THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 73

Cham và Tháp, vài hiểu biết cơ bản

1. Tháp Cham được phân làm hai khu vực chính:
– Khu vực bảo tàng gồm các tháp hoang (Bimông bhao) là các tháp đã lâu không được thờ phụng, cúng tế, cho dù thời gian gần đây chúng đã được phục chế. Hầu hết cụm tháp ở miền Trung không có cư dân Cham sinh sống được cho là tháp hoang. Riêng Thánh địa Mĩ Sơn, Cham xem đây là đất thánh để hành hương, khi có dịp.
– Khu vực bảo tồn, ở đó trong các mùa lễ, Cham đến cúng tế.
Nha Trang có tháp Bà Pô Inư Nưgar.
Ninh Thuận có tháp Pô Klōng Girai, tháp Pô Rômê, và Đền Pô Inư Nưgar ở palei Hamu Tanran [còn Ba Tháp, truyền thuyết cho rằng do người Khmer lập nên Cham không cúng tế].
Bình Thuận có tháp Pô Xah Inư ở Phan Thiết, tháp Pô Dam ở Tuy Phong; cạnh đó có kalan Pô Nit ở thôn Thanh Hiếu, xã Phan Hiệp, huyện Bắc Bình – Bình Thuận, kalan Pô Klōng Mơnai, ở Tịnh Mĩ, xã Phan Thanh, huyện Bắc Bình, và kalan Pô At ở thôn Hậu Quách, xã Phan Hòa, huyện Bắc Bình. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 75

Bà-la-môn & Phật, chùa & tháp

MT-Po Xah Inư 04
MT-Po Xah Inư 05
Trong lịch sử, Cham đã làm lễ cưới kì lạ giữa Ấn giáo với Phật giáo để tạo dựng nên ngôi nhà hạnh phúc, và đẹp. Cứ đọc lại lịch sử Phật viện Đồng Dương cũng đủ biết.
Nghĩa là cặp đôi Brahmin-Boddhisattva đã có truyền thống. Nay truyền thống đó đang bị hủy phá, không phải hủy phá để sáng tạo, mà là một tiền lệ ăn theo hơi bị… thô lậu.

1. Hiện tượng ngôi chùa được dựng lên trong khu vực tháp Chàm không là chuyện lạ. Ở Bình Định, trước mặt tháp Bình Lâm mươi bước chân là một ngôi chùa nhỏ. Ngôi chùa nhỏ khác cũng được dựng bên cạnh Tháp Đôi ngay trung tâm thành phố Qui Nhơn. Tháp Bánh Ít, tháp Khương Mỹ… cũng sở hữu cái chùa “của” mình. Tôi đã có lần hỏi sư trụ trì về hiện tượng này, sư bảo “để yểm cái linh của tháp”. Đây là một quan niệm rất lạ. Lạ và khó nghe.
Thường các ngôi chùa này khá nhỏ, ít người đến cúng kiếng. Chỉ có sư trụ trì với vài chú tiểu phục vụ nhang khói. Lắm lúc vắng gần như là chùa hoang.
Ngôi chùa nằm ngay sau lưng tháp Pô Xah Inư cũng nằm trong trường hợp tương tự. Nó tồn tại từ trăm năm qua. Người Cham hành hương lên tháp có nhìn thấy nó, họ tưởng người ta dựng lên tạm bợ rồi dời đi, ai dè lại làm thật. Càng ngày càng thật hơn. Từ đó sự hiện diện của ngôi chùa thành lệ, sau đó đã thực sự thành… vấn đề. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 72

Làm sao láng giềng tôi toàn người đàn ông tuyệt chiêu thế?

Trong thế giới ấy, “tuyệt chiêu”, không thể dùng ngôn từ nào khác thay thế.
Tuyệt chiêu, nhưng lạ: Họ đều tôn trọng Cả sư Dhya Hán Bằng

Họ sống ngay sát nhà tôi, bên phải bên trái, phía trước phía sau. Đó là một đặc ân lớn của tuổi thơ tôi. Ngay từ thuở nhỏ, tôi nhìn thấy họ đi đứng, ăn nói, chiêm ngưỡng họ.
Và hôm nay, tôi muốn ca tụng họ, tại sao không?
Hướng Bắc, ngay bên kia hàng rào nhà tôi, là gia đình bà Nok. Bà cụ thọ 99 tuổi, cho ra đời toàn những đứa con “trời đánh”! Trong đó, độc đáo nhất phải là Thiên Sanh Sở. Ông cao to, trắng trẻo, là một trí thức Tây học. Thuở trai tráng ông là thủ môn đội tuyển Chakleng. Lấy vợ ở Palau – quê ngoại của tôi, vẫn thường xuyên về Chakleng. “Giải phóng” về, ông trở thành Gru Adam nổi tiếng trong vùng, đồng thời là một nghệ sĩ trống Ginơng có hạng. Mươi năm trước, ông về quê mẹ mở khóa dạy trống Ginơng cho khoảng 20 học viên thuộc đủ lứa tuổi, thành phần: trai trẻ, trung niên, có cả cán bộ, giáo viên đương chức hay đã về hưu. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 71

Adhya, sự kiêu ngạo sang trọng

Có lối kiêu ngạo thô lậu nhố nhăng, cũng có sự kiêu ngạo sang trọng…
1. Adhya [còn viết tắt là Dhya] nguyên gốc Sanskrit ādya là bậc cao nhất thuộc tầng lớp Paxeh, giáo sĩ Bà-la-môn. Đạo sĩ đạt đến cấp Adhya phải trải qua nhiều tu luyện khổ ải, gian nan. Cả thể xác, tri thức lẫn tinh thần.
Vừa thuộc tầng lớp cao nhất trong 4 đẳng cấp trong hệ thống Bà-la-môn giáo, vừa được đào tạo và tự đào tạo như thế, nên Adhya rất kiêu ngạo, cái kiêu ngạo sang trọng.
Tuy nhiên sau khi xong giai đoạn Đồ đệ làm Nghi thức về nhà, ông phải lấy vợ để chu toàn giai đoạn thứ hai của đời người; đụng vào thực tế, ông cũng “suy thoái” ít nhiều. Và nhất là thân phận Cham sau khi đất nước tan rã, người giỏi nhất bỏ đi để sót lại những sinh linh “ralang kajōng”, cái tinh túy nhất cũng mất đi nhiều.
Dẫu sao, chất kiêu ngạo sang trọng vẫn tồn đọng ở thẳm sâu ông, chúng biểu hiện ra ngoài. Ikan klah kakah dōk gam: Cá sẩy vẩy còn lưu (Rồng đi vết hãy còn). Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 70

Cáo lỗi về “Sơ kết một khủng hoảng”
[về vụ Thầy Nguyễn Văn Tỷ và PGS-TS Thành Phần]

1. Đúng 45 ngày, từ khi “Thư Cáo Lỗi” của Thầy Nguyễn Văn Tỷ gửi đến “Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bà-ni tỉnh Ninh Thuận” được/ bị phát tán [cả trên mạng xã hội], câu chuyện đã thu hút rất nhiều bình luận từ nhiều phía khác nhau.
Bởi sự thể liên quan đến đề tài tôi mở ra từ trước đó: “Đi Tìm Sinh Lộ Cho Ahiêr-Awal”, nên tôi theo dõi diễn biến khá sát sao. Sáng nay, tôi làm sơ kết qua mấy điểm sau:
– Về tính cách Thầy Nguyễn Văn Tỷ
– Tiến trình vụ việc
– Phê bình Thầy Nguyễn Văn Tỷ
– Phê bình PGS-TS Thành Phần
– Nhận định về Biên bản và Phản biện BB
– Cuối cùng là Sơ kết. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 69.

Chúng ta có nên mặc cảm, có quyền ngạo mạn không?

Câu trả lời được chờ đợi nhất chắc chắn là – không.

1. Bạn bị lỗi chính tả vài chữ Cham cổ, bạn nói một câu tiếng Anh sai văn phạm, hay viết một câu văn Việt hớ hênh, hoặc bạn hành xử thiếu chín chắn trong hoàn cảnh trớ trêu nào đó thì không việc gì cả. Không cần phải xấu hổ hay mặc cảm. Bạn biết sai, và sửa chữa lỗi lầm là được rồi. Bởi không ai sinh ra đã biết.
Làm sai, biết mà không sửa mới… khờ. Làm sai, mà mãi để cái sai kia cắn rứt lương tâm mình, mới… dại. Còn kẻ nào cứ nắm cổ áo cái sai của thiên hạ mà chì chiết, hay trục lợi thì, xin miễn bàn. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 68.

Tìm KINH Ahiêr-Awal ở đâu?

Lạ, người giữ nhiều sách trong Cham không phải là các vị thuộc chức sắc tôn giáo Ahiêr-Awal, cũng không phải Ông Mưdôn, mà là Gru Kalöng (thầy pháp) hay Gahêh (dân Áo Đen) là người có khả năng thay mặt thầy pháp hành lễ nhỏ.
Cạnh đó là cấp Kadhar, nhưng có lẽ Ông Kadhar lưu văn bản để chép phục vụ cho các cấp khác là chính.

Sau 75 rỗi việc, với tuổi trẻ nhiệt tình và mơ mộng, tôi lang thang qua các palei Cham đọc, và chép sách.
Ở Chakleng, nhà có sách nhiều nhất là Ông Hào Piửng – bố Jaya Mrang. Sách ông đến 4 ciêt pōng lớn. Tôi bạn anh Trăng, nhiều ngày qua nhà anh nằm đọc và chép. Chữ ông chép vào khoảng thập niên 1960, phía dưới ghi rõ ngày tháng chép. Tiếp đến là Ông Kadhar Gammūk, chép vào khoảng thập niên 1950. Cả hai thủ đắc lối viết bay bướm, đẹp, rõ.
Ở palei Hamu Crōk, bạn học Trượng Ngọc Toán dẫn tôi qua nhiều nhà có sách cho mượn đọc tại chỗ, hoặc mang qua nhà yut đọc. Ở đây cũng thế, không phải sách mượn từ cấp Paxeh, mà từ dân Gahêh. Chính tại làng này tôi biết Cham có lối phân biệt chữ “bước lên” và “khôn ngoan”. Rất nhiều văn bản Cham ở đây viết chữ “khôn ngoan” JAK với poh G+T = JA[T+G], nghĩa là vòng cong tròn nhỏ hơn “poh T” nhưng lớn hơn chữ “G kéo dài xuống”. Lạ, mà siêu! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

THỬ TÌM SINH LỘ CHO CHAM AHIÊR-AWAL 67.

Lịch sử từ ngoại vi
[Thế giới ai mà nhớ đến Cham, sao mãi cất công truy tìm sinh lộ Cham Ahier-Awal!]
PO 01
Tất cả chỉ xảy đến một lần, nhưng vẫn còn lại mãi mãi trong vạn đại. Nếu không có gì mất thì chẳng có gì được. Chỉ còn lại những gì còn lại. Tôi là.” (Henri Miller, Phạm Công Thiện dịch).

Lịch sử thế giới có ai mà quan tâm tới đất nước Somali hay Nigieria, nếu nơi xó xỉnh kia không xảy ra khủng hoảng nhân đạo hay khủng bố; và có ai biết Cham tồn tại hay không, sao mãi cất công truy tìm sinh lộ Cham Ahiêr-Awal!
Dẫu sao đi nữa, Cham vẫn tìm, vẫn lên tiếng – khẳng định vị trí của mình trên mặt đất đầy đau thương, để làm nên ý nghĩa của vô nghĩa giữa vũ trụ bao la này. Đó chính là lịch sử…

1. Ở một Stt sáng nay, đề cập đến biên độ trí thức phản biện [kháng], bạn FB Trần Công Thanh còm: “Đừng gắng gượng nói nhiều về điều mà không được lịch sử thu nhận!
Khi tôi hỏi: “điều được nói nhiều” kia là điều gì?, và “không được lịch sử thu nhận!”, lịch sử là lịch sử nào?, bạn ấy im lặng. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

FB AMUCHANDRA (tham khảo)

FB Amuchandra Luu, 20-3-2017
Trùng Tu Pô Inư Nưgar Hamu Tanran: Niềm Vui và Tiếng Khóc

Đền Pô Inư Nưgar ở Hamu Tanran được tri huyện Dương Tấn Phát vận động tất cả các làng Cham góp công xây dựng vào năm 1954. Đền đã xuống cấp từ hơn 20 năm qua. Cham vác đơn kêu mãi kêu hoài mà chẳng ai nghe. Hay nghe mà cứ giả vờ điếc. Hôm nay bỗng nghe tin Đền được trùng tu, xiết bao là mừng vui. Tôi vui, bà con anh chị em Cham vui. Vui vì Thang Pô được trùng tu, được mở rộng. Đến mùa lễ, mùa Katê, bà con Cham có nơi chốn đàng hoàng để cúng tế, thờ phụng.
Thế nhưng, vui có một, mà buồn thì gấp trăm. Buồn, tại sao?
1. Các tôn giáo khác được phép trùng tu và xây dựng các nhà thờ, chùa chiền thật lớn, thật hoành tráng đến không cần thiết, sao Cham lại không? Cứ nhìn mấy chùa Phật mọc lên khắp nơi từ Bắc vào Nam cũng đủ biết. Chẳng phải Cham ghen tị đâu, mà là so sánh để bà con thấy. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TIN DANŌK PÔ INƯ NƯGAR, CẬP NHẬT…

Tượng Ngài ở Danōk Pô Inư Nưgar và… đã được dời vào danōk trong làng từ 15-3-2017.
Ngày mai, Tỉnh sẽ về Hamu Tanran bàn giao Dự án cho nhà thầu, thế nên không dừng được rồi. Giấy mời đã được phát đi các nơi.
Thông tin cụ thể. Khởi sự, bà con Hamu Tanran đã 4 lần đấu tranh với trên, để rồi đi đến quyết định được và không được như sau:
– Đền quá cũ cần làm mới hoàn toàn. Trả lời: Không thể, vẫn giữ vài tường Danōk cũ, nếu khoảng ấy còn tốt. Vì đây là di tích, nên chỉ có thể làm mới 70%.
– Vị trí Danōk quá thấp, cần chuyển về hướng Tây 15 mét, khô ráo hơn. Trả lời: Không thể, đền vẫn giữ nguyên vị trí cũ, chỉ mở rộng tường thành 10 mét về Tây và mua thêm 70m2 đất dân ở phía Bắc để mở rộng khuôn viên.
– Nâng nền, vì quá thấp. Trả lời: Chỉ gia cố nền cũ bằng bê-tông, nâng bằng cách “nối” trụ cũ lên 1 mét.
– Các biểu tượng “lai căng” cũ cần dẹp bỏ đi: Trả lời: Đồng ý, thay bằng biểu tượng mới mang bản sắc Cham.
– Chấp nhận làm thêm các công trình phụ như tôi đã nêu ở bài “60. Danōk Pô Inư Nưgar – có là câu chuyện cổ tích hiện đại?”
Theo thông tin từ Ban Giám sát Công trình, xin bố cáo cho bà con, anh chị em biết đại khái như thế.

Ý kiến Inrasara:
1. Về thiết kế Danōk, trên và “nhân dân” đã quyết, không thay đổi được nữa rồi.
2. Có thể: Cổng Danōk và Nhà mặt tiền: làm cho hoành tráng và đặc Cham vào – sẽ bàn cụ thể sau.

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)