THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 52.

Thái độ trí thức. Học gì từ tinh thần Gru Dương Kế – ô Klơng Thân
[& cái TẦM nhìn của ô Châu Văn Mỗ]?

Đây là hai tinh thần mà trí thức Cham ngày mai cần trang bị cho mình. Hai vị chức không TO, học không CAO, ít QUYỀN HẠN, mà đã làm được rất nhiều điều cho cộng đồng. Và quan trọng hơn: ta học được gì từ cái TẦM nhìn của ô Châu Văn Mỗ?

1. Tôi cho Pô Gru Dương Kế là nhà cải cách tôn giáo [Awal] lớn của Cham ở cuối thế kỉ XX. Điểm lại vài cải cách của Pô Gru: Làm 2-3 Kajāng (rạp đám) một lúc trong làng; Ở Harei Ikak tất cả tín đồ Bà-ni khi mất đi, không phân biệt lành dữ, đều được hưởng tập tục như nhau; Với lễ Karơh, đề nghị nghi thức Karơh Chrōk của ông, hay việc dựng Nhà vệ sinh ngay trong khuôn viên Thāng Mưgīk, là cải cách quan trọng…
Cải cách của ông gây tiếng vang và ảnh hưởng lan rộng đến các palei Cham Awal khác. Nó nói lên điều gì? – Giải trừ tinh thần phân biệt đối xử giữa Bini HaratBini khác [Parat], giữa chết “lành” và chết “không lành”, vân vân. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 51

Còn không, người Cham Awal ở Campuchia?
Cham Kur mua
Hani Mua02

1. Các sử gia ghi nhận Islam nhập địa Champa Ấn Độ giáo khoảng thế kỉ XI, đến thế kỉ XIV đã tạo thế đứng vững chắc trong vương quốc này. Cái mới va cham cái cũ nảy ra xung đột là khó tránh. Giải quyết xung đột, vua Pô Rômê (1627-1651) đã làm cuộc hóa giải và hòa giải độc nhất vô nhị, biến Islam thành Awal, để sống hòa đồng với Cham Ahiêr suốt mấy trăm năm đầy nguy biến.
Sau triều đại huy hoàng cuối cùng của vương quốc, con dân Cham bắt đầu đi li tán. Cuộc di tản lớn nhất xảy ra vào năm 1692, khi 5.000 gia đình Cham từ Pangdurangga thiên di qua Campuchia. Đoàn di dân được nhà vua Cao Miên lúc này bố trí ở vùng đất tốt dọc sông Mekong. Sau đó, còn nhiều cuộc di tản khác nữa. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 50.

Danōk baic cho Cham Ahiêr, tại sao không?

Truyền thống giáo dục Cham thiếu trường quy. Ngoảnh ra sau, người Tàu sang Champa bày Cham tổ chức học hành có trường ốc để thực hiện chế độ thi cử kiểu Trung Quốc – bài bản hơn, mấy bận đụng phải Chủ nghĩa Tùy tiện Cham: chịu! (Maspéro, 103). Cham khoái dạy cục bộ, nhỏ lẻ; mà cục bộ với nhỏ lẻ thì làm gì có thống nhất!
Không thống nhất, nhưng Cham cứ là không mù chữ mẹ đẻ.
Ừ, Akhar thrah thì chẳng sao, chứ dính vô chuyện tôn giáo tín ngưỡng, ra mòi căng đấy. Ở đó Chủ nghĩa Tùy tiện Cham phát tiết anh hoa thì đố ma nào níu lại được.
Làm gì?

Cham AwalThāng Mưgīk, hằng năm Halau Janưng Awal vào mùa Ramưwān đến đó Dōk ök chay tịnh, bàn việc. Thêm mỗi ba năm còn có Xug Yơng nữa… Chớ Cham Ahiêr thì chịu. Ở Panrang ba Bimông đền tháp ba vị Cả sử Pô Dhya khác nhau ngự. Chẳng lấy đâu nơi chốn dành cho việc học tập kinh sách. Thầy Gru truyền cho trò Xêh, lắm lúc theo dạng bí truyền, thì kêu thống nhất ai mà tin! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 48.

Tôi, “Sinh lộ cho Cham Ahiêr-Awal” &…

Từ tháng 7-2013 qua Sự kiện Ghur Darak Neh đến Sự cố Patau Kut Boh Dana, tôi biết sinh linh Cham dù sống bất kì đâu cũng không thể thoát khỏi sinh mệnh tôn giáo-tín ngưỡng Ahiêr-Awal. Không bản thân ta cũng anh chị em hay bằng hữu ta, không ít thì nhiều ta đều chịu bị tác động, ảnh hưởng. Nó đẩy ta xuống tàu…
Đầu năm 2017, tôi vào cuộc bằng “Cham Ahiêr – Thử tìm giải quyết vấn đề”.
Và khi tham dự [ngoại vi] Xug Yơng từ cuối tháng 2-2017, cùng lúc kế hoạch Sân Đa Năng đầy tư tưởng cải cách của Chakeng được tiến hành, tôi càng bị cuốn hút mạnh mẽ hơn về công cuộc. “Thử tìm sinh lộ cho Cham Ahiêr-Awal” khởi động cấp tập, bởi đó.
Qua 47 kì, tôi tạm rút ra vài điều, xin giải minh các điểm [có thể gây ngộ nhận] sau:

1. Tôi mang tinh thần giải trung tâm hậu hiện đại, vô phân biệt. Mọi hoạt động chữ nghĩa của tôi khởi từ “tâm” điểm đó. Cả trong giới văn chương Việt Nam lẫn thế giới Cham nhỏ bé. Thế nên, nếu Stt nào đó của tôi gây hiểu lầm rằng tôi cục bộ Chakleng hay thuộc phe nhóm nào đó, rất mong bà con và các bạn FB xem lại, riêng phần tôi cũng cần chỉnh lại câu chữ phù hợp hơn.
Chứ nhà văn tầm như Inrasara mà để cho tâm thế đó dính vào, thì không gì tệ hơn.

2. Mọi hoạt động của tôi đều công khai. Các vấn đề liên quan đến Cham, từ vụ lớn như Dự án ĐHN hay Vấn đề Ghur Bini đến chuyện nhỏ như “đòi người” qua vụ Krishna Thủy” hoặc Sự vụ Trường Nội trú Dân tộc Ninh Phước tôi đều đứng đầu sóng ngọn gió, và sẵn sàng chịu trách nhiệm về phát ngôn của mình. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 49.

Bia kí Champa có mâu thuẫn?
[câu chuyện về mẫu hệ/ phụ hệ trong xã hội Cham]

“… không biết Cham thời đó [thời kì Ấn hóa] theo chế độ phụ hệ hay mẫu hệ. Vì rằng một bia kí ghi bằng hai ngôn ngữ mẫu thuẫn nhau. Phần viết bằng tiếng Phạn thì nhấn mạnh về vai trò phụ hệ trong triều đại vua Harivarman IV (đầu tk XII), trong khi đó phần viết bằng tiếng Cham lại tôn vinh quyền mẫu hệ trong gia đình của ông ta… Cho đến hôm nay, không ai có thể trả lời cho sự mâu thuẫn này”.
(Pièrre-Bernard Lafont (2011), Vương quốc Champa – Địa dư, Dân cư và Lịch sử, Hassan Poklaun dịch, IOC ấn hành, Califfornia, Hoa Kỳ, p. 62-63).

Lafont cho rằng: “không ai trả lời được”, vì người Tây phương nghiên cứu Cham từ ngoài nhìn vào, còn nếu từ trong ngó ra thì dễ ợt. Tục ngữ Cham:
Likei di bang mưthuh, kamei di bang mưnük
(Phận của đàn ông là chiến đấu/ Phận của đàn bà là sinh nở)
(Cũng có thể hiểu: Đàn ông ở vị thế chiến đấu, đàn bà ở vị thế sinh đẻ). Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 47.

Vấn đề Đất gửi Tanưh paywa của Cham Ahiêr
[bài cũ đăng lại]

Vài câu hỏi…
– Với Đất gửi của người Cham Ahiêr, khi hai tộc Cham Việt sống gần nhau hay cộng cư cùng palei, làm thế nào để tránh bị lấn chiếm dẫn tới tranh chấp và xung đột không đáng có?
– Sống chung palei Cham, thi hài người Việt có được cho vào làng là điều phong tục Cham kiêng kị không?
– Chakleng và palei khác đã giải quyết ra sao? Còn khía cạnh nào chưa thỏa đáng?

1. Kut Cham Ahiêr
Mỗi palei Cham Ahiêr có nhiều Gaup (họ), mỗi họ có một Kut (nghĩa trang tộc mẫu), thế nên nếu ở Cham Awal mỗi palei chỉ có một Ghur (nghĩa trang) thì palei Cham Ahiêr có nhiều Kut khác nhau. Trước khi đưa “thi hài” vào Kut, tất cả đều được chôn chung một nghĩa trang. Gọi là nghĩa trang theo nghĩa thông thường thì chưa chuẩn xác, chữ Đất gửi (Tanưh/ Libik Paywa) thì đúng hơn. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 46

Tại sao người Cham Awal thờ phụng tháp?

Tháp Cham là biểu tượng của Ấn giáo, nơi chỉ để thờ các thần linh thuộc tôn giáo này. Cho nên khi có người cho rằng bộ phận người Cham phi Ấn Độ giáo (Cham Awal, Cham Islam…) không phải phụng tự tháp, thì không có gì sai. Thế nhưng, nếu nhìn sâu hơn vào tinh thần tôn giáo Cham và văn hóa Cham, thì sự thể hoàn toàn khác.
Ngoài các tháp ở vùng văn hóa-lịch sử như Amaravati và Vijaya có thể chỉ thờ thần Ấn giáo, thì hầu hết các tháp vùng Kauthara (Khánh Hòa) và Pangdurangga (Ninh Thuận – Bình Thuận) đều thờ vua Champa được thần hóa. Vua và tướng tài là ân nhân của cả dân tộc, không phân biệt tôn giáo tín ngưỡng.
Cạnh đó, tháp Ấn giáo khi nhập địa Champa (nhất là vùng Pangdurangga), ý nghĩa và chức năng của tháp đã hoàn toàn bị chuyển đổi: tháp đã là tháp Chàm đặc trưng, tách xa dần khỏi nguồn gốc của nó. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 44

3 điểm độc đáo & lạ nhất trong văn hóa Cham
[Quản bằng cách Bỏ – Yêu nên Chưởi – Tôn giáo bất cần Tín đồ]

1. Quản lí bằng cách bỏ lơ
Mồ mả tổ tiên ai mà chẳng quý. Đụng gì chớ đụng vụ này chỉ từ chết đến bị thương. Vậy mà bà con Cham giữ, quản bằng cách bỏ lơ. Cứ xem Cham Awal bỏ lơ Ghur Darāk Neh, Ghur Kađūk cũng đủ biết. Mỗi năm bà con kéo nhau đến Mưrôy một lần 1-2 tiếng đồng hồ rồi bỏ suốt. Không thành, không rào… Về nhà ngủ, yên tâm không ma nào dám đụng tới nó. Cuối cùng đã có kẻ thiên hạ đụng, và đụng nặng [xem Hồ sơ Ghur Darāk Neh).
Đến khi ấy, mới rào, dù đã sứt mẻ một mớ.
Tháp Chàm với Cham thì trên cả thiêng liêng, vậy mà Cham cứ quản bằng cách buông bỏ. Mỗi năm bà con lên tháp cúng tế 2-3 lần rồi đóng cửa mặc tình cho gió mưa với lòng tham của con người. Chim chóc đến rải phân lên thân tháp nẩy ra tùm lum cây lá. Mãi đến mùa Katê, mới nhờ vài chàng người Raglai leo lên dọn dẹp.
Không quản nên Nhà nước tình nguyện… quản! Mỗi phía hiểu chữ “quản” mỗi khác. Khi Cham hiểu ra, đòi quản, thì đã muộn. Anh Nhà nước làm sao mà nhả! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIER-AWAL 35.

Chuyện ngoại biên. Nông dân trí thức
“Nếu trí thức Cham không sợ những cái không đáng sợ, họ sẽ làm được nhiều điều cho cộng đồng” – Inrasara (RFA, 2014).

Chắc chắn thế hệ ông bà tôi (1940-1970) nảy nòi trí thức như thế.
Xin kể chuyện chung trước rồi kể chuyện riêng Ông Klơng Thân sau.
1. Ông đại úy Dương Tấn Sở Quận trưởng An Phước có công với Cham thế nào thì ai cũng biết rồi. Vậy mà không dưng, năm 1969 ông nhận quyết định chuyển công tác lên Ban Mê, thay vào đó là thiếu tá Lượng.
Thế là bà con Cham làm reo. Các xã Cham hè nhau mang toàn bộ con dấu trả cho Tỉnh trưởng là Trung tá Tự. Ông này quá biết Cham, nên vui vẻ nhận; sau đó mới trân trọng mời các quan nhỏ Cham lên tỉnh nhận lại.
Ông Sở chuyển vẫn cứ bị chuyển, dẫu sao điều này nói lên thái độ dám nghĩ dám làm của “trí thức” Chàm mình thời đó. Không đáng tuyên dương sao!? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIER-AWAL 30

Tồn tại & Bản sắc

“Người Cham có thông minh không?” là serie bài viết của tôi đăng nhiều kì trên Inrasara.com, từ 2-2011 thu hút nhiều bình luận.
Tôi dẫn dân tộc Do Thái ra so sánh. Bởi chỉ có dân tộc này mới đạt được 3 tiêu chuẩn trên: tồn tại – sáng tạo – bản sắc. Hôm nay ở Cham, 3 câu hỏi cấp thiết đặt ra là:
– Cham có tinh thần quật khởi, để TỒN TẠI không?
– Cham có “thông minh”, để SÁNG TẠO không?
– Cham có thực sự yêu dân tộc, để lưu giữ BẢN SẮC không?

Người Cham có thông minh không? Câu hỏi đặt ra không phải để trả lời có hay không, mà đây là câu hỏi mở chờ đợi những luận giải… thông minh từ nhiều hướng. Để đi vào thảo luận thế nào là thông minh?, không thể không xét đến tinh thần Bà-la-môn, tư tưởng ảnh hưởng sâu đậm đến truyền thống văn hóa Cham và tinh thần Cham. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)