THÁP CHAM, LÀM GÌ?

Po Dam
Tháp Cham xuống cấp, càng xuống cấp nhanh hơn khi văn hóa du lịch phát triển kéo theo một lượng lớn du khách đến với tháp. Ở đây điều đáng nói hơn cả là, sự xuống cấp đến từ chính CÁCH NHÌN của cơ quan chủ quản, bộ phận trách nhiệm bảo tồn và làm đẹp tháp.
Tôi đã nói nhiều lần ở các diễn đàn khác nhau, nhấn về 3 điểm:
Po Nưgar-
1. ĐỐT NHANG: làm đen gạch tháp, tổn hại di tích, ô nhiễm môi trường, và khiến du khách dị ứng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

KHÁM PHÁ LỚN NHẤT CỦA TÔI LÀ KHÁM PHÁ VỀ TÌNH YÊU

21. NGHỆ THUẬT & ĐỜI THỰC
[Chúng ta đang tàn phá sinh lực tinh túy nhất của chúng ta, hàng ngày!]

Luôn luôn lưỡng tự và chịu sự ma sát của mâu thuẫn và giằng xé, luôn luôn bị trì hoãn…
5 tháng qua, tôi đã làm được gì?
Câu hỏi dành cho tôi với tư cách kẻ sáng tạo? – Không gì ra hồn cả!
Trước tiên là vụ Kim Ngân bị lừa lao động khổ sai và mất tích xảy đến vào đầu tháng 2-2017. Sau 2 tháng mò tìm, Ngân thân xác lành lặn trở về, tinh thần và tâm hồn thì nát bét. Bị thôi miên nặng, về, Ngân cứ “nhớ” chốn cũ, biếng ăn biếng ngủ, thân thể mình còn chả màng nói chi con thơ với người ruột thịt.
Để rồi đúng một tháng sau Ngân trốn nhà đi biệt. Uổng không?!

Giữa tháng 3-2017, đang ngon trớn với hành trình “Đi tìm sinh lộ cho Cham Ahiêr Awal” thì xảy ra sự cố NVT-TP. Vụ việc chả đụng chạm tới mình, chỉ vì mấy mẻ của nó văng tứ tung khắp nơi, khiến mình bị vạ lây. Ở đó khối người theo và chống, a dua nịnh bợ hay xuyên tạc công phá, vân vân.
Thế thôi cũng đủ làm mòn hao sinh lực. Mà có đáng gì cho cam! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG: HÀNH TRÌNH VỀ PHÍA ĐẸP, PHÍA TIẾN BỘ

07: CÂU CHUYỆN CUỐI – CHAKLENG, CÁC ĐIỂM NHẤN

Một mảnh đất nào đó luôn sở hữu điểm nhấn, các điểm nhấn cùng chuyện kể thu hút sự chú ý của khách, và để lại dấu ấn sâu đậm trong tâm thức họ. Palei Chakleng có gì? Xin kê mấy điểm chính.

1. Di tích xưa
– Palei cố nhất trong các palei Cham ở Pangdurangga hiện nay, có tên trên bia kí cổ: Bia Patau Tablah ở Bal Cōng Chung Mỹ thế kỉ XI. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG: HÀNH TRÌNH VỀ PHÍA ĐẸP, PHÍA TIẾN BỘ

06: CHUYỆN 3 NĂM THÀNH LỆ & CÁC ĐIỂM MỜ
[Nếu ta chưa thể – bằng công sức, của cải, hay tài năng – làm đẹp làng, thì ta chớ góp phần làm xấu làng].

1. Thơ & văn xuôi
“Sông Lu với cánh đồng quê tôi
như thần Shiva với thế giới
Shiva sáng tạo và hủy phá
sông Lu làm lũ lụt và bồi phù sa
khi sông Lu được vạch dòng quy hoạch
nó hết làm lũ lụt
cũng lúc thôi bồi phù sa”.
(Lễ Tẩy trần tháng Tư, 2002)

“Sông Lu 2 có công dụng: tưới, tiêu, bồi phù sa, cung cấp nguồn thức ăn cho nửa con dân huyện Ninh Phước, cạnh đó luôn gây lũ lụt làm thiệt hại mùa màng. Năm 1981, UBND Thuận Hải quyết biến Sông Lu 2 thành sông tiêu, nhiệm vụ thoát nước là chính. 580.000 công lao động dùng cuốc xẻng “phá” sông. Từ Banơk Tanông ở làng Hamu Ram La Chữ (tên Việt là Đập Tề Nông) đổ xuống tận cửa biển gần địa phận phía sau làng An Thạnh.
Mùa lũ, nước chảy xuống thẳng băng một lèo, qua hai ngày sau là cạn lại như cũ. Từ đó các chi lưu Sông Lu chết dần” (Trích đoạn “Huyền thoại Chakleng”). Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG: HÀNH TRÌNH VỀ PHÍA ĐẸP, PHÍA TIẾN BỘ

05: TỪ LÀNG THỔ CẨM ĐẾN PHỐ THỔ CẨM

1. Dân số phát triển, palei Chakleng mở rộng, và thị trấn Phước Dân đi lên thị xã, là điều chắc chắn diễn ra trong 10, 15 năm tới. Ta làm gì?
Thấy trước, nghĩ trước để hành động ĐÚNG là điều cực kì quan trọng, trong phát triển kinh tế gia đình và xã hội. Kinh nghiệm của tôi: 1 thất bại + 4 thành công + 1 thất bại:
– Năm 1990: Trong khi đa số bà con Chakleng còn gùi thổ cẩm lên Churu, tôi cùng bà xã quyết mở ra hướng khác: Đi vào miền Tây. Thất bại nặng, tôi rút ra kinh nghiệm đáng đời: Thổ cẩm chỉ có thể bán cho người giàu, càng giàu càng tốt!
– Năm 1992: Từ suy nghĩ đó, chúng tôi dồn vốn mở quày Thổ cẩm tại Thương xá TAX ngay trung tâm Sài Gòn; sau đó mở rộng đại lý khắp đất nước – là điều chưa ai làm. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG: HÀNH TRÌNH VỀ PHÍA ĐẸP, PHÍA TIẾN BỘ

04: VÀI CÂU HỎI CẦN ĐẾN LỜI GIẢI ĐẤP

1. Tại sao chuyện chi từ lớn đến nhỏ, từ cộng đồng Cham cho đến Chakleng, cũng cứ phải là cei Sara? Đó là câu hỏi bà con, các bạn FB đặt ra cho tôi mấy hôm nay. Qua phone, chat và phản hồi.
Các thắc mắc được viết ở mục phản hồi, tôi xóa đi, vì lưu lại sẽ không hay lắm. Không hay, bởi khi đặt ra câu hỏi đó, là có sự so sánh. So sánh thì mất lòng, để rồi sự việc cũng chẳng đi đến đâu.
Xin trả lời một lần cho trót: Tôi “đạp cứt” jwak eh ông họ nội mình: Ông Klơng Phú Thân. Ông Klơng không học cao, thế mà mỗi khi Cham có chuyện bà con nghĩ tới ông.
Dâng thư cho Nguyễn Cao Kỳ hay kêu gọi làm Thôn lộ Chakleng, chặn đường xe khách đóng thuế khi đi qua ngả Chakleng hay lên tiếng yêu cầu Quận trưởng Dương Tấn Sở được ở lại An Phước, cũng là ông. Hai, ba bận ông bị an ninh giữ cũng không chừa.
Tôi giống ông ở khoản ấy, có lẽ do khéo hơn nên chưa bị nạn. Tôi còn giống ông ở “giàu năng lượng” nữa: giàu gần như là thừa thãi ấy. Khác điều ông cực độc tài, còn tôi: dân chủ tuyệt đối. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 4.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG: HÀNH TRÌNH VỀ PHÍA ĐẸP, PHÍA TIẾN BỘ

03: HẦM MỸ & LỜI CẢM ƠN GỬI TỚI ANH DĨNH
Photo Inrajaya.
1. HẦM MỸ là “quà tặng” lính Mỹ ban cho Chakleng, một quà tặng vô giá.
Hầm Mỹ gắn bạt ngàn kí ức với mọi đứa con Chakleng, riêng tôi sở hữu bao nhiêu là kỉ niệm cùng Hầm Mỹ.
Hầm Mỹ, tôi cùng anh Đạm mấy buổi sáng chạy thục mạng lượm rác Mỹ trong đó có xi măng thừa, để cha làm cái thành sau nhà trụ suốt vài chục năm.
Hầm Mỹ – những chiều thơ mộng, cho cặp bò gặm cỏ ở đầu bên kia hầm, tôi nằm dài trên thảm cỏ nhìn mây trời bay và nghe hoang vu của nỗi đời. Một phần trường ca “Lãng Tử, Tình Yêu & Quê Hương” được viết ngay tại đây.
Hầm Mỹ đi vào nhiều đoạn phim về tôi, về palei Chakleng, về nhiều đứa con Chakleng khác.
Hầm Mỹ là “nhân vật” chính cho truyện vừa của tôi. Viết xong năm 2014, tôi dùng luôn tên Hầm Mỹ đặt tít truyện.
Hầm Mỹ – thất bại những chuyến buôn bán miền Tây trở về, ngày ngày tôi xách cần câu qua Hầm Mỹ mang đám cá rô phi về kho, giải quyết tiền chợ.
Cá nhân tôi thôi đã vậy, với mấy ngàn sinh linh Chakleng, Hầm Mỹ… ôi thôi, miễn kể.
Hammy-Dep03
2. Hầm Mỹ là di tích palei, không đáng sao? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG: HÀNH TRÌNH VỀ PHÍA ĐẸP, PHÍA TIẾN BỘ

02: CHUYỆN PÔ RIYĀK & VẤN ĐỀ LỐI ĐI

1. Qua Câu chuyện Dự án Nhà máy ĐHN, tôi mới biết Trung tâm điều phối của Nhà máy 1 [thôn Vĩnh Trường] sẽ đặt ngay mảnh đất người Cham thờ Pô Riyāk, một vị trí đẹp và yên tĩnh cực kì.
Cham thờ Pô Riyāk, thì ai cũng biết. Pô Riyāk Cham liên quan đến Thần Nam Hải của người Việt, ai cũng biết. Mỗi năm ta đến cúng Pô Riyāk, ở đó Ông Mưdôn hát Damnưy Pô Riyāk trong các dịp lễ, thế nhưng khi hỏi: Pô Riyāk là ai? Đâu là bài nghiên cứu toàn cảnh Pô Riyāk, thì không tìm ra đâu cả! Bà con Cwah Patih còn chạy đi tìm ông… Inrasara, mà hỏi.
Tiến sĩ Phật học và là nhà hoạt động xã hội Việt ở Đức [xin không nêu tên] thư cho tôi, có đọc một bài viết về Pô Riyāk, ý chính cho rằng Pô Riyāk cũng như tục thờ Cá Ông của người Việt, vậy “đất Pô Riyāk” đâu có vai trò gì trong việc đấu tranh chống ĐHN! Tôi nói: Sai rồi, Pô Riyāk khác nhiều cơ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG, HÀNH TRÌNH VỀ PHÍA ĐẸP, PHÍA TIẾN BỘ

01: KUT RAGLAI & ĐẤT THIÊU

HUYỀN THOẠI Palei Chakleng tôi đã đề cập nhiều rồi, nói thêm e thiên hạ kêu “dân Chakleng chök”; hơn nữa: Cuốn sách jaka sắp tới e sẽ sứt mẻ về bản quyền. Nên thôi, tôi chỉ xin nêu các vấn đề cộm của Chakleng ở hôm nay, với cái tít: “Làm thế nào Chakleng luôn trên đường hướng về phía đẹp, phía tiến bộ?”.
Nêu, và gợi ý vài giải pháp khả dĩ. Rất mong bà con, anh chị em góp lời.

1. KUT RAGLAI hay còn gọi là Kut Pô Danōk nằm ở phía Nam Sân Vận động, cách com mương nhỏ mươi bước chân. Theo Trần Kỳ Phương, Kut có niên đại vào thế kỉ XIII, tuy nhiên các nghiên cứu mới đây cho biết, Kut có mặt vào thời Pô Rômê (tk XVII), dựng lên để thờ phượng một vị tướng tài thời ấy.
Dẫu sao, Kut Raglai thuộc hàng Di tích cổ hiếm có của đất Chakleng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG, HUYỀN THOẠI & VẤN ĐỀ: LỜI MỞ

Việc “ghi chép” về các palei Cham Pangdurangga coi như đã ổn. Hi vọng ngày đẹp trời nào đó, tôi sẽ hoàn thành “địa dư chí” về nó. Riêng Chakleng, do vị trí đặc thù trong lịch sử thế nên, từ ghi chép của tôi – Jaka sẽ làm một tác phẩm riêng.
Các trích đoạn “ghi chép” đăng ở đây chỉ mang tính gợi mở, để giải quyết vấn đề của hôm nay. Từng đoạn ngắn sẽ đăng từ từ ở FB này và Inrasara.com.
Sara

*
HUYỀN THOẠI CHAKLENG
1. Huyền thoại Đất:
– Palei của Ông Paxa Mūk Chakling, ông bà nuôi Pô Klōng Girai – vị vua được xem là lớn nhất trong lịch sử Champa.
– Địa linh: vị thế đẹp nhất, theo quan niệm Cham

2. Huyền thoại Người
– … sinh nhân kiệt: những đứa con Chakling
– Tinh thần Chakleng: đấu tranh cho công bằng, cho cái chung
– Thành tích: những “đầu tiên” của Chakleng ảnh hưởng đến palei khác Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)