NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 02

02. Chakleng có thể trở thành làng điểm

Vừa qua, người của UBND Thị trấn Phước Dân gặp tôi nhờ tham mưu về nền tảng văn hóa để xây dựng Làng Nghề-Du lịch cho Thị trấn. Nhân bàn về Cham làm giàu, dù có vài chi tiết lặp lại, tôi xin nêu 2 làng có nhiều điểm giống nhau để đối chứng: Chakleng & Pabblāp Birau.
Chakleng có 2 may mắn:
+ Đầu tiên, theo quan niệm Cham, Chakleng có vị trí địa lí đẹp nhất, hơn nữa làng ngự ở khu vực trung tâm palei Cham Ninh Thuận.
+ Có nghề dệt Thổ cẩm, và Làng nghề được đầu tư nhiều nhất, và phát triển mạnh nhất.

1. Để xây dựng Chakleng thành Làng Du lịch, thử điểm lại:
Chakleng CỔ. Xa, đó là làng cố có tên trên bia kí; làng của ông bà nuôi Pô Klōng Girai với Đập Nha Trinh và Tháp Pô Klōng Girai thế kỉ XIII; cạnh đó là Pô Nai ở núi Chà Bang. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 01

01. Giải định kiến: “Không ai giàu 3 họ”

Vừa đọc qua cái tít bài viết của Nguyễn Văn Tỷ bàn về kinh tế Cham đăng Tagalau, không ít người dè bỉu: “Ông Tỷ làm ăn chẳng nên thân mà đi dạy người ta làm kinh tế”. Là một phát ngôn hơi bị bậy. Tại sao? Đâu phải huấn luyện viên nào cũng là ngôi sao bóng đá, đâu phải nhà kinh tế nào cũng là triệu phú, hoặc một nhà phê bình thơ xuất sắc đâu cần ông ta biết làm thơ, hoặc làm thơ hay?
Hôm nay tôi bày Cham làm kinh tế, sẽ không bị vạ kia, không khó hiểu: Tôi đã từng 2 lần tay trắng làm nên – một ở nông thôn Cham, và một ngay trung tâm Sài Gòn.
Loạt bài làm thành serie, vừa lí thuyết vừa cụ thể về thực tiễn các palei Cham. Mời bà con và các bạn theo dõi.

01. Giải định kiến: “Không ai giàu 3 họ”
Cham cần giàu thì rõ rồi. Cham cần có nhiều người giàu – càng đúng. Và ngay cả anh láng giềng có cái mặt chả ưa nổi sống sát nhà ta, ta cũng cầu cho nó giàu.
Còn thấy người giỏi hơn ta, làm được hay giàu hơn ta mà ta sanh tâm ganh ghét, ta nói xấu, ta nảy ý làm hại, thì chỉ tổ tự chứng tỏ ta… KHỜ, không là gì khác. Tại sao? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Jaya Bahasa: ĐỀN THỜ PO INÂ NÂGAR SAU TRÙNG TU

SAMSUNG DIGITAL CAMERA

SAMSUNG DIGITAL CAMERA


Trong một lần đi tham dự lễ hội Katê ở đền Po Inâ Nâgar thôn Hữu Đức, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận, tôi có chứng kiến bà Pajau lên đồng và phán rằng rồi mai đây ngôi đền sẽ được xây dựng lại mới hơn và to đẹp hơn. Vài năm sau, ca sĩ Chế Linh xúc tiến vận động xây dựng ngôi đền cùng với bản thiết kế hoành tráng. Cứ ngỡ lời tinh tri đó sớm trở thành hiện thực. Nhưng, dự án của Chế Linh bị thất bại tại chính quê hương đã nuôi dưỡng ông khôn lớn và cho ông chất giọng làm say mê lòng người. Thế là, tập đoàn kinh tế Tôn Hoa Sen nhảy vào Ninh Thuận mở rộng thị trường kinh doanh đã mạnh tay mở hầu bao tặng cho UBND tỉnh 5 tỷ đồng để trùng tu di tích đền thờ Po Inâ Nâgar. Đến đây, tôi mới tin chắc lời tiên tri đã linh ứng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

ĐÁM TANG ĐAM CUH CHAM AHIÊR & CÁC BƯỚC CẢI CÁCH

[có tham khảo ý của Đạt Chữ, Lộ Minh Trại, Quảng Đại Thính, Đạt Ngọc Quận]

1. CHAM TIẾP NHẬN & LÀM KHÁC ẤN ĐỘ, TẠI SAO?
Con người là “sinh vật” biết chôn nhau, nói khác đi và ở một bậc cao hơn: biết làm đám tang cho nhau. Đám tang qua nhiều hình thức: Địa táng, thiên táng, thủy táng, hỏa táng… Cham ahiêr, theo hệ văn minh Ấn Độ, hỏa táng.
Người Ấn Độ theo Ấn giáo hỏa táng thế nào? Người mất được làm lễ thiêu, sau đó tất cả di cốt gồm xương, tro, than được cho xuống sông Hằng là con sông linh thiêng. Hết! Rất nhẹ nhàng.
Cham ahiêr nhận ảnh hưởng Ấn Độ chắc chắn vẫn giữ “nguyên bản” Ấn; nhưng sau đó nhận thấy làm theo kiểu Ấn Độ thì HƯ VÔ quá, trong khi dân Đông Nam Á vẫn tục thờ cùng tổ tiên, mà ta cho trôi xuống sông tất tần tật thế thì còn gì để thờ cúng.
Thế là Cham ahiêr nghĩ ra cái KUT. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

GIẢO ẢO TRUYỀN THỐNG

Po Inư Nưgar ở Nha Trang
Po Klaung.1
Một bạn FB sau khi tặng huân chương cho tôi “tội phá hoại truyền thống”, đã khuếch trương ý tưởng về kẻ sáng tạo rất ớn như sau: “Như vậy thì phải giết nghệ sĩ đi, vì tội phá hoại truyền thống văn hóa dân tộc”.
Tiếc là bạn ấy không phải là kẻ đầu tiên, bởi “giết” thì nhân loại đã từng “giết” nghệ sĩ từ xưa, và giết nhiều rồi, cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Dẫu sao nghệ sĩ vẫn cứ sáng tạo! Vì đó là định mệnh của hắn. Kẻ sáng tạo luôn làm khác, lật đổ truyền thống, cả cũ lẫn đương thời. Làm khác, lật đổ để tạo ra truyền thống khác. Thế mới gọi là sáng tạo. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 9.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

GIẢI SÂN HẬN

01. Chết oan
HamuCrok1985-NVK.02
Tinh thần giải sân hận bàng bạc trong trường ca Ariya Glang Anak. Tôi đã viết nguyên một chương về tinh thần này trong Hàng Mã Kí Ức, và lần nữa nhấn mạnh ở Minh Triết Cham.
Tôi nhớ lần đầu tiên đề cập đến cụm từ “giải sân hận” ở web Inrasara.com, bị một bạn phê bình Sara muốn thế hệ trẻ Cham quên quá khứ. Hiểu vậy là sai. Nhớ quá khứ, hiểu lịch sử để lấy lịch sử làm bài học cho hôm nay và mai sau.
Sinh mệnh Cham trên đe dưới búa, cần học khôn từ sai lầm cũng như nỗi oan của thế hệ đi trước, để sống sót. Các câu chuyện đau buồn nay được kể ở đây, cũng nên hiểu từ và trên tinh thần đó.
Buh Kalih-KM.05
Cộm nhất là hai đứa con ông Huyện nổi tiếng Dương Tấn Phát.
Năm 1944 (?), ông Dương Tấn Dũng phụ trách Thanh niên và ông Dương Tấn Thành nắm Thể dục Huyện bị tố giác với Việt minh. Ông […] gài hai anh em đi tắm ở Croh Karan [Bblang Kasơic] cách palei Padra 2km. Thấy Dương Tấn Dũng bị bắt, Dương Tấn Thành bỏ chạy, bị ném thuổng trúng cổ, cả hai bị giết chết sau đó. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 7.3/10 (3 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

Inrasara: THẢM HỌA HẠT NHÂN, HIỂU BIẾT ĐỂ CÙNG TRÁCH NHIỆM

Đọc: 10 Bài học từ Fukushima – Giảm thiểu rủi ro và bảo vệ cộng đồng trước thảm họa hạt nhân, do Ủy ban Xuất bản Tập sách Fukushima, 74 trang, khổ 14,5-20,5cm.
Sách tặng không bán, phát hành vào ngày 11-3-2015.
Fukushima 02

1. Ngày 25-11-2009, với 77,48% phiếu tán thành, Quốc hội Việt Nam thông qua Dự án Nhà máy Điện hạt nhân tại Ninh Thuận. Khác với thông lệ, đa phần dự án trên đưa xuống, con số biểu quyết luôn lên ở cấp độ trên 90%. Sự thể cho thấy ở đó, vẫn có nhiều người hiểu và phản đối. Và dù không ngăn được chủ trương “trên” – nhưng hơn 22% đại biểu đã dám thể hiện trách nhiệm “đại biểu” của mình đủ nói lên tính gai góc của vấn đề. Thế nên không lạ, ngày 22-11-2016, nghĩa là chỉ thiếu 3 ngày tròn 7 năm, khi vấn đề lần nữa được đưa ra, 92% Quốc hội bỏ phiếu tán thành dừng Dự án.
Bởi xu thế chung hay tác động từ ngoài, hoặc giả do “thiếu tiền” hay các đại biểu được nâng cao nhận thức về tác hại của khủng loại nhân tạo này, chúng ta không biết được. Chỉ biết rằng Dự án hoàn thành hai Nhà máy Điện hạt nhân tại tỉnh cộng đồng Cham tập trung đông nhất nước đã được quyết: “dừng”.
Không mừng sao?! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Inrasara: NGÔI NHÀ CỘNG ĐỒNG CHAMPA HẢI NGOẠI & TÍNH BIỂU TƯỢNG

[pôk pa-ôn ka graup anük Cham pak ia lingiu]
Ngoinha Cham01
Mỗi dân tộc luôn có một/ một vài biểu tượng.
Các yếu tố làm thành biểu tượng:
– Địa điểm, đi kèm mảnh đất là kiến trúc hay thấp hơn: cơ sở vật chất, là nơi chốn thu hút cộng đồng trở về, nhớ về, hướng về;
– Một biểu tượng đúng nghĩa không phân biệt tôn giáo, tín ngưỡng, ý thức hệ xã hội hay nơi cư trú của thành viên dân tộc;
– Biểu tượng đa phần mang tính Tinh thần và được đại bộ phận cộng đồng tin tưởng và gửi gắm niềm tin yêu vào đó. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +1 (from 1 vote)

THÁP CHAM, LÀM GÌ?

Po Dam
Tháp Cham xuống cấp, càng xuống cấp nhanh hơn khi văn hóa du lịch phát triển kéo theo một lượng lớn du khách đến với tháp. Ở đây điều đáng nói hơn cả là, sự xuống cấp đến từ chính CÁCH NHÌN của cơ quan chủ quản, bộ phận trách nhiệm bảo tồn và làm đẹp tháp.
Tôi đã nói nhiều lần ở các diễn đàn khác nhau, nhấn về 3 điểm:
Po Nưgar-
1. ĐỐT NHANG: làm đen gạch tháp, tổn hại di tích, ô nhiễm môi trường, và khiến du khách dị ứng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

KHÁM PHÁ LỚN NHẤT CỦA TÔI LÀ KHÁM PHÁ VỀ TÌNH YÊU

21. NGHỆ THUẬT & ĐỜI THỰC
[Chúng ta đang tàn phá sinh lực tinh túy nhất của chúng ta, hàng ngày!]

Luôn luôn lưỡng tự và chịu sự ma sát của mâu thuẫn và giằng xé, luôn luôn bị trì hoãn…
5 tháng qua, tôi đã làm được gì?
Câu hỏi dành cho tôi với tư cách kẻ sáng tạo? – Không gì ra hồn cả!
Trước tiên là vụ Kim Ngân bị lừa lao động khổ sai và mất tích xảy đến vào đầu tháng 2-2017. Sau 2 tháng mò tìm, Ngân thân xác lành lặn trở về, tinh thần và tâm hồn thì nát bét. Bị thôi miên nặng, về, Ngân cứ “nhớ” chốn cũ, biếng ăn biếng ngủ, thân thể mình còn chả màng nói chi con thơ với người ruột thịt.
Để rồi đúng một tháng sau Ngân trốn nhà đi biệt. Uổng không?!

Giữa tháng 3-2017, đang ngon trớn với hành trình “Đi tìm sinh lộ cho Cham Ahiêr Awal” thì xảy ra sự cố NVT-TP. Vụ việc chả đụng chạm tới mình, chỉ vì mấy mẻ của nó văng tứ tung khắp nơi, khiến mình bị vạ lây. Ở đó khối người theo và chống, a dua nịnh bợ hay xuyên tạc công phá, vân vân.
Thế thôi cũng đủ làm mòn hao sinh lực. Mà có đáng gì cho cam! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)