối quan hệ dân tộc hiện nay, GSTS Phan Hữu Dật (chủ biên, với sự cộng tác của 22 tác giả khoa bảng khác), Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 10-2001.
Gần một năm sau, 30-9-2002, ông Nguyễn Văn Tỷ và 19 nhân sĩ trí thức Cham đã THẢO ĐƠN THƯ gởi các cấp phản biện cuốn sách, chỉ ra những sai lầm tệ hại. Nhà xuất bản đến Phan Rang gặp đại diện trí thức Cham sau đó, và tác phẩm chìm trong quên lãng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CÂU CHUYỆN TAGALAU

1. Trước & quanh Tagalau 01
Chắc chắn người có công dắt tay tôi vào hội hè chánh thống chính là Phú Văn Hẳn. Đó là năm 1993, tôi vừa làm dân thành phố đúng một năm. Hẳn mời một lô anh chị em Cham quen biết đang ở Sài Gòn tụ hội trong hội trường Viện Khoa học Xã hội TPHCM, nơi anh đang làm việc. Đủ thành phần. Có cả cháu gái vào ôn thi, cả ông anh đang làm việc tại công ty kinh doanh. Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc Thiểu số TPHCM, tôi mù tịt về Hội này. Thấy mọi người vào thì vào.
Xướng tên nhận thẻ, một cháu gái dân Chakleng quay sang tôi:
– Sao con lại đứng chung hàng với chú Trạm nhỉ?
– Có sao đâu, cứ nhận đại đi, – tôi đùa.
Chính tại đây, Nông Quốc Chấn biết tôi, và chúng tôi gắn bó từ đó. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CÁI TÔI & URANG CHAM

Năm ngoái đang hứng về loạt bài URANG CHAM, được 28 nhân vật, gặp chuyện ông anh Phú Đạm, tôi đã phải ngưng thì hẳn rồi. Cạnh đó còn có nguyên do khác khiến công cuộc đình trệ: từ chính Urang Cham. Nỗi này khiến tôi cụt hứng chút đỉnh.
Người thì bài xong vừa đưa lên web, vội nhắn tin bảo tôi “giấu” đi: ngại người ta nói lắm!
Người thì không chịu trả lời phỏng vấn, cho rằng: cái tôi đáng ghét; Sara chịu khó tìm tài liệu viết đi.
Tôi nghe lạ. Tôi bảo, bác đã là “nhân vật”, nếu tôi không viết thì người khác viết; và nếu bác không cộng tác, nhỡ tôi viết sai thì càng phiền. Vậy mà các vị cứ… sợ. Sợ chi không biết. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Chuyện học 12. NGƯỜI CHAM NÓI….

(Nhân Kate, tặng Nguyễn Trinh Thi, Đinh Bá Truyền, và các bạn [có vẻ, hay thật lòng] muốn hiểu về Cham, đọc giải trí lành mạnh).

Ở thế giới nhỏ bé Cham, vài Cham khi túng thế hoặc đuối lí hay kêu: “Người Cham nói”, “người Cham tôi nghĩ thế”, hay to hơn: “triết lí Cham quan niệm thế”…
Đó là lối nói “nhân danh”, “thay mặt” [mà các nhà chính trị ưa dùng], tiếc là nhân danh… sai. Biết nêu câu hỏi với kẻ phát ngôn, rằng đó là: Người Cham nào, nói ở đâu, và nói ra sao, bạn sẽ đặt họ đứng vào thế chông chênh dễ đổ ngay.

Trích Minh Triết Cham: Diễn ngôn bất kì vấn đề nào về Cham đều cần trụ trên kiềng 3 chân: nguồn sử liệu – truyện kể – và hồ sơ hiện tại. Tôi đưa ví dụ, ngay Po Riyak ở Vĩnh Trường [nơi Dự án Nhà máy ĐHN 1 đặt trụ sở], ai cũng biết đó là của Cham, nhưng không một ai thò ra được dù 1 chân kiềng, để chứng minh nó đích thị là của Cham [“Câu chuyện Po Riyak” của tôi đăng tc Nghiên cứu & Phát triển 2-2016, và Tagalau 20 là nỗ lực bày ra chân kiềng đó]. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TAGALAU 20, NÓI CHUYỆN CHĂM SÓC KHÁCH HÀNG

[khách hàng = cộng tác viên, độc giả, và…]

Nói chuyện kinh doanh trước. Kinh doanh, [xin tự khen xíu] tôi rất giỏi chăm sóc khách hàng.
Trước khi mở tiệm Tạp hóa ở quê [35 tuổi], tôi còn chưa sành thuốc lá, cà phê, bia bọt… Đứng tiệm, tôi rành đủ – chủ yếu để ngồi với khách. Tôi chiều khách đến nỗi có hôm 10g tối, phục vụ 3 khách nhậu, tôi đã phải đạp xe lên Phú Quý mua cục đá cho họ tiếp tục công cuộc.
Ở Thương xá TAX, ngày nào tôi đứng quày là ngày đó thu nhập cao: tôi biết “thượng đế” luôn luôn đúng, trước cả câu đó trở thành đầu môi của dân buôn bán. Tôi áp dụng “triết lí” kinh doanh của mình: “Không được nói dối” không sai phân tấc. Thế nên, dù không đon đả hay vồn vã, khách rất khoái tôi. Khoái, mua hàng nhiều, và mua có giá.

Chuyện Tagalau
Xin nêu sự thể, mà không bình luận. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Đặng Dùng: Những địa danh Chàm cổ dọc hai bờ sông Cu Đê

Đà Nẵng cuối tuần, 18-9-2016

Sau khi chinh phục Chiêm Thành năm 1471, vua Lê Thánh Tôn lập Quảng Nam Thừa tuyên đạo. Từ ngày “vâng mệnh vua để tuyên dụ đức hóa” trên vùng đất mới này, hai dân tộc Việt – Chăm với bản chất hiền hòa, nhờ “đức hóa” đã trở nên thuần hậu, cộng cư hòa thuận với nhau. Nơi hai bờ sông Cu Đê, trải qua hơn 500 năm lịch sử với nhiều biến động… người dân hai dân tộc đã cùng sống cùng ở, cùng làm ăn, cùng chia sẻ với nhau từng gian khó, cùng truyền cho nhau những kinh nghiệm sản xuất, nghề nghiệp ruộng đồng sông biển cho cuộc sinh tồn. Họ hòa nhập rồi hòa tan vào nhau một cách tự nhiên trong tôn thờ tín ngưỡng tâm linh của nhau không một chút mặc cảm khi kính mộ những thần linh ngoại lai…
Những tên động cổ của người Chăm tồn tại song song với địa danh làng Việt ở hai bên bờ sông Cu Đê từ thượng nguồn ra đến cửa biển đến tận ngày nay. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Jaya Bahasa: Mối quan hệ Chăm và Raglai qua lễ hội Katê

Lễ hội Katê là một trong những công lễ lớn và quan trọng của người Chăm ở tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận. Lễ hội Katê được tổ chức hằng năm vào đầu tháng 7 theo lịch của người Chăm (khoảng cuối tháng 9 và đầu tháng 10 Dương lịch) có sự tham gia đông đảo của dân làng tham gia hành lễ. Tính chất đặc biệt của lễ hội Katê là sự xuất hiện của tộc người Raglai cùng với người Chăm thực hành cúng lễ và trình diễn nghệ thuật. Lễ hội Katê diễn ra ở trên đền tháp, ở làng và các gia đình. Nhằm mục đích tưởng niệm các vị nam thần, anh hùng của dân tộc được thần linh hoá và tổ tiên. Đồng thời, đây là dịp thắt chặt thêm tình cảm anh em Chăm và Raglai ngày càng gắn kết sâu đậm để cho mối quan hệ Chăm và Raglai mãi mãi trường tồn cùng với lễ hội Katê truyền thống.
Thành ngữ của người Chăm có câu nói: “Chăm sa-ai Raglai adei”. Nghĩa là người Chăm là người chị cả còn người Raglai con gái út trong gia đình. Theo quy định của luật tục, người con gái út trong gia đình có quyền thừa kế tài sản của cha mẹ để lại và thực hiện nghĩa vụ chăm sóc và thờ phượng cha mẹ khi về già. Cho nên, từ xa xưa người Raglai được giao vai trò đảm trách việc bảo quản y trang của vua chúa và các đồ cúng lễ trên đền tháp để thờ phượng ông bà, tổ tiên và thần linh. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (6 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +6 (from 6 votes)

Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 08. TIẾNG & CHỮ CHAM

1-chabbang-xetrau-nang
Trong gia đình, tôi đòi hỏi ở vợ con 2 điều:
– Có thể bình luận về vấn đề/ nhân vật xã hội nào đó, tuyệt đối không nói xấu ai sau lưng.
– Cố gắng tránh nói độn: sao cho tiếng Việt ra tiếng Việt, tiếng Cham ra tiếng Cham. [Về 2 mục này, riêng bà xã thì có du di xíu].

Dù biết, và dạy chữ Cham từ rất sớm, nhưng tôi không đặt nặng vào Akhar thrah, mà là tiếng Cham. Cái tôi quan tâm không phải là chữ, mà là tiếng.
Chữ thì còn đó, chứ không mất đi đâu cả. Ngày xưa ông bà Cham viết chả nhất quán, nhưng Akhar thrah vẫn cứ còn. Riêng TIẾNG, tiếng nói hàng ngày của Cham đang bị lai tạp và rơi rụng. Ngay những kẻ lớn tiếng bảo vệ “chữ Akhar thrah truyền thống” nhất, nói tiếng mẹ đẻ thường nhật cũng độn tiếng Việt đến 50-60%! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Truyền thống, bản sắc & sáng tạo 07. VƯỢT BỎ TRUYỀN THỐNG

Ai đang đi kia?
Băng cánh đồng khô chân trần hối hả
Đội giành gốm to đi giữa trưa nắng hạ
Có kịp bữa cơm, đám con đói lao nhao?

Ai đang đi kia?
Gói khăn dằn lên lưng gùi qua đất Thượng
Chàm mình nghèo mà Thượng có giàu đâu
Nhưng đã đi thì phải quến nhau
Có kịp không, với vòng xoay công nợ
? (Inrasara, trường ca Quê Hương, 1984)

*
Thử tưởng tượng người Việt cứ vâng lời các cụ Nho học ôm khư khư Lục bát, Song thất lục bát với Hát nói hay Đường luật, thơ Việt hôm nay sẽ ra sao? – Chắc chắn sẽ không có “Một thời đại trong thi ca” với Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Chế Lan Viên…
Sau đó, cứ nghe theo Xuân Diệu, Tố Hữu quyết kiên trì loại thơ như Thơ Mới với Thơ Mới hậu kì, chắc chắn Việt Nam sẽ không có được Nguyễn Đình Thi, Trần Dần, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên… Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)