NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU (dừng lại suy nghĩ) 07

7. Buôn bán cũng phải… HỌC, hay CÁI TÔI CỦA NGƯỜI CHAM
[nhại/ đối chứng với “Cái TÔI của người Việt” của Từ Thức]

VIỆT: “Một lần ngồi nhậu với 5 ông, có cảm tưởng ngồi với 5 giải Nobel văn chương. In một hai cuốn sách tào lao, nghĩ mình đã ngồi chung chiếu với Marcel Proust, Victor Hugo. Làm vài bài thơ, nghĩ mình là Baudelaire, Nguyễn Du tái sinh”
CHAM: Cũng hệt. Tôi nghe kể bạn trẻ Cham mới in 1 tập thơ, bạn nữa đang tập tò ráp vần, đã nghĩ mình là… Inrasara thứ hai!
Cũng được đi, nếu họ chịu HỌC làm… thơ. Đằng này: không!
Một anh mới vượt biên 5 năm, còn chưa có giấy định cư Malaysia, nghe tin Tháp Nắng có giải Hội Nhà văn VN, liền viết thư cho tôi anh sẽ thành lập Hội Nhà văn Champa. – Nhảm!

VIỆT: “Lập một cái đảng có ba đảng viên, kể cả em gái và mẹ vợ, nghĩ mình là lãnh tụ, ăn nói như lãnh tụ…”
CHAM: Những con tương cận có cả khối. Còn hơn thế, bởi sau cái chữ “hội, đoàn, đảng” ấy, Cham luôn đính kèm chữ quốc tế INTERNATIONAL đằng sau đuôi. Hội Bảo tồn văn hóa Champa quốc tế… Hội thảo ngôn ngữ Champa quốc tế… Vân vân quốc tế.
Ở đó ta ăn nói với giọng điệu rất ư là… quốc tế. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 06

06. Giải định kiến: “Chớ buôn bán với Cham”

Mùa mưa 1990, thất bại te tua từ miền Tây, tôi gồng gánh cả gia đình qui hồi cố hương. Trắng! Dù chẳng ưa buôn bán, không việc làm, tôi đành chiều lòng bà xã đấu thầu đất Chợ HTX để mở quán tạp hóa đầu làng.
Rồi chỉ qua năm, Tạp Hóa Haly’s lên như gió, tiếng như cồn.
Bạn học cũ Hamu Tanran mời tôi qua nhà, đãi chầu nhậu, nhờ tôi tư vấn. Quán mình 3-4 năm qua cứ trồi sụt như ma ám ấy, bồ bày cách vực dậy cho nó xôm cái. Tôi bảo bạn đưa sổ kết toán hàng tháng cho xem. Bạn bảo, có đâu. Tôi kêu: Bồ chết tại đó.

Đời kinh doanh 10 năm chẳn, ngoảnh lại thấy mình có đóng góp 2 chuyện cho cộng đồng: thay đổi 1 chân lí to và phát hiện 4 chân lí nhỏ về buôn bán với/ cho Cham. Xin kể góp vui bà con. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 05

05. Triết lí tiền lẻ [trích tiểu thuyết Chân Dung Cát]

Trở lại với câu chuyện của chúng ta.
Trong khi lập hồ sơ bệnh án, Ông Malâm bất ngờ phát hiện thêm thứ bệnh lạ lẫm dẫu không làm sứt mẻ ai nhưng lậm đời nối đời và đã mãn tính – loại bệnh y học rất lúng túng đặt tên.
Với 80 mẫu ruộng trên hai nghìn khẩu nhưng dân ở đây sau vụ gieo, vội vã lùa trâu bán đứng cho trời nuôi trên rừng, rồi sau khi gặt chở bó lúa về cứ chất bỏ đó cả tháng đá banh, tán dóc đã đời mới vào rừng tìm trâu về đạp ra hạt. Ngoài ra không làm gì cả. Gánh hàng rong, làm rau muống, thả lưới cá bán ư? Hãy để mấy thứ lẻ tẻ đó cho ba Tàu với người Yôn lo. Cả làng có bốn quán tạp hóa nhưng là của người Hoa. Hớt tóc ư, đám con trai phải đạp xe hơn cây số lên Phú Quý, rủi xe có xì bánh thì chịu dắt bộ chứ đừng hòng tìm thấy thợ vá bánh là Cham tại quê. Thợ rèn, thợ hồ, thợ đập đá, bà bán mắm, chị bán bong bóng cho trẻ con… tất tần tật là người đàng quê phương nào lưu lạc tới và luôn được người làng nhìn bằng con mắt cha nội trên ngó xuống. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: -1 (from 1 vote)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 04

04. KHÓ – VƯỢT KHÓ, BUỒN – GIẢI BUỒN

Loạt bài “Người Cham vẫn có thể làm giàu” – nhất là bài về Pabblāp Birau – nhận được nhiều phản hồi, trong đó 2 phản hồi đáng kể nhất:
– Xây dựng Làng Thuốc nam Phước Nhơn quá khó
– Pabblāp Birau còn tồn đọng nhiều cái nhức mắt, nhắc lại thêm buồn thôi.

1. KHÓ KHĂN
Làng Thuốc nam chắc gì đã khó khăn hơn Gốm hay Thổ cẩm.
Gốm Bàu Trúc, xin trích trường ca Quê Hương (trong Tháp Nắng):
Ai đang đi kia?
Băng cánh đồng khô chân trần hối hả
Đội giành gốm to đi giữa trưa nắng hạ
Có kịp bữa cơm, đám con đói lao nhao?

Thổ cẩm Chakleng cũng chẳng khác là bao. Trước 1985, dân Chakleng còn gùi “khăn dằn” lên đất Thượng nao Cru. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 03

03. Làm gì để Pabblāp Birau ổn định?

Pabblāp Birau có nghề thuốc nam cổ truyền.
Thế nhưng trong khi Làng gốm Bàu Trúc và Làng Thổ cẩm Mỹ Nghiệp ổn định, thì Pabblāp Birau lại bất ổn. Bất ổn do nhiều nguyên do khác nhau, nhưng nguyên nhân cốt yếu lại từ chính bản thân làng nghề của mình: Bán thuốc nam dạo!
Vậy, làm gì?

1. Ưu điểm
– Pabblāp Birau là một trong 3 làng Cham lớn nhất, dân làng học hành cao, nhiều người thành đạt.
– Và là làng có nghề thuốc nam cổ truyền.
– Xưa, Pabblāp Birau là palei Cham giàu có hạng.
Vậy mà Pabblāp Birau hôm nay đang bất ốn, và có nguy cơ kéo dài…

2. Thiếu khuyết
– Dân làng thu nhập khá cao so với các palei Cham khác, nhưng chợ lại không ra chợ. Nhìn CHỢ là biết nếp sống dân làng, thế mà, muốn có hàng tốt, cá tươi không ít gia đình phải chạy xe qua An Xuân. Dân làng vừa thất thu, vừa bất tiện đủ đường. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 02

02. Chakleng có thể trở thành làng điểm

Vừa qua, người của UBND Thị trấn Phước Dân gặp tôi nhờ tham mưu về nền tảng văn hóa để xây dựng Làng Nghề-Du lịch cho Thị trấn. Nhân bàn về Cham làm giàu, dù có vài chi tiết lặp lại, tôi xin nêu 2 làng có nhiều điểm giống nhau để đối chứng: Chakleng & Pabblāp Birau.
Chakleng có 2 may mắn:
+ Đầu tiên, theo quan niệm Cham, Chakleng có vị trí địa lí đẹp nhất, hơn nữa làng ngự ở khu vực trung tâm palei Cham Ninh Thuận.
+ Có nghề dệt Thổ cẩm, và Làng nghề được đầu tư nhiều nhất, và phát triển mạnh nhất.

1. Để xây dựng Chakleng thành Làng Du lịch, thử điểm lại:
Chakleng CỔ. Xa, đó là làng cố có tên trên bia kí; làng của ông bà nuôi Pô Klōng Girai với Đập Nha Trinh và Tháp Pô Klōng Girai thế kỉ XIII; cạnh đó là Pô Nai ở núi Chà Bang. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

NGƯỜI CHAM VẪN CÓ THỂ LÀM GIÀU 01

01. Giải định kiến: “Không ai giàu 3 họ”

Vừa đọc qua cái tít bài viết của Nguyễn Văn Tỷ bàn về kinh tế Cham đăng Tagalau, không ít người dè bỉu: “Ông Tỷ làm ăn chẳng nên thân mà đi dạy người ta làm kinh tế”. Là một phát ngôn hơi bị bậy. Tại sao? Đâu phải huấn luyện viên nào cũng là ngôi sao bóng đá, đâu phải nhà kinh tế nào cũng là triệu phú, hoặc một nhà phê bình thơ xuất sắc đâu cần ông ta biết làm thơ, hoặc làm thơ hay?
Hôm nay tôi bày Cham làm kinh tế, sẽ không bị vạ kia, không khó hiểu: Tôi đã từng 2 lần tay trắng làm nên – một ở nông thôn Cham, và một ngay trung tâm Sài Gòn.
Loạt bài làm thành serie, vừa lí thuyết vừa cụ thể về thực tiễn các palei Cham. Mời bà con và các bạn theo dõi.

01. Giải định kiến: “Không ai giàu 3 họ”
Cham cần giàu thì rõ rồi. Cham cần có nhiều người giàu – càng đúng. Và ngay cả anh láng giềng có cái mặt chả ưa nổi sống sát nhà ta, ta cũng cầu cho nó giàu.
Còn thấy người giỏi hơn ta, làm được hay giàu hơn ta mà ta sanh tâm ganh ghét, ta nói xấu, ta nảy ý làm hại, thì chỉ tổ tự chứng tỏ ta… KHỜ, không là gì khác. Tại sao? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

TÔI THÍCH PAUL NGUYỄN HOÀNG ĐỨC

Tư tưởng đó – cần đến tính cách đó, lối ứng xử đó, với ngôn từ đó.
3 ý thường được đặt làm nền: Dĩ Âu vi trung, Duy lí & Trường ca cốt truyện, qua đó anh nhạo nhiếc, phê phán không thương tiếc [thói tật với quan điểm hủ lậu] của người Việt và văn chương Việt, thậm chí sẵn sàng thách đối thủ lên đài đấu tay đôi.
Cả 3 ý tưởng theo tôi là lỗi thời, nhưng đó là lỗi thời cần thiết. Vô cùng CẦN THIẾT. NHĐ biết (?), nhưng anh vẫn dùng đến chúng. Bởi cần thiết ấy khả thể khiến người Việt tự thức và làm lại từ đầu, khiêm tốn học lại từ abc; chớ hớt ngọn, ăn non, đi tắt đón đầu mà mong đuổi kịp thiên hạ.
Duy lí, bởi xã hội Việt Nam “thiên về tình”, cái gì cũng lấy tình mà bàn, mà xử. Tình, nên luật pháp không nghiêm, suy nghĩ lập lờ, ăn nói lấp lửng khiến người nghe hiểu đến ba bảy đường… từ đó định hướng cuộc đời và đất nước mờ mờ nhân ảnh. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Giải ảo 11. ẢO TƯỞNG ‘MUÔN NĂM’

Một ý trong bút kí của tôi năm xưa ít nhiều làm khốn đốn anh chị em ở tạp chí Cần Thơ. Nguyên văn như vầy:
“Trong một lần đối chất với sĩ quan Cộng hòa – bằng nụ cười rất hóm, cụ kể cụ đã trả lời: không theo quốc gia, không theo Mỹ, cũng chẳng theo Việt cộng. Bổn phận của tôi là bảo vệ đạo pháp và đồng bào. Còn mấy ông nói chế độ các ông muôn năm thì nó không thể muôn năm được. Hãy xem ngay Đinh, Lê, Lý, Trần vĩ đại là thế mà có bao giờ muôn năm đâu!”
Đó là năm 2002, ở trại sáng tác Cần Thơ. Phát biểu của sư trụ trì từng công lớn và trực tiếp với các vị lãnh đạo tỉnh. Ông nói theo tinh thần vô thường của nhà Phật; nói về lính Cộng hòa; tôi cứ vậy mà ghi lại. Anh chị em tưởng chả có gì, đăng, sau đó nó bị liệt vào văn chương ám chỉ! – “Nói vậy chứ chế độ ta cũng không muôn năm à?”.
Năm 2007, ở chuyến đi thực tế Cà Mau, tôi mới được kể lại tai nạn này. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Giải ảo 9-10.

Giải ảo 9. TÀI NĂNG & MÔI TRƯỜNG

Tài năng đó chỉ có thể xuất hiện, phát tiết và phát triển trong môi trường đó – không thể khác.
Xã hội Cham chắc chắn không thể nảy nòi thần đồng âm nhạc kiểu Mozart; tài năng toán học cỡ Ngô Bảo Châu không thể phát triển trong đất nước như Việt Nam; ngay tầm triết học đã phát tiết cỡ Trần Đức Thảo, về Việt Nam xã hội chủ nghĩa đã phải chết không kịp ngáp.

Trở lại chuyện văn chương.
Truyền thống gia đình Việt Nam, tôn ti trên dưới, nề nếp gia phong luôn được đặt lên hàng đầu trói buộc tiềm năng sáng tạo đột phá, khác lạ lớn của cá thể.
Nhà trường ta cũng chẳng hơn. Tinh thần “Tử viết” tồn tại suốt ngàn năm, sang thế kỉ XX nhà trường xã hội chủ nghĩa cứ món Theo-ism mà dạy. Cơ chế đó, sinh viên làm ngược, làm khác ý thầy, là về quê nắm đuôi cày.
Còn xã hội ngoài kia? Cộng đồng với văn hóa làng xã luôn dị ứng với cái mới, cái khác mình, sẵn sàng tư thế miệt thị, áp chế tư tưởng vượt qua tầm hiểu của mình, thì lấy gì mà cá tính sáng tạo vùng vẫy? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)