ĐOÀN NGHIÊN CỨU VỀ PANGDURANGGA, TÔI NÓI GÌ?

Tối qua, 7-5-2026 ông bạn: Phó giáo sư – Tiến sĩ Nguyễn Phạm Hùng nhờ tôi gặp gỡ trao đổi với Đoàn nghiên cứu khoảng 30 người gồm toàn “tay tổ” về đất Pangdurangga nắng gió “bước đầu tìm hiểu về Cham và văn hóa Champa”. Tại Annhien Home’s.

Tôi hú bạn Cham Thanh Trọng Nghĩa theo cùng, ‘payôk gaup’.

Bất ngờ mà hay và vui đáo để, dù phải quá 8g tối – giờ tôi Yoga chuẩn bị lên chuồng – mới bắt đầu. Tôi đã nói gì, ở đó?

1. Mở.

Khác biệt làm nên đa dạng, cạnh đó khác biệt cũng tạo xung đột. Xung đột văn hóa dẫn đến xung đột đời thường, là điều khó tránh. Câu hỏi: làm thế nào ổn định đa dạng mà không vướng phải xung đột? Hôm nay, ta thử đi vào con đường hẹp chông chênh đó.

2. Đâu là khác biệt LỚN của Cham đóng góp vào nền văn hóa đa dân tộc Việt Nam hôm nay?

– Về nghệ thuật: Kiến trúc & điêu khắc, Ca múa nhạc…

– Về Văn học: 3 Sử thi được văn bản hóa, 2 Trường ca trữ tình đầy bi kịch qua xung đột ý thức hệ Bà-la-môn và Islam, Trường ca triết lí…   

– Hải sử & văn hóa biển Cham làm đầy lịch sử Việt Nam.

– Chế độ gia đình Mẫu hệ với “3 không”: Nữ không đĩ điếm, nam không mù chữ, cả hai không ăn xin làm nên nhân cách Cham.

– Bà-ni: Tôn giáo dân tộc, hòa bình và nhân văn là sáng tạo độc nhất vô nhị của Cham, ban tặng tư tưởng khả thể hóa giải hai ý hệ không đội trời chung, cho nhân loại.

3. Làm sao hóa giải xung đột?

+ Trên nền tảng “Suy tưởng Inrasara-15: Đứng trụ trên 4 chân kiềng, tôi nói, viết, làm & sống…

– Tâm thế giải sân hận của Ariya Glơng Anak. Đông và Tây, Nam và Bắc, Cham và Việt, trong với ngoài… và ngay cả sân hận mang tính cá thể cũng cần giải. Giải, để cùng thắng.

– Tư tưởng Phi tâm hóa hậu hiện đại: Thái độ: Phá bỏ bức tường ngăn trung tâm ngoại vi, qua đó giải mặc cảm thiểu số, tỉnh lẻ… Tinh thần: Tôn trọng sự khác biệt, về dân tộc, tôn giáo, ý thức hệ, văn hóa… Hành động theo phương châm: “Suy tư toàn cầu, hành động cục bộ”.

– Tinh thần Hóa giải & hòa giải của Pô Rômê. Ta chưa hòa giải được, bởi ta không biết điểm mấu chốt để hóa giải. Cần, thông minh cho hóa giải, hòa ái để hòa giải.

– Thái độ Nhập cuộc về hướng mở của tôi. Tự tin, và mạnh mẽ nhập cuộc, mở ra Việt Nam, mở vào thế giới rộng lớn”.

+ Bằng ý hướng “Văn hóa Cham nhìn từ Cham”

– Tinh thần Đất: ‘Dar thok padok kiak’, nơi chôn nhau đặt viên gạch [dựng Tháp mang tính tâm linh] mới là đất Cham.

– Tinh thần “không chiếm hữu cái không thuộc về mình”. Phong cách Chế Bồng Nga: không chiếm đất, không gom mĩ nữ, không bắt tù bình về phục dịch.

– Từ “Văn hóa Cham nhìn từ Cham”, tôi thử làm vài cuộc giải: Giải huyền thoại Huyền Trân là một…

4. Cuối cùng là mục trao đổi, sôi động và vui miễn chê. Thêm quà tặng nữa.

Karun & Thuk siam!

P.S.
Nguyễn Phạm Hùng có tiểu luận rất nổi tiếng trên Tagalau-8: “Văn học Champa đang ở đâu?” đề cập đến tính toàn vẹn của văn học Việt Nam: mới, hay và thuyết phục.