GANAP MONG – 01

At my age of 15, I read two long poems: Ariya Glang Anak and Pauh Catwai – that would influence me later in life. These two poems used to be popular with almost all Cham people, but today I don’t know if any youngsters read and love them.
Kāl tapa 15 thun jiơng, dahlak hu pôic 2 bbôn ariya: Ariya Glang Anak thong Poh Catôi – nhu paxalih mat xanưng dahlak, tôk thit tal rai dahlak mưng nan xani. Dwa bbôn bhāp bini Cam thei jang mưhit jang thau, min urak ni hu thei urāng dalam kōr rineh dōk mong tal thong ranam ariya nan hai thoh!

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

Khám phá lớn nhất của tôi là khám phá về Tình Yêu [cuối]. LÀM SAO CÓ THỂ NÓI HẾT, MÀ…

Yêu, học và hỏi. Yêu, làm và chiến. Yêu, nói và viết…
Làm sao có thể viết: Về tất cả vấn đề u uẩn của văn học, mọi góc tối của sự kiện xã hội, về kinh tế hay tôn giáo, về tình yêu và tình dục, tưởng tượng cùng liên tưởng tưởng như điên rồ nhất, về mọi khía cạnh của đời sống… mà chẳng chút run tay?
Làm sao có thể phô diễn mọi quan điểm ta, suy nghĩ thoáng qua hay định kiến thâm căn cố đế của ta: Về cá nhân, nhóm hay tổ chức nào đó… một cách công khai, mà không nhuốm chút ác ý?
Làm sao có thể phơi trần mình như là mình: Ở đây ở kia, lúc này lúc khác, cố định hay chuyển dịch, thay đổi qua thời gian – như nó là thế?
Bằng thứ ngôn từ: Trần như cô gái thổ dân châu Úc, sắc như lưỡi gươm Samurai, thanh thoát như cánh bay loài đại bàng, mà không phải ngán ngại?

Đó chính là điều tôi mong dấn tới, ngay khi khởi động cuộc chữ; thế rồi ở đó có vài thứ mình cố thử, và bất lực. Như [Henri Miller về] tình yêu và tình dục chẳng hạn, và vài món khác nữa. Thiểu năng, hay chính nhà văn tự kiểm duyệt? Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

KHÁM PHÁ LỚN NHẤT CỦA TÔI LÀ KHÁM PHÁ VỀ TÌNH YÊU

22. YÊU CÂU HỎI

Xưa, tôi có ông bạn gì cũng giải thích, cũng trả lời được. Những “được” ấy không phải không có cái lí, mấy cái lí ấy cũng thu nhập được những cú vỗ tay. Dĩ nhiên, vỗ tay ở bàn nhậu bằng hữu lai rai với nhau thì được, chứ ngoài đời mênh mông kia: dứt khoát không.
Tôi ngược lại, yêu câu hỏi. Cái gì cũng hỏi được, truy bức nó tới cùng. Và dù câu trả lời khả dĩ được tìm thấy, ta vẫn có thể hỏi tiếp. Ở đời thực, hay cả trong suy tư siêu hình.

Câu chuyện. Năm 1982, thuở tôi từ nhà quê về Ban Biên soạn SCC ở Phan Rang. Sau 4 giờ chiều, các bác lớn tuổi ưa ngồi lại, hoặc bày bàn cờ tướng, hoặc gầy độ lai rai. Nghèo, lai rai có khi chỉ vài con khô cá với chai rượu gạo. Một hôm tôi hỏi, mảnh đất cát sau nhà nhóc lũ dông, sao không tóm vài con làm mồi?
– Ở đó mà tóm – anh Chạy nói.
Mà đúng thiệt. Đất cát xốp, dông đực to cồ, hang thì sâu lút đầu người lớn, anh nông dân chính hiệu đào mỗi buổi được một con, đã là ngon.
– Mai tôi tặng quý thầy vài con nhậu – tôi nói.
– Dân Chakleng dốc tổ – thầy Quạ kêu. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

KHÁM PHÁ LỚN NHẤT CỦA TÔI LÀ KHÁM PHÁ VỀ TÌNH YÊU

21. NGHỆ THUẬT & ĐỜI THỰC
[Chúng ta đang tàn phá sinh lực tinh túy nhất của chúng ta, hàng ngày!]

Luôn luôn lưỡng tự và chịu sự ma sát của mâu thuẫn và giằng xé, luôn luôn bị trì hoãn…
5 tháng qua, tôi đã làm được gì?
Câu hỏi dành cho tôi với tư cách kẻ sáng tạo? – Không gì ra hồn cả!
Trước tiên là vụ Kim Ngân bị lừa lao động khổ sai và mất tích xảy đến vào đầu tháng 2-2017. Sau 2 tháng mò tìm, Ngân thân xác lành lặn trở về, tinh thần và tâm hồn thì nát bét. Bị thôi miên nặng, về, Ngân cứ “nhớ” chốn cũ, biếng ăn biếng ngủ, thân thể mình còn chả màng nói chi con thơ với người ruột thịt.
Để rồi đúng một tháng sau Ngân trốn nhà đi biệt. Uổng không?!

Giữa tháng 3-2017, đang ngon trớn với hành trình “Đi tìm sinh lộ cho Cham Ahiêr Awal” thì xảy ra sự cố NVT-TP. Vụ việc chả đụng chạm tới mình, chỉ vì mấy mẻ của nó văng tứ tung khắp nơi, khiến mình bị vạ lây. Ở đó khối người theo và chống, a dua nịnh bợ hay xuyên tạc công phá, vân vân.
Thế thôi cũng đủ làm mòn hao sinh lực. Mà có đáng gì cho cam! Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

20. YÊU CÁI MỚI

Có vị quan văn khá to kêu: Inrasara tập trung vào nghiên cứu văn hóa Cham đi, bõ bèn gì mà thơ với thẩn; một bạn văn thân mến thì: Phải chi Sara làm thơ đi, dấn vào chốn phê bình chi cho rắc rối; và quan to có viết lách: Sara dừng lại chuyện chữ nghĩa là được rồi, nỗi gì mà phải lên tiếng này nọ cho rách việc.
Nỗi gì, phải chi… nhưng có thể không?
Từ trong bụng mẹ, tôi được Bà Trời cấu trúc gien yêu cái mới.
Yêu cái mới, ngay từ ý thức về học, tôi luôn học những thứ không được dạy trong chương trình. Kì gian ở ĐH Sư phạm Anh văn, tôi học triết là chính; còn ở Trung học, tôi học làm thơ với chữ Cham.
Bước chân vào đời, tình yêu kia cứ đeo bám tôi, không rời bỏ được. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

KHÁM PHÁ LỚN NHẤT CỦA TÔI LÀ KHÁM PHÁ VỀ TÌNH YÊU

19. YÊU CÁI BIẾT 02

Từ tuổi biết đọc, tôi đã ghét báo chí. Tôi không hề cầm đến tờ [nhật, tuần] báo, mãi đến 1991, là năm tôi mở quán. Quán tạp hóa bán đủ loại, hiếm thời giờ rỗi, thế nên các khoảng hở khá thích hợp cho báo: Thể thao & Văn hóa, và Tuổi trẻ, còn Công an Thành phố, thì: non!
Báo chí bày ra trước mặt ta đủ thứ tin, trăm cái mỗi ngày, mà không cho ta cái BIẾT. Ta tưởng ta biết tất cả, nhưng thật ra chả biết gì cả. Nó cho ta thứ để ba hoa chích chòe, chứ Tri thức thì không.
Tôi khuyên bạn: Chớ ham báo chí, FB với mấy Stt ngắn [& nhảm] tránh càng xa càng tốt. Mà cần đọc sách, cùng bài viết dài với những phân tích, chứng cứ và lập luận cần thiết.
Thử dấn sâu hơn xíu…

1. Việt Nam không có văn hóa tranh luận, không biết mình không có để mà học, mà sửa. Do truyền thống nền nếp trên dưới, ta càng không ưa, không khuyến khích tranh luận. Tranh luận ở ta là tranh luận kiểu “dân hỏi Bộ trưởng trả lời”, chứ không trực diện, và đến nơi đến chốn. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG: HÀNH TRÌNH VỀ PHÍA ĐẸP, PHÍA TIẾN BỘ

07: CÂU CHUYỆN CUỐI – CHAKLENG, CÁC ĐIỂM NHẤN

Một mảnh đất nào đó luôn sở hữu điểm nhấn, các điểm nhấn cùng chuyện kể thu hút sự chú ý của khách, và để lại dấu ấn sâu đậm trong tâm thức họ. Palei Chakleng có gì? Xin kê mấy điểm chính.

1. Di tích xưa
– Palei cố nhất trong các palei Cham ở Pangdurangga hiện nay, có tên trên bia kí cổ: Bia Patau Tablah ở Bal Cōng Chung Mỹ thế kỉ XI. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG: HÀNH TRÌNH VỀ PHÍA ĐẸP, PHÍA TIẾN BỘ

06: CHUYỆN 3 NĂM THÀNH LỆ & CÁC ĐIỂM MỜ
[Nếu ta chưa thể – bằng công sức, của cải, hay tài năng – làm đẹp làng, thì ta chớ góp phần làm xấu làng].

1. Thơ & văn xuôi
“Sông Lu với cánh đồng quê tôi
như thần Shiva với thế giới
Shiva sáng tạo và hủy phá
sông Lu làm lũ lụt và bồi phù sa
khi sông Lu được vạch dòng quy hoạch
nó hết làm lũ lụt
cũng lúc thôi bồi phù sa”.
(Lễ Tẩy trần tháng Tư, 2002)

“Sông Lu 2 có công dụng: tưới, tiêu, bồi phù sa, cung cấp nguồn thức ăn cho nửa con dân huyện Ninh Phước, cạnh đó luôn gây lũ lụt làm thiệt hại mùa màng. Năm 1981, UBND Thuận Hải quyết biến Sông Lu 2 thành sông tiêu, nhiệm vụ thoát nước là chính. 580.000 công lao động dùng cuốc xẻng “phá” sông. Từ Banơk Tanông ở làng Hamu Ram La Chữ (tên Việt là Đập Tề Nông) đổ xuống tận cửa biển gần địa phận phía sau làng An Thạnh.
Mùa lũ, nước chảy xuống thẳng băng một lèo, qua hai ngày sau là cạn lại như cũ. Từ đó các chi lưu Sông Lu chết dần” (Trích đoạn “Huyền thoại Chakleng”). Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG: HÀNH TRÌNH VỀ PHÍA ĐẸP, PHÍA TIẾN BỘ

05: TỪ LÀNG THỔ CẨM ĐẾN PHỐ THỔ CẨM

1. Dân số phát triển, palei Chakleng mở rộng, và thị trấn Phước Dân đi lên thị xã, là điều chắc chắn diễn ra trong 10, 15 năm tới. Ta làm gì?
Thấy trước, nghĩ trước để hành động ĐÚNG là điều cực kì quan trọng, trong phát triển kinh tế gia đình và xã hội. Kinh nghiệm của tôi: 1 thất bại + 4 thành công + 1 thất bại:
– Năm 1990: Trong khi đa số bà con Chakleng còn gùi thổ cẩm lên Churu, tôi cùng bà xã quyết mở ra hướng khác: Đi vào miền Tây. Thất bại nặng, tôi rút ra kinh nghiệm đáng đời: Thổ cẩm chỉ có thể bán cho người giàu, càng giàu càng tốt!
– Năm 1992: Từ suy nghĩ đó, chúng tôi dồn vốn mở quày Thổ cẩm tại Thương xá TAX ngay trung tâm Sài Gòn; sau đó mở rộng đại lý khắp đất nước – là điều chưa ai làm. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0.0/10 (0 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)

CHAKLENG: HÀNH TRÌNH VỀ PHÍA ĐẸP, PHÍA TIẾN BỘ

04: VÀI CÂU HỎI CẦN ĐẾN LỜI GIẢI ĐẤP

1. Tại sao chuyện chi từ lớn đến nhỏ, từ cộng đồng Cham cho đến Chakleng, cũng cứ phải là cei Sara? Đó là câu hỏi bà con, các bạn FB đặt ra cho tôi mấy hôm nay. Qua phone, chat và phản hồi.
Các thắc mắc được viết ở mục phản hồi, tôi xóa đi, vì lưu lại sẽ không hay lắm. Không hay, bởi khi đặt ra câu hỏi đó, là có sự so sánh. So sánh thì mất lòng, để rồi sự việc cũng chẳng đi đến đâu.
Xin trả lời một lần cho trót: Tôi “đạp cứt” jwak eh ông họ nội mình: Ông Klơng Phú Thân. Ông Klơng không học cao, thế mà mỗi khi Cham có chuyện bà con nghĩ tới ông.
Dâng thư cho Nguyễn Cao Kỳ hay kêu gọi làm Thôn lộ Chakleng, chặn đường xe khách đóng thuế khi đi qua ngả Chakleng hay lên tiếng yêu cầu Quận trưởng Dương Tấn Sở được ở lại An Phước, cũng là ông. Hai, ba bận ông bị an ninh giữ cũng không chừa.
Tôi giống ông ở khoản ấy, có lẽ do khéo hơn nên chưa bị nạn. Tôi còn giống ông ở “giàu năng lượng” nữa: giàu gần như là thừa thãi ấy. Khác điều ông cực độc tài, còn tôi: dân chủ tuyệt đối. Continue reading

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 4.0/10 (1 vote cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 0 (from 0 votes)