Sống triết lí Cham-118. CÔNG VỤ CỦA LUẬN SƯ

[Nhận diện 3 giai đoạn lịch sử & phần việc Cham]

Giai đoạn-1.

Sau đại khủng hoảng, thế hệ Cham đã hành xử đúng điệu, đáp ứng đòi hỏi thực tiễn cuộc sống, để tồn tại.

Xưa

dưới cái rây lịch sử khổng lồ

cha lọt sàng sống sót

lổm ngổm bò dậy làm người

một phép lạ

(Lễ Tẩy trần tháng Tư-2002)

Tồn tại thế nào?

Năm ngoái, trao đổi về tôn giáo Bà-ni, anh chị em đặt câu hỏi với tôi: “Tại sao Tôn giáo ‘Ahiêr Awal’ là duy nhất cần cho Cham?” Tôi nói:

Cham mất nước, cộng đồng thiếu tổ chức mang tính “chính quyền”, rất cần nền tảng tư tưởng và tâm linh chắc như đá tảng để tồn tại. Ba chân kiềng:

Bên cạnh kí ức Lịch sử cùng Tiếng nói-chữ viết, Tôn giáo ‘Ahiêr Awal’ mới giữ được cho Cham tồn tại NHƯ LÀ Cham. Cham tồn tại đến hôm nay là may rồi, còn sau này thế nào, tùy Bà Trời.

Giai đoạn-2.

Sinh hoạt xã hội dần đi vào ổn định, nơi ấy vị thế của Trường Trung học Pô-Klong và Trung tâm Văn hóa Chàm là nền tảng.

Cạnh đó Cham đã biết phục dựng các trang sử dân tộc: Từ lịch sử thành văn qua bản chép tay của các cụ đến nghiên cứu khoa học. Lĩnh vực này nỗ lực của anh em Dohamide – Dorohiêm và Po Dharma là rất đáng kể. Riêng chuyện kể, tôi đảm nhận phận sự: Làm một Cham Story-teller kể chuyện Oral histories xuyên thế hệ.

Ngôn ngữ chữ viết thì sao?

Chung, không thể không kể đến vai trò của Ban Biên soạn sách chữ Chăm.

Riêng, ngay từ tuổi 15, tôi đã dạỵ Akhar thrah cho Cham, qua đó gợi hứng cho sinh linh Cham nói tiếng mẹ đẻ [mà không phải pha độn tiếng Việt]. Còn các “công trình nghiên cứu” như Từ vựng học tiếng Cham, Tự học tiếng Cham, Từ điển song ngữ Cham Việt các loại hay sau này Tiếng Cham của bạn… cần được nhìn nhận như cánh tay chỉ mặt trăng.

Thấy mặt trăng [tiếng nói] rồi, hãy quên cánh tay [tác phẩm] đi. Chứ ai lại ngồi đó mà ưỡn ngực với mấy phương tiện này!

Tôn giáo?

‘Ahiêr Awal’ là sáng tạo độc đáo của đức vua Pô Rômê – tôn giáo có khả năng hóa giải hai hệ tôn giáo-tư tưởng không đội trời chung: Ấn Độ giáo và Islam, trở thành một tôn giáo dân tộc, hòa bình đầy tính nhân văn.

Bởi là tôn giáo với đức tin mềm, tổ chức lỏng lẻo, do đó Ahiêr Awal dễ bị tổn thương, bị xâm nhập và phân hóa. Cần ĐỊNH lại! Mươi năm qua, qua hành trình “Đi tìm sinh lộ cho Cham Ahiêr Awal”, tôi đã và đang thêm gánh cho mình.

Giai đoạn-3.

Bên cạnh Champaka và Vijaya, sự có mặt của đặc san Tagalau là rất kịp thời.

Với văn học, tôi – bên cạnh phục dựng nền văn học dân tộc, là sáng tạo cái mới: Tiểu thuyết, truyện ngắn, tùy bút, thơ, cả tiếng Cham lẫn tiếng Việt.

Vẫn còn là chưa đủ! Làm thơ, viết văn, các cây bút Cham không tự bó hẹp trong làng xã như trước nữa, mà biết vươn ra cả nước, khả năng cạnh tranh với khu vực và thế giới. Đó là tinh thần “nhập cuộc về hướng mở” của thế hệ thứ năm. Thế giới phẳng với mạng toàn cầu mà bạn cứ khư khư ôm nồi đất, là hỏng to.

Xưa, ông bà Cham đã có những sáng tạo sáng giá, nay – ta cần đóng góp phần mình cho nhân loại. Hỏi, bạn đã làm được gì?

Sáng tác, nghiên cứu, bạn không thể làm cụ non “đóng cửa phòng văn hì hục viết” (Chế Lan Viên) mà đui mù với xung quanh. Khi quyền lợi của cộng đồng bị xâm hại, sinh phận đồng tộc bị đè nén, bạn dám và biết cất lên tiếng nói, một tiếng nói trí thức. Không thể khác.

Nhất là khi cộng đồng bạn nằm vùng ngoại vi, kém thế – từ thế đứng đến ngôn ngữ, bạn quyết dẹp bỏ mặc cảm nhỏ yếu, mang tinh thần phi tâm hóa hậu hiện đại vào cuộc.

Cham hết còn mặc cảm với Việt; Phan Rang không phải tự ti với Hà Nội, Sài Gòn; Việt Nam cắt đứt mặc cảm với Anh, Mỹ; Đông Nam Á dứt bỏ mặc cảm với thế giới. Tự tin sống, làm việc và sáng tạo.

Phận sự của luận sư là đốt lửa, giữ lửa và truyền ấy đến với tất cả.

P.S.

Mệnh đề “bạn dám và biết cất lên tiếng nói”, ở đó BIẾT mới dẫn đến hiệu quả, chứ không ngưng lại ở “dám” nhằm giải quyết khâu oai, hay thấp hơn: sắm vai nạn nhân không gì khác ngoài xin xỏ nước mắt, và… tiền.