CHAKLENG, HÀNH TRÌNH VỀ PHÍA ĐẸP, PHÍA TIẾN BỘ

01: KUT RAGLAI & ĐẤT THIÊU

HUYỀN THOẠI Palei Chakleng tôi đã đề cập nhiều rồi, nói thêm e thiên hạ kêu “dân Chakleng chök”; hơn nữa: Cuốn sách jaka sắp tới e sẽ sứt mẻ về bản quyền. Nên thôi, tôi chỉ xin nêu các vấn đề cộm của Chakleng ở hôm nay, với cái tít: “Làm thế nào Chakleng luôn trên đường hướng về phía đẹp, phía tiến bộ?”.
Nêu, và gợi ý vài giải pháp khả dĩ. Rất mong bà con, anh chị em góp lời.

1. KUT RAGLAI hay còn gọi là Kut Pô Danōk nằm ở phía Nam Sân Vận động, cách com mương nhỏ mươi bước chân. Theo Trần Kỳ Phương, Kut có niên đại vào thế kỉ XIII, tuy nhiên các nghiên cứu mới đây cho biết, Kut có mặt vào thời Pô Rômê (tk XVII), dựng lên để thờ phượng một vị tướng tài thời ấy.
Dẫu sao, Kut Raglai thuộc hàng Di tích cổ hiếm có của đất Chakleng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG, HUYỀN THOẠI & VẤN ĐỀ: LỜI MỞ

Việc “ghi chép” về các palei Cham Pangdurangga coi như đã ổn. Hi vọng ngày đẹp trời nào đó, tôi sẽ hoàn thành “địa dư chí” về nó. Riêng Chakleng, do vị trí đặc thù trong lịch sử thế nên, từ ghi chép của tôi – Jaka sẽ làm một tác phẩm riêng.
Các trích đoạn “ghi chép” đăng ở đây chỉ mang tính gợi mở, để giải quyết vấn đề của hôm nay. Từng đoạn ngắn sẽ đăng từ từ ở FB này và Inrasara.com.
Sara

*
HUYỀN THOẠI CHAKLENG
1. Huyền thoại Đất:
– Palei của Ông Paxa Mūk Chakling, ông bà nuôi Pô Klōng Girai – vị vua được xem là lớn nhất trong lịch sử Champa.
– Địa linh: vị thế đẹp nhất, theo quan niệm Cham

2. Huyền thoại Người
– … sinh nhân kiệt: những đứa con Chakling
– Tinh thần Chakleng: đấu tranh cho công bằng, cho cái chung
– Thành tích: những “đầu tiên” của Chakleng ảnh hưởng đến palei khác Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

18. YÊU CÁI BIẾT 01

[3 GIẢ TƯỞNG VỀ TIẾP NHẬN/ TỪ CHỐI TIẾP NHẬN]

Cái mới, cái xa lạ, cái khác với cái hiện có luôn bị mỉa mai, bị miệt thị, bị chối bỏ, hơn thế – bị đàn áp không nương tay nếu phía kia đang quyền lực.
Có 3 trường hợp xảy ra:
– Do thiếu thông tin. Hậu hiện đại chẳng hạn không được dạy trong trường, cả ở cấp Đại học. Thiếu thông tin, nên khi ra trường đụng phải tác phẩm hậu hiện đại, ta dị ứng và phản ứng.
Tương tự, Akhar thrah cải cách, nhiều người do thiếu thông tin [theo Quang Cẩn] – thành ra: bác bỏ.
– Có đầy đủ thông tin, được dạy ở các cấp học, chỉ vì do “ngu”, do thiếu nhạy cảm với cái mới, nên không hiểu, không thể hấp thu được từ đó không chấp nhận cái mới, cái khác, cái xa lạ kia.
Về hậu hiện đại, có thể còn do gu thưởng ngoạn nữa. Ví dụ, thời Tiền chiến, Hoài Thanh không thể không biết đến chủ nghĩa Siêu thực, chỉ do gu của ông, ông chỉ có thể dừng lại ở Lãng mạn, và một phần – Tượng trưng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

17. YÊU, MỚI NÓI 2: THƯ CHO BẠN HỌC CŨ

[về chữ Người Dưng của Ngọcduong, Nickname ảo của anh Tín &]
Lơ thơ vài hàng tỏi
Lác đác mấy củ hành
Vẻ chi là cảnh mọn
Thế mà cũng tang thương
(Nguyễn Gia Thiều)

*
1. “Vụ Bà-ni – Đạo Hồi” vừa qua, đang kì gay cấn thì bạn học cũ bình luận, đại ý: “Sara đứa con Chakleng, là NGƯỜI DƯNG sao lại đau cho Bà-ni, mà làm điều”. Tôi ngạc nhiên đến “không thể hiểu”, bởi với tôi, đó là cách nghĩ cực lạ. Tôi mới phản hồi bạn học thân mến ấy:
“Người dưng nước lã” – đúng lắm.
– Người dưng đó phản ứng về vụ Hoàng Sa-TS bằng bài thơ dài. Chuyện đất nước VN, hà cớ gì đến Cham mà nhà văn Cham kêu? Lạ, nó được Đài Úc chọn là bài thơ hay, tôi đọc và nhà nghiên cứu HNT bình 30 phút trên Đài.
– Cũng người dưng đó lên tiếng về Vụ Formosa, mà nó xảy ra tận 4 tỉnh bắc miền Trung cơ, đâu dính gì đến Phan Rang ta, mà nhăn nhó. Vậy mà Đài RFA đọc và bình về nhăn nhó ấy. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 16. YÊU, CÓ NGHĨA LÀ LÀM

[Từ câu chuyện anh Đạo Chớ đến: chuyện Tôi “ngak làng”, qua Vấn đề Chakleng & Hầm Mỹ- Photo Inrajaya]
07-Palei-Laynuoc
1. Cuối Hè 75, tôi rủ vài bạn học: Thính, Đạm, Lệ, Bánh, Quận… mở Lớp tiếng Cham tại quê cho 70 học viên đủ lứa tuổi. Hai tháng, và thành công lớn. Đó là lớp đầu tiên sau “giải phóng”. Nhớ thời điểm đó, Ja Mrang dân Chakleng là “lãnh tụ” Fulro Chàm, thanh niên Chakleng “đi Cá Rô” nhiều nhất, và nhất là các bạn “trở về” vừa xong lớp “học tập chính sách”. Sự cố đang náo động xã hội Cham. Bản thân tôi cũng vừa qua 3 ngày đêm biệt giam trong đồn công an. Vậy mà cánh trẻ chúng tôi làm được.
Năm đó tôi mới 18 tuổi.
Qua 1976, tôi tính mở lớp tiếng Cham nâng cao, nhưng rồi do phải xuống Phan Rang học cho xong Trung học, kế hoạch dở dang. Dẫu sao ở thị xã, tôi tiếp tục mở vài khóa nữa…
Hè, anh Lưu Ngọc Tuấn [hiện là bác sĩ] – “học tập cải tạo” trở về – rủ tôi, anh Lạc, và vài người nữa đào 2 giếng nước chống hạn. Sau đó, nhóm chúng tôi còn tham gia công tác xã hội, và mở nhiều phong trào khác. Năng nổ, vô tư, và vui vẻ.
Hammy-Dep01
2. Nhắc câu chuyện anh Đạo Chớ Pabblāp, để biết dù ở hoàn cảnh nào bất kì, ta biết TỐT và ta DÁM LÀM, người dân ủng hộ thì kết quả sẽ đến. Không to cũng vừa, hay nhỏ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 15. TÔI YÊU NHỮNG ĐỨA CON CHAM ẤY

[Châu Văn Mỗ, Thuận Văn Niên, Quảng Đại Hồng, Nguyễn Ngọc Đảo, Đạo Chớ]

1. Vừa qua Đám tang ông sui: thầy Nền; ở tối Tak Kayau – buổi tối trước lễ thiêu, là thời điểm bà con và khách khứa tập trung đông đảo nhất, các thế hệ học trò ông tính làm lễ tạ ơn: Ngồi ôn lại công lao ông, và đọc điếu văn, nhưng bất thành. Do không có ai… quyết.
Thuận Văn Niên, hiệu trưởng Tiểu học Hiếu Lễ thời kì trước 75, đào tạo nhiều thế hệ học sinh palei, được cho là “già làng” về lĩnh vực giáo dục palei Cōk.
Hành cử tạ ơn giản đơn vậy thôi, thiếu nhiệt thì vẫn nghe khó để mà lỡ cho đoạn kết một đời người – tiếc, và thương thay!

2. Đầu thập niên 1990, với thầy Quảng Đại Hồng, cũng tối trước khi thầy “về”, thế hệ học sinh Chakleng chúng tôi đã làm được. Chị em học sinh thầy hát bài thầy sáng tác, Hani múa phụ họa. Sau đó các thế hệ học sinh thầy cùng ngồi lại nhỏ to về những cá biệt đáng yêu của thầy. Cuối cùng tất cả đứng nghiêm trang trước Kajang 5 phút tiễn thầy bằng bài điếu văn do tôi đọc. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

BÀI HỌC NÀO TỪ VỤ “BÀ-NI – ĐẠO HỒI”?

017-6-PhuocNhon 04
Từ sự cố “Tôn giáo: BÀ-NI”, và qua thảo luận, xin đúc kết và rút ra 7 bài học sau:
1. CHẬM, DO LẦN LỮA & THIẾU LỬA
Sự cố đổi tên từ “Tôn giáo: BÀ-NI” sang “Tôn giáo: ĐẠO HỒI” không phải đến tháng 4-2017 mới có, mà xảy ra từ 4 năm trước: 2013. Khi ấy, cán bộ về palei Cham Bà-ni thống kê dân số, công dân Cham Bà-ni đã bị ghi thành “Tôn giáo: ĐẠO HỒI”. Bà con hỏi tại sao, cán bộ bảo: Đó là quyết định từ Trung ương. Thế là phản ứng.
Phản ứng, có người còn la lối om xòm nữa, nhưng chỉ dừng ở đó thôi. Rồi quên. Cuộc thường nhật cuốn sinh phận Cham vào chuyện áo cơm, nên sự thể chìm. Như Vụ Ghur Darak Neh tôi đã nêu ra với anh Thành Chiểu từ mươi năm trước, rồi chìm, để Ghur bị xâm hại mãi. Phải đến năm 2013, anh chị em xốc lại, và hạ quyết tâm, công cuộc mới thành.
Tại sao? Do ta thiếu nhiệt, thiếu lửa. Làm thì dở dở ương ương, không đến nơi đến chốn.
Thu Kiennghi 01
2. TỪ LẠC ĐỀ ĐẾN THÀNH PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 14. YÊU TỰ DO

[Mào đầu:
– Vụ lộn sòng tôn giáo Bà-ni thành Đạo Hồi, có vài bạn FB ngờ tôi theo tôn giáo này với không cảm tình tôn giáo nọ – Sai! Tôi phi tôn giáo, vô chính phủ từ hằng hà sa kiếp trước: Chưa ra đời tôi đã là một sinh linh TỰ DO.
Hành trình “Tìm sinh lộ cho Cham Ahier Awal”, bởi tôi đang sống giữa lòng nó, điều tôi gọi là “hành động trong chân trời khả thể”, và không gì khác.
– Sáng nay mở computer, có nick tố cáo tôi đứng nặc danh chống 2 ông Cham [bạn ấy nghĩ là] to. Vụ này tôi nói một lần rồi: Đối thủ tôi nếu có, đó không phải là Cham. Tôi mà chịu cúi xuống chống đơn vị Cham nào đó, thì làm gì ông/ bà ta trụ được qua hiệp Một.
Với Cham, tôi “minh giải”, “đính chính” đầy tình yêu thương trìu mến.]

*
Ngay từ bé, tôi là sinh linh ham tự do. Tôi chỉ làm những gì mình thích, không chịu để cho ai buộc nên thế này hay nên thế kia. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (2 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

CỘNG ĐỒNG CÓ CHUYỆN, BÀ CON KÊU AI?

[Giải minh về: “Quyền đòi hỏi trí thức lên tiếng”, “Lên tiếng âm thầm” & “Họ có cách riêng của họ”]

Vừa qua nhân “Sự cố BÀ-NI – ĐẠO HỒI, KM viết ở Stt, 23-6-2017, nguyên văn:
Ông tiến sĩ […] hiện bây giờ đang ở đâu? Ông được gọi là có làm nghiên cứu ở Trung tâm nay đã về hưu là […] đang ở đâu? Rồi các anh trí thức trẻ Bà Ni nữa đã biến đâu rồi? Tôi xin hỏi các ông đang ngủ ở đâu?
Việc “lôi tên tuổi cá nhân” trí thức lên FB buộc họ phải lên tiếng cho cộng đồng đã tạo dư luận trái chiều: thuận và ngược.
Sự thể này tôi đã một lần giải thích qua “Vụ đòi người: Đàng Ngọc Thủy” vào tháng 5-2016; hay Vụ Kiều Minh Vũ hơn 10 năm trước. Nay xin giải minh thêm để mọi người rõ hơn.
Hai ví dụ:
+ Vụ Formosa, quần chúng chờ cơ quan hữu trách cho biết nguyên do cá chết, chờ hết thấu, mọi người kêu: “24.000 tiến sĩ đâu rồi”?
+ Chuyện Đàng Ngọc Thủy, các bạn Cham nóng lòng, cũng réo: “tiến sĩ, trí thức, nhà nghiên cứu, các người ăn nên làm ra đâu rồi”?
Kêu, không phải không đúng! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 9.7/10 (3 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

CHUYỆN HÔM QUA: YÊU & PHI TÂM HÓA [DECENTRALIZATION]

[Minh giải về chuyện vặt xung quanh vụ Đạo Hồi, Bà-ni, &]

1. Đời tôi là những cuộc: Đi – Đọc – Viết & Nói [10 năm qua, tục gọi là thuyết trình]. Mọi lúc, mọi nơi, và bất tận.
Ngay từ năm 11 tuổi, chuẩn bị lên Trung học, để có tiền mua sách, tôi đã đạp xe cả mùa Hè bán cà-rem: Bal Riya, Bal Cong, Ram… có nơi xa đến 20km. Cấp II Pô-Klong, tôi theo bạn học đi hầu hết palei Cham Ninh Thuận.
Lớn lên, tôi vẫn không chừa thói tật ấy. Từ xóm Việt đến palei Cham, từ buôn Êđê cho chí giồng Khmer miền Tây hay làng quê đất Bắc, tôi cũng không chừa.
Chẳng đồng xu dính túi cũng đi. Đi và vui.
Tôi là thứ sinh linh “sự sự vô ngại” – đúng tinh thần Kinh Hoa Nghiêm với mọi mọi sự việc, con người, ý tưởng. Trong thơ ca, trong nghiên cứu hay cả trong sinh hoạt đời thường. Đạo Phật, Đạo Chúa, Islam, và mọi mọi tôn giáo bất kì – vô phân biệt. Nhập cuộc, lăn xả và hết mình.
Bước vào bất cứ ngôi nhà nào, tôi đều mang tới đó niềm vui: Tặng quà [khi tôi còn là ‘đại gia’], tặng sách, tặng tri thức, tháo gỡ rắc rối họ vướng mắc, giải quyết vấn đề họ gặp phải, hay chỉ làm thứ bầu cho họ trút nỗi niềm. Cũng đủ. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)