Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 8. YÊU TAGALAU

Tagalau01
Yêu có nghĩa là ưu tư, chăm sóc.
1. Tôi yêu Tagalau là cái chắc rồi. Bởi không yêu thì không thể kham nổi nó. Thế nào là yêu? Là ưu tư về mang nặng đẻ đau, là chăm sóc dưỡng nuôi cho khôn lớn.
Khởi động làm Tagalau, tôi chuẩn bị tư thế của phụ nữ sắp sinh con so: Làm số đặc biệt về Cham trên Văn nghệ Dân tộc & Miền núi của Hội Nhà văn VN, sau đó chuyển chuyên đề về tạp chí Văn nghệ Bình Thuận, rồi tạp chí Văn hóa Dân tộc. Ba kì liên tù tì như thế Tagalau mới ra số đầu tiên để đón Katê đầu thế kỉ XXI. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 07. YÊU MỚI NÓI

[giải minh về 3 ý kiến trên FB Cham. Lưu ý thêm: trong trao đổi học thuật, tôi luôn công khai: tên tác giả, tên bài viết và ngày tháng đăng. Riêng tại đây vắng mặt cả 3, do đây ko là trao đổi học thuật mà là giải minh giúp người đọc [nhất là Cham] nắm được vài vấn đề]. Karun!.]AT-D Pp 01n,
AT-D Pp 02
Chúng ta vẫn chưa biết tranh luận, chưa học để biết tranh luận, chưa biết mình không biết – để học. Hệ quả, thứ nhất cuộc tranh luận lơ lửng không đi tới đâu, thứ hai tranh luận dẫn đến cãi cọ, từ đó bế tắc, cuối rốt là đôi ngả chia li. Nguyên nhân: Về chuyên môn, do thiếu thông tin, thiếu kiến thức, thiếu lí thuyết; còn về tâm thế là – thiếu thiện chí, và nhất là thiếu sự bình tĩnh cần thiết.
Trong văn giới Việt, cả với Cham cũng hệt. Riêng với Cham, tôi hiếm khi tranh luận, mà “giải minh”, “đính chính”. Nói là nói cho, nói giúp. 1-2 lần không nghe thì thôi. Thử nêu 3 trường hợp tiêu biểu chưa nguội, và hơi nóng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 04. YÊU LÀ KHAI TÍNH

Khổng Tử: “Đại học chi đạo: tại minh minh đức”, nghĩa là Đại học làm sáng cái đức sáng [ở mỗi người học].
Ở một chân trời khác, Đức Phật có phát ngôn tương tự, ở cấp độ uyên viễn hơn, đại ý: Mỗi sinh linh đều có Phật tính, bổn phận của đạo sư là giúp môn đệ tự tìm thấy Phật tính của chính mình.

Thường cha mẹ yêu con cái qua hình ảnh của chính mình, như là một mình-nối dài. Nối dài một dự án dở dang, một ước vọng thất thố, một lí tưởng đổ vỡ. Họ xây dựng hình ảnh con cái theo dự phóng của họ. Để đạt mục đích, họ uốn nắn, ép buộc con cái nghĩ theo, làm theo, sống theo hình ảnh kia. Họ biến con cái thành thứ Theo-ists thuần thành theo chính hoài bão của họ.
Đó là họ yêu họ chứ không phải yêu con cái.
Tình yêu là ưu tư, chăm sóc. Là phát hiện ra khả tính của con cái, dõi theo nó, tạo điều điện tốt nhất cho khả tính ấy ra hình hài và phát triển.
Tôi gọi đó là tinh thần dân chủ ở cấp cao. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 03. YÊU TIẾNG

TiengCham Tuhoc
Tôi yêu tiếng nói, yêu âm vang của lời. Dù đó là lời thơ, ca dao, tiếng con trẻ, hay tiếng chửi nhau của mấy bà hàng xóm. Tuổi trẻ, nghe các bà chửi nhau, tôi không chạy đến xem, mà đứng lại – lắng nghe. Rất nhiều từ rơi ra từ đó, lạ lẫm mà hay ho đáo để.
Cũng chính qua tình yêu này, tôi lượm lặt bạt ngàn tục ngữ, thành ngữ – để làm nên Văn học Dân gian Cham. Chắc chắn sau Gru Adam và Ông Kadhar, quý bà nhà quê là nguồn cung cấp tài liệu đáng kể nhất cho tôi.

Xưa, tôi say sưa nghe các cụ Cham nói; nghe và lặt ra từ đó bao nhiêu là từ mới – các từ chưa xuất hiện trong bất cứ từ điển nào. Tôi ghi chúng vào tờ giấy nhỏ, về nhà chép lại trong cuốn sổ tay Từ vựng Cham. Tôi sở hữu được khá nhiều từ vựng Cham, bởi đó.
Ví dụ từ “kơy”. Chiim đam biak kơy: Con chim đậu rất nổi bật.
Ngut ngut. Mong akok ngut ngut: Ngóng trông vòi või.
Wau” cũng là chữ hay dùng, nhưng cả 3 từ điển [cả Từ điển do “tôi” biên soạn cũng thiếu] – rất lạ. Ikan krwak wau: cá rô to; Ngak wau: làm gồ; Glōng wau: cao ngỏng…. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

KHÁC BIỆT TIẾNG CHAM ĐÔNG CHAM TÂY

[tặng anh Ysa Cosiem]
1-Kur Ong Po-01
I. Khẳng định bản sắc là vấn đề sống còn của mỗi dân tộc, vùng miền, thậm chí ở ngay cả một địa phương nhỏ hẹp nhất: làng xóm. Từ việc thờ thần, cho đến lễ hội, hay cái cụ thể nhất, là ngôn ngữ. Càng khác biệt, càng đặc trưng, càng đậm đà bản sắc thì càng lộ rõ cá tính sáng tạo của một cộng đồng, dân tộc.
Cham trong việc sử dụng ngôn từ là cực kì.
Mượn Sanskrit/ Pali, Cham không giữ nguyên xi, mà chế biến đến dân Ấn nguyên gốc không thể nhận ra.
Prthivi = prettarabi, prettik: trái đất, Panduranga = Panrāng, Paccima = pai
Karpasa = kapah, Nagara = nưgar, Manusia = mưnôsak, mưnus
Bala = bôl, Phala = phôl, Kala = kal, Akhara = akhar
Ngay vốn từ cùng ngữ hệ Nam đảo, Cham cũng cố ý tách xa chừng nào tốt chừng nấy. Sự thể thể hiện ngay trong Từ điển Aymonier (1906), nghĩa là đã diễn ra từ trước đó.
Nam đảo/ Cham: A chuyển thành I, U/A, O/U, A/Ư, D/T, B/P… trong đó mạnh nhất là A chuyển thành Ư. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 02. YÊU CHỮ

TĐ AymonierP-01TĐ AymonierP-02

Tôi là kẻ mê chữ, và yêu âm vang của lời.
Tôi mê chữ ngay khi còn chưa biết… chữ. Thuở lên 4, tôi được ông ngoại [là tác giả trường ca nổi tiếng Ariya Rideh Apwei] dạy thi phẩm gay cấn nhất trong văn chương cổ điển Cham: Ariya Glang Anak. Tôi thuộc, sau đó dò để mò nhìn/ đoán chữ qua văn bản viết tay.
Biết chữ, tôi bắt đầu chép chữ [ca dao, thơ, văn…] bằng nhiều loại chữ khác nhau. Tiếng Cham, tiếng Việt, tiếng Pháp. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 2.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu 01. YÊU LÀ BIẾT LẮNG NGHE

Ramưwan vừa qua, tôi được dịp hội kiến một con người rất… đáng kể.
Thành Thảo dân Phước Nhơn, nguyên Hội đồng Tỉnh Ninh Thuận cũ. Hưu, ông ẩn tuyệt đối. Không ai muốn gặp ông, nguyên do: chán, bởi ông nói quá nhiều; và ông càng không muốn gặp ai, vì chẳng ai biết nghe ông.
Thập niên 1980, tôi 3-4 lần ghé ông chơi, sau đó gần như đứt tịt. Mãi 36 năm sau…
Đúng, ông nói nhiều, và nói liên tục, nói không cần biết người đối diện có nghe hay không. Người ta tránh ông là phải, tôi thì không. Ngược lại, tôi thích. Hai bận nói chuyện qua non hai tiếng đồng hồ, ít nhất tôi nhận được 3 thông tin bổ ích từ ông, để đính chính lại cái biết của tôi: Về đất Trường Pô-Klong, về 9 sinh linh Cham ở Pabblap bị giết thời Việt minh, và về tổ chức Katê Cham.
Ông nói, và tôi nghe. Nghe, nhận thông tin, và nói lời cảm ơn ông. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Inrasara: BÍ ẨN CHAM, VỀ HAI CON SỐ MANG TÍNH BIỂU TƯỢNG

1. Trong kho tàng nghệ thuật điêu khắc Champa, tượng thần Shiva chiếm số lượng và vị trí vượt trội. Sự vượt trội này thể hiện ngay cả trên bi kí.
Trong 128 bi kí được tìm thấy dọc dải đất miền Trung Việt Nam, có 92 minh văn đề cập hay tôn vinh Shiva và hóa thân của Ngài, 5 minh văn về Brahma, 3 về Vishnu, 7 về Phật và 21 chưa được xác định (theo Paul Mus). Trong Tam linh vị (Trimurti) là Brahma – Thần Sáng tạo, Vishnu – Thần Bảo dưỡng và Shiva – Thần Hủy diệt, Shiva quả là vị thần đầy uy thế trong lịch sử tôn giáo-tín ngưỡng Cham. Từ những bức tượng đầu tiên xuất hiện vào thế kỷ thứ VIII, qua những bước thăng trầm của lịch sử, dù hình tượng các vị thần khác có mờ phai hay mất đi trong tâm thức Cham, nhưng Shiva vẫn luôn có mặt qua những nhân vật lịch sử được thần hóa, qua hàng trăm ngẫu tượng sinh thực khí (linga) đơn giản nhưng mãnh liệt và đầy sức sống.
Tại sao một vị thần biểu trưng cho cái chết và sự hủy diệt lại được trân trọng như thế? Theo ngữ nguyên, Shiva có nghĩa là thiện, là tốt lành. Người Cham xem cái chết là một mặt của sự sống. Sống – chết không chỉ luân chuyển nhau tồn tại mà cùng song hành giữa dòng đời. Và phá hủy lại là tiên đề của sáng tạo. Phá hủy thúc đẩy sáng tạo và phá hủy để sáng tạo. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 13. Ngàn Lẻ Một ĐÊM CHÀM

[Đây là Stt cuối, kết cho một MỞ ở ngày mai. Sau Stt này, tôi vẫn viết FB bình thường, nhưng tạm dừng “sinh lộ”. Chúng ta sẽ trở lại vào ngày 20-9-2017, đúng sinh nhật thứ 61 của Sara].

1. Ngay thuở lập quốc, Pô Inư Nưgar – ở thế buộc, đã đánh đắm con thuyền giết chết chồng và hai đứa con trai yêu của mình; rồi suốt quá trình lịch sử Champa, xung đột gay gắt Bà-la-môn và Islam dẫn đến cái chết bi tráng của cặp tình nhân Bini Cham.
Đó là nút thắt lớn.
Thời cận đại, Thak Wa dấy binh chống nhà Nguyễn. Ở cuộc nổi dậy này, do ông anh can ngăn, ông đã bắt chính anh ruột mình trói vào cột (padang kham), chém, buộc dân Cham [lúc đó đã ớn tất cả cuộc cách mạng] theo ông “làm nước”, để ngay trận đầu tiên [và cuối cùng] ông bị quân nhà Nguyễn bắt dẫn về palei xử trước tàn quân và bà con mình.
Hôm nay, hai anh em họ và được cho là trí thức lớn nhất Cham Awal hiện đại: NVT-TP, kéo nhau lên diễn đàn xã hội vào cuộc đấu cho cả “thế giới” xem. Hệ quả và hậu quả thì không ai lường được. Và còn gì nữa…

2. Hệ triết học Ấn Độ, Brahmin là đẳng cấp cao viễn nhất, đồng thời nền tảng nhất để giữ cho Ấn Độ [ở đây là Cham] được là Ấn Độ. Đẳng cấp thứ hai: Vua chúa và chiến sĩ có thể chuyển từ triều đại này sang triều đại khác mà không hề hấn gì; riêng đẳng cấp Brahmin nếu mất đi, cả hệ thống tư tưởng Ấn Độ suy đồi hay sụp đổ.
Xã hội Cham hiện đại, Po Dharma thuộc đẳng cấp chiến sĩ. Ông sẵn sàng chết [từng bị thương], sẵn sàng đẩy đồng đội vào chỗ chết; và hôm nay – tiếp tục xung trận. Ông là một Ksatriya đúng nghĩa.
Do một Brahmin nào đó chưa trót đường tu, đã gây cho ông [đại diện đẳng cấp Ksatriya] nổi giận. Hệ quả: Thay vì bảo vệ Brahmin, ông trở ngọn giáo chống lại người anh em thuộc đẳng cấp này. Ông trút giận [đa phần là oan] lên mọi đạo sĩ Brahmin nào bất kì ông đụng phải dọc đường.
[Như hoàng đế Persia trong Nghìn lẻ một đêm, do bị vợ đầu làm mất lòng, thành căm thù phụ nữ; sau đó mỗi đêm ông cưới một vợ mới để sáng hôm sau cho lính dẫn nàng giết đi. Scheherazade, một người nữ thông minh, “vợ” kế tiếp của hoàng đế, đã sử dụng chuyện kể để tự cứu sống, đồng thời cứu sống cả thế hệ người nữ Ả Rập].

Ariya Glang Anak:
Bbai tabuh di graup nưrah tagrāng kađōng pak halei”:
[Ta] đã dâng lễ cứu chuộc mọi ngả đường, còn vướng nơi đâu, mà chưa thoát.
Cứ tạm tin: DO NỬA BẢN TRƯỜNG CA BỎ HOANG CÒN THẤT LẠC, chưa tìm thấy.

3. Inrasara là một Brahmin đắc đạo thập thành: Kẻ bảo dưỡng nền tảng của nền tảng tinh thần và tư tưởng Cham. Kẻ tình nguyện làm “vợ” kế tiếp của hoàng đế…
Và như Scheherazade, tôi sẽ kể chuyện Đêm Chàm, cho đến khi – như hoàng đế Persia trở lại yêu người nữ – Po Dharma bắt đầu yêu Inrasara, nghĩa là yêu Brahmin.
Tôi gọi câu chuyện này là Một Ngàn Lẻ Một Đêm Chàm.
Nhớ, đừng xem Po Dharma là sử gia hay sinh linh Cham cụ thể nào đó, mà là một BIỂU TƯỢNG của đại diện cho một thứ quyền lực đang cưỡng dâm lịch sử Champa và văn hóa Cham. Do đó có thể thay tên tuổi bất kì nào vào đây cũng được.
Và Inrasara, không là nhà văn-nhà nghiên cứu-nhà phê bình đang sống ở Việt Nam, mà là một biểu tượng cho đẳng cấp Brahmin thất truyền được tìm thấy lại.
Cuộc PAP [giáp mặt, gặp gỡ, đụng độ] của hai làm thành một ẨN NGỮ.
Một Ngàn Lẻ Một Đêm Chàm quyết tìm ra chìa khóa giải mã Ẩn ngữ đó.

4. Một Ngàn Lẻ Một Đêm Chàm kết hợp 4 phong cách: Sử thi Ấn Bhagavad-Gita, Sử thi Homere, Nghìn lẻ một đêm, và cả tiểu thuyết sử thi ở văn học cận đại.
Xin dùng bài thơ ĐÊM CHÀM (1998) làm kết thúc cho mở đầu này…

Người nông dân nhô từ đồng nhiễm mặn
trồi từ đồi cát hanh
xuống từ núi đá trần
người nông dân bay từ phố sáng

Về
đều bước về palei

Cởi bỏ, rũ bỏ sau lưng quang gánh
Ginang, Baranưng giục về
từng chuyến mưa nồng nã Katê

Với đêm nay rừng tháng Mười phát sáng
với đêm nay mắt họ bừng kiêu hãnh
tha hương bao nhiêu năm vẫn nhịp đề huề

Baranưng vỗ dội bờ dĩ vãng
người nông dân buông mình vào mẫu số chung định phận
trong bập bềnh những thế kỷ Ginang

Rồi mai bước đều về miền xa tít.

Rija Nưgar 2017.

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 9.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

SINH MỆNH CHAM, HÔM NAY & NGÀY MAI 12. Hành động 3. Say sưa & hoan lạc [trong nhảy múa]

Tamia Hawei.J
Photo Inrajaya.
Khi tiếng nói bất lực, ngôn ngữ thân thể lên tiếng.
Nhảy múa là nghệ thuật bay bống nhất trong mọi nghệ thuật. Nhảy múa đưa xác phàm con người vươn tới, thoát ra, và bay lên.
Tiếp nhận hơi thơ, trường ca và sử thi từ ông bà, thế hệ Cham hôm nay đã biết làm thơ. Và là thơ hay. Phú Đạm, Trà Vigia, Jalau Anưk, Đồng Chuông Tử, Tuệ Nguyên, Kiều Maily…
Múa nữ, không kể các sáng tạo của Đặng Hùng, riêng khu vực truyền thống – Hani, Sani, Maily tiếp nhận các điệu múa dân gian Cham, đã có nhiều sáng tạo riêng, thổi hồn vía vào điệu Biyen, Tiong… xưa cũ.
Tamia Jwak Apwei-Chakleng 2016-4-7-M
Photo Kiều Maily.
Còn múa nam, đâu là sáng tạo?
Theo chỗ tôi biết, người Việt thiếu truyền thống múa nam.
Cham thì khác. Múa roi, múa đạp lửa, múa chèo thuyền, múa klai kluk, và cả ông Mưdôn hóa thân làm vũ nữ múa quạt cũng là một cách điệu sáng giá.
Âm nhạc ta còn có thể kể được hai tên tuổi: Đàng Năng Quạ, Amư Nhân. Nhảy múa nam vẫn là khoảng trắng.
Còn đâu…
Thế đứng với ánh mắt hướng biển đưa con tàu cô độc vượt đại dương?
Dáng cánh tay vung roi quất ngựa xông vào vùng lửa đạn?
Hai chân trần giập tắt ngọn lửa hừng hực cháy?
Không còn sáng tạo, thì làm sao tâm hồn Cham có thể vươn tới, thoát ra, và bay lên?
Tamia Klaikluk Bal Riya-KTamia Taniak Danauk Po Bia-2017-4-K
Photo Kiều Maily.

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)