ĐỐI THOẠI HÔM QUA CÓ GÌ LẠ?

Có lẽ khái niệm minh triết còn khá xa lạ với chúng ta…

Dù nó gần gũi, và cần thiết hơn bao giờ, ở đời sống hiện đại. Ở buổi hôm qua, câu hỏi xung quanh “Minh triết Cham” dường bị gác lại, hầu hết các bạn tạt qua phạm trù văn hóa, nghĩa là các bạn vẫn thèm khát hiểu biết về văn hóa Cham. Hẹn sau vậy!

Mở.

Xin nói ngay, tôi không là nhà nghiên cứu. Từ năm cuối Tiểu học, tôi lang thang vô số lần qua các palei Cham, gặp gỡ, nói chuyện và ghi chép.

Đến năm 25 tuổi, vào làm việc ở Ban Biên soạn, hồ sơ Văn học và Ngôn ngữ của tôi đủ làm nên hai công trình lớn. Tôi có nhã ý tặng hai bạn, họ từ chối, tôi thành nhà nghiên cứu là một… tai nạn [đã kể].

Tại sao tặng? – Tôi muốn rảnh thân cho Câu chuyện Cham, điều tôi nghĩ không ai thế hệ tôi làm được. Hôm nay tôi mang đến hầu các bạn vài chuyện trong số đó…

+

Minh triết Cham là lối nghĩ, lối sống hay, đẹp của ông bà Cham từ ngàn xưa truyền lưu đến hôm nay, bằng chuyện kể, châm ngôn, tục ngữ, thơ ca… được tôi đúc kết lại qua 7 câu chuyện giản đơn, dễ tiếp nhận.

Đời người là chuyến buôn nhỏ trong chuyến buôn lớn, một lần và chỉ một lần (“Sinh chỉ một lần” – Lễ Tẩy trần tháng Tư-2002). Thế nên ta cần “hết mình & tới cùng” với nó. Dám nghĩ lớn, và chơi lớn [7].

“Tư duy biển lớn” [2] của Cham là một gợi mở.

Nghĩ lớn, bạn hết ru rú xó nhà, mà phiêu lưu. Phiêu lưu để sáng tạo, làm ra cái mới khác [4]. Vậy làm thế nào?

Cần dẹp ngay tâm sân hận – với người ngoài, với nhau, và với xung quanh [3]. Đứng trên kiềng 3 chân của tính cách và nhân cách Cham [6]:

– Nữ, không đĩ điếm nói lên cách [kiếm] sống lương thiện;

– Nam, không mù chữ [tri thức] – để hiểu ý nghĩa của sống và chết;

– Cả hai giới không ăn xin, dạy ta tinh thần tự lập và trách nhiệm.

Từ đó, bạn tự tin bước vào chuyến buôn của đời bạn. Không chiếm hữu cái không thuộc về mình, tất cả phải tự bạn và từ bạn [1].

Công thành danh toại rồi ra oai chăng? – Không! Văn hóa không của một ai, mà thuộc tất cả mọi người [7].

Bằng tâm thế hòa ái được trui luyện qua 3 tầng thông minh, bạn tiếp tục nhập cuộc chơi lớn, bước đi trên đường lớn của thế gian [5].

Trong đêm tối đen mò của thế cuộc, khiêm cung khởi đầu từ điều nhỏ bé nhất, trì trì trên hành trình dài, để có một hi vọng mới [3].

Kết.

Hành trình vào… vừa là đi, vừa là làm. Minh triết là ngôn đi đôi với hành. Tôi đã “hành” [làm] Minh triết Cham như thế nào? – Xin trích nguyên văn tin nhắn của bạn LTMD [có thêm vài từ để rõ ý hơn]:

“Hành ngôn: Kinh doanh, nguyên tắc đầu tiên của tôi: “không nói dối”, ngoài đời: không nặng lời với ai.

Hành nhẫn: Nhẫn nhịn khi bị công phá, để hóa giải sau đó.

Hành bi: Không ghét bỏ ai, “tôi xem mỗi Cham như một sinh linh sống sót đầy thương cảm” “sau cái rây của lịch sử khổng lồ” [Lễ Tẩy trần tháng Tư-2002].

Hành trí: Nhập cuộc giải quyết nhanh gọn các xung đột xã hội.

Hành lợi: Làm điều mang lại lợi ích cho cộng đồng.

Buổi nói chuyện rất hay và giá trị, cảm ơn chú đã gửi cho con tham gia. Con học thêm được rất nhiều.”

[P.S. Cả 5 dụng ngữ cốt tủy này: “ngôn”, “nhẫn”, “bi”, “trí, “lợi” tôi rút ra từ Ariya Glơng Anak].