THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 77

Đâu là nền giáo dục truyền thống Cham? 01

Ramưwān vừa qua, Imưm Đạo Văn Tý cho hay, trong Thāng Mưgīk, muốn giáo dục tín đồ, các cấp Acār hầu như không có gì giảng cả! Các vị nói Takhāt siam lô: bố thí tốt lắm… Và chỉ có thế.
Thực sự Cham không có gì để thuyết giảng sao?
Nền giáo dục Cham từ sau Champa tan rã – hay ít ra từ sau 75 – hoàn toàn đứt mạch. Dạy dỗ con cái, ta phó công việc một đời người này vào tay Nhà nước. Trường học XHCN thế nào ta đã biết, giáo dục gia đình thì không còn, hệ quả thế hệ con cái ta gánh chịu…
Vậy đâu là nền giáo dục truyền thống Cham?

Cham quan niệm trách nhiệm giáo dục quần chúng thuộc về giáo sĩ và nhà thơ, thế nên không ít tác phẩm mang xu hướng “chở đạo”: Ariya Glang Anak hay Poh Catôi chẳng hạn. Văn học dân gian, ta cũng có lối giáo huấn rất đặc thù, không phải là không hiệu quả. Nhưng phải đợi đến các Ariya Pato Adat ra đời, người Cham mới nhận được một nền giáo dục có hệ thống, có quy củ về luân lí, đạo đức. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 76

Hai “cư sĩ” Bà-la-môn & Thơ

Phú Đạm, anh ruột tôi, & Hàm Bộ anh họ tôi: Hai khuôn mặt đẹp hiếm hoi mà tôi biết.
Hai sinh linh khác nhau trời vực.
Anh Đạm tạng người yếu, và đẹp; anh Bộ có dáng đẹp của sư tử, như Vivekananda.
Anh Đạm ưa rượu, được mời là ngồi vào, biết mình sắp say thì đứng dậy lặng lẽ về, không phiền ai; anh Bộ thì khác: gặp tôi chỉ có trà với trái cây. Từ Sài Gòn về, tôi ưa đạp xe 7 cây số qua nhà anh, anh không có nhà, thì đạp thẳng lên rẫy.
Anh Đạm viết khoảng trăm bài thơ tiếng Cham; anh Bộ thì chưa, hay không viết gì cả.
Tôi thương anh Đạm, như thương “thằng em”; anh Bộ ngược lại, tôi gọi anh là guru của tôi. Vân vân cái khác… Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 74

74. Tôi: may mắn & bất hạnh-01
[to Suhas Warde, Amuchandra Luu, Jalau Anưk, Tuệ Nguyên, Jaka, và “những người đàn ông” của tôi]

1. Xuất thân, tôi là kẻ may mắn.
Ông nội tôi cấp Paxeh, con của Pô Dhya đất Chakleng. Ông chết oan bởi Việt minh, khi mẹ tôi mới 20 tuổi. Dù tôi không học ở ông chữ K nào, nhưng tôi được truyền dòng máu Bà-la-môn từ ông.
Ông ngoại tôi thầy cao đạo, tác giả trường ca Ariya Ridêh Apui khá nổi tiếng. Thuở bé, tôi gần gũi ông; và chính nhờ ông ngoại, tôi thuộc lòng thi phẩm sâu thẳm và khó hiểu nhất trong truyền thống văn chương Cham, khi tôi còn chưa cắp sách tới trường: Ariya Glang Anak.
Tôi cho rằng đó là ân huệ lớn mà Pô Yang đã ban tặng cho tôi ngay khi tôi mở mắt chào đời.

May mắn, khi ngay từ tấm bé, tôi có “những người đàn ông” láng diềng tuyệt chiêu, để được hít thở trong không khí đầy ắp chữ nghĩa. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 73

Cham và Tháp, vài hiểu biết cơ bản

1. Tháp Cham được phân làm hai khu vực chính:
– Khu vực bảo tàng gồm các tháp hoang (Bimông bhao) là các tháp đã lâu không được thờ phụng, cúng tế, cho dù thời gian gần đây chúng đã được phục chế. Hầu hết cụm tháp ở miền Trung không có cư dân Cham sinh sống được cho là tháp hoang. Riêng Thánh địa Mĩ Sơn, Cham xem đây là đất thánh để hành hương, khi có dịp.
– Khu vực bảo tồn, ở đó trong các mùa lễ, Cham đến cúng tế.
Nha Trang có tháp Bà Pô Inư Nưgar.
Ninh Thuận có tháp Pô Klōng Girai, tháp Pô Rômê, và Đền Pô Inư Nưgar ở palei Hamu Tanran [còn Ba Tháp, truyền thuyết cho rằng do người Khmer lập nên Cham không cúng tế].
Bình Thuận có tháp Pô Xah Inư ở Phan Thiết, tháp Pô Dam ở Tuy Phong; cạnh đó có kalan Pô Nit ở thôn Thanh Hiếu, xã Phan Hiệp, huyện Bắc Bình – Bình Thuận, kalan Pô Klōng Mơnai, ở Tịnh Mĩ, xã Phan Thanh, huyện Bắc Bình, và kalan Pô At ở thôn Hậu Quách, xã Phan Hòa, huyện Bắc Bình. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 75

Bà-la-môn & Phật, chùa & tháp

MT-Po Xah Inư 04
MT-Po Xah Inư 05
Trong lịch sử, Cham đã làm lễ cưới kì lạ giữa Ấn giáo với Phật giáo để tạo dựng nên ngôi nhà hạnh phúc, và đẹp. Cứ đọc lại lịch sử Phật viện Đồng Dương cũng đủ biết.
Nghĩa là cặp đôi Brahmin-Boddhisattva đã có truyền thống. Nay truyền thống đó đang bị hủy phá, không phải hủy phá để sáng tạo, mà là một tiền lệ ăn theo hơi bị… thô lậu.

1. Hiện tượng ngôi chùa được dựng lên trong khu vực tháp Chàm không là chuyện lạ. Ở Bình Định, trước mặt tháp Bình Lâm mươi bước chân là một ngôi chùa nhỏ. Ngôi chùa nhỏ khác cũng được dựng bên cạnh Tháp Đôi ngay trung tâm thành phố Qui Nhơn. Tháp Bánh Ít, tháp Khương Mỹ… cũng sở hữu cái chùa “của” mình. Tôi đã có lần hỏi sư trụ trì về hiện tượng này, sư bảo “để yểm cái linh của tháp”. Đây là một quan niệm rất lạ. Lạ và khó nghe.
Thường các ngôi chùa này khá nhỏ, ít người đến cúng kiếng. Chỉ có sư trụ trì với vài chú tiểu phục vụ nhang khói. Lắm lúc vắng gần như là chùa hoang.
Ngôi chùa nằm ngay sau lưng tháp Pô Xah Inư cũng nằm trong trường hợp tương tự. Nó tồn tại từ trăm năm qua. Người Cham hành hương lên tháp có nhìn thấy nó, họ tưởng người ta dựng lên tạm bợ rồi dời đi, ai dè lại làm thật. Càng ngày càng thật hơn. Từ đó sự hiện diện của ngôi chùa thành lệ, sau đó đã thực sự thành… vấn đề. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 72

Làm sao láng giềng tôi toàn người đàn ông tuyệt chiêu thế?

Trong thế giới ấy, “tuyệt chiêu”, không thể dùng ngôn từ nào khác thay thế.
Tuyệt chiêu, nhưng lạ: Họ đều tôn trọng Cả sư Dhya Hán Bằng

Họ sống ngay sát nhà tôi, bên phải bên trái, phía trước phía sau. Đó là một đặc ân lớn của tuổi thơ tôi. Ngay từ thuở nhỏ, tôi nhìn thấy họ đi đứng, ăn nói, chiêm ngưỡng họ.
Và hôm nay, tôi muốn ca tụng họ, tại sao không?
Hướng Bắc, ngay bên kia hàng rào nhà tôi, là gia đình bà Nok. Bà cụ thọ 99 tuổi, cho ra đời toàn những đứa con “trời đánh”! Trong đó, độc đáo nhất phải là Thiên Sanh Sở. Ông cao to, trắng trẻo, là một trí thức Tây học. Thuở trai tráng ông là thủ môn đội tuyển Chakleng. Lấy vợ ở Palau – quê ngoại của tôi, vẫn thường xuyên về Chakleng. “Giải phóng” về, ông trở thành Gru Adam nổi tiếng trong vùng, đồng thời là một nghệ sĩ trống Ginơng có hạng. Mươi năm trước, ông về quê mẹ mở khóa dạy trống Ginơng cho khoảng 20 học viên thuộc đủ lứa tuổi, thành phần: trai trẻ, trung niên, có cả cán bộ, giáo viên đương chức hay đã về hưu. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 71

Adhya, sự kiêu ngạo sang trọng

Có lối kiêu ngạo thô lậu nhố nhăng, cũng có sự kiêu ngạo sang trọng…
1. Adhya [còn viết tắt là Dhya] nguyên gốc Sanskrit ādya là bậc cao nhất thuộc tầng lớp Paxeh, giáo sĩ Bà-la-môn. Đạo sĩ đạt đến cấp Adhya phải trải qua nhiều tu luyện khổ ải, gian nan. Cả thể xác, tri thức lẫn tinh thần.
Vừa thuộc tầng lớp cao nhất trong 4 đẳng cấp trong hệ thống Bà-la-môn giáo, vừa được đào tạo và tự đào tạo như thế, nên Adhya rất kiêu ngạo, cái kiêu ngạo sang trọng.
Tuy nhiên sau khi xong giai đoạn Đồ đệ làm Nghi thức về nhà, ông phải lấy vợ để chu toàn giai đoạn thứ hai của đời người; đụng vào thực tế, ông cũng “suy thoái” ít nhiều. Và nhất là thân phận Cham sau khi đất nước tan rã, người giỏi nhất bỏ đi để sót lại những sinh linh “ralang kajōng”, cái tinh túy nhất cũng mất đi nhiều.
Dẫu sao, chất kiêu ngạo sang trọng vẫn tồn đọng ở thẳm sâu ông, chúng biểu hiện ra ngoài. Ikan klah kakah dōk gam: Cá sẩy vẩy còn lưu (Rồng đi vết hãy còn). Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 70

Cáo lỗi về “Sơ kết một khủng hoảng”
[về vụ Thầy Nguyễn Văn Tỷ và PGS-TS Thành Phần]

1. Đúng 45 ngày, từ khi “Thư Cáo Lỗi” của Thầy Nguyễn Văn Tỷ gửi đến “Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bà-ni tỉnh Ninh Thuận” được/ bị phát tán [cả trên mạng xã hội], câu chuyện đã thu hút rất nhiều bình luận từ nhiều phía khác nhau.
Bởi sự thể liên quan đến đề tài tôi mở ra từ trước đó: “Đi Tìm Sinh Lộ Cho Ahiêr-Awal”, nên tôi theo dõi diễn biến khá sát sao. Sáng nay, tôi làm sơ kết qua mấy điểm sau:
– Về tính cách Thầy Nguyễn Văn Tỷ
– Tiến trình vụ việc
– Phê bình Thầy Nguyễn Văn Tỷ
– Phê bình PGS-TS Thành Phần
– Nhận định về Biên bản và Phản biện BB
– Cuối cùng là Sơ kết. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 69.

Chúng ta có nên mặc cảm, có quyền ngạo mạn không?

Câu trả lời được chờ đợi nhất chắc chắn là – không.

1. Bạn bị lỗi chính tả vài chữ Cham cổ, bạn nói một câu tiếng Anh sai văn phạm, hay viết một câu văn Việt hớ hênh, hoặc bạn hành xử thiếu chín chắn trong hoàn cảnh trớ trêu nào đó thì không việc gì cả. Không cần phải xấu hổ hay mặc cảm. Bạn biết sai, và sửa chữa lỗi lầm là được rồi. Bởi không ai sinh ra đã biết.
Làm sai, biết mà không sửa mới… khờ. Làm sai, mà mãi để cái sai kia cắn rứt lương tâm mình, mới… dại. Còn kẻ nào cứ nắm cổ áo cái sai của thiên hạ mà chì chiết, hay trục lợi thì, xin miễn bàn. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 68.

Tìm KINH Ahiêr-Awal ở đâu?

Lạ, người giữ nhiều sách trong Cham không phải là các vị thuộc chức sắc tôn giáo Ahiêr-Awal, cũng không phải Ông Mưdôn, mà là Gru Kalöng (thầy pháp) hay Gahêh (dân Áo Đen) là người có khả năng thay mặt thầy pháp hành lễ nhỏ.
Cạnh đó là cấp Kadhar, nhưng có lẽ Ông Kadhar lưu văn bản để chép phục vụ cho các cấp khác là chính.

Sau 75 rỗi việc, với tuổi trẻ nhiệt tình và mơ mộng, tôi lang thang qua các palei Cham đọc, và chép sách.
Ở Chakleng, nhà có sách nhiều nhất là Ông Hào Piửng – bố Jaya Mrang. Sách ông đến 4 ciêt pōng lớn. Tôi bạn anh Trăng, nhiều ngày qua nhà anh nằm đọc và chép. Chữ ông chép vào khoảng thập niên 1960, phía dưới ghi rõ ngày tháng chép. Tiếp đến là Ông Kadhar Gammūk, chép vào khoảng thập niên 1950. Cả hai thủ đắc lối viết bay bướm, đẹp, rõ.
Ở palei Hamu Crōk, bạn học Trượng Ngọc Toán dẫn tôi qua nhiều nhà có sách cho mượn đọc tại chỗ, hoặc mang qua nhà yut đọc. Ở đây cũng thế, không phải sách mượn từ cấp Paxeh, mà từ dân Gahêh. Chính tại làng này tôi biết Cham có lối phân biệt chữ “bước lên” và “khôn ngoan”. Rất nhiều văn bản Cham ở đây viết chữ “khôn ngoan” JAK với poh G+T = JA[T+G], nghĩa là vòng cong tròn nhỏ hơn “poh T” nhưng lớn hơn chữ “G kéo dài xuống”. Lạ, mà siêu! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)