Bài-8. VỀ BÀI THƠ “CHÂN DUNG NÀNG – PORTRAIT OF A LADY”

Sau đại khủng hoảng năm 1835, Cham chạy lên vùng rừng núi lánh nạn, mãi khi vua Thiệu Trị xuống chiếu gọi về năm 1842, dân số Cham Phan Rang đếm đầu còn vỏn vẹn 5.000 người. Hãy tưởng tượng một vương quốc Champa hùng mạnh một thời, nay chỉ đọng lại chừng ấy mạng.

Dẫu thế nào đi nữa, sức sống Cham Pangdurangga vẫn tồn tại, bền bỉ tồn tại. Đến năm 2010, con dân Cham Ninh Thuận dzọt lên con số 72.000.

Đây là vùng đất Cham có mặt từ hai ngàn năm trước, nơi nửa dân số Cham ở Việt Nam sinh sống, có cả trăm điểm tôn giáo tín ngưỡng đang được thờ phụng, sẽ chịu tác hại nặng nề nếu có sự cố hạt nhân.

Cham đã lên tiếng. Nơi ấy tiếng nói của phụ nữ rất quan trọng. Bởi Cham theo chế độ gia đình mẫu hệ, ở đó chúng tôi có “truyền thống ba không”: Nữ Không đĩ điếm, nam Không mù chữ và cả hai giới Không ăn xin.

Sau chiến tranh, Việt Nam thống nhất, “hiện đại hóa” khiến không gian văn hóa nông thôn Cham bị phá vỡ, đời sống Cham đổi khác, trong đó có thân phận người nữ.

Bài thơ “Chân dung nàng” thể hiện quá trình: Chịu đựng, dấn tới, té ngã, vươn vượt và hi vọng – của một nửa bộ phận cộng đồng vốn được coi là yếu thế này.

Bài thơ được dịch ra tiếng Nhật đọc tại diễn đàn Đại học Ohio, đã tạo hiệu ứng đặc biệt. “Tôi đã được tận mắt chứng kiến trí tuệ văn chương ấy đối diện với những vấn đề trọng đại của nhân loại như thế nào”.

+

CHÂN DUNG NÀNG

Da thịt em nở – áo quần em chật

nhân khẩu tăng phần – khuôn nhà mãi hẹp

thôn xóm cứ mở – ruộng đất cứ teo

Em bị nhổ khỏi plây

bị văng vào phố

Em không có dây chuyền không có quần jean

mang linh hồn ngọn đồi

em lạc vào phố lạ

Em giặt giũ trong căn gác lạ

em thợ phụ trong xưởng may lạ

em hoảng hốt trong con hẻm lạ

Mang linh hồn ruộng đồng

em rụng vào đêm lạ

Mẹ ơi!

Đêm không còn sao cho em tìm về

không còn gió mùa cho ngày dắt đi

Tay em không có nhẫn

em còn đôi mắt buồn

túi em không có tiền

em còn bàn chân nắng

Về đâu?

Em mất hút trong kí ức bà con

                        kí ức người yêu

                        kí ức bạn bè

mẹ vời xa không lưa dấu vết

kí ức làng giữ lại tên em dưới bề sâu trầm tích

đã xưa

Bỗng một hôm đồi thấy em trở về

nguyên buồn vui bà con lối xóm

như một trang đính chính rát đau

Ra đi từ linh hồn ruộng đồng

              linh hồn ngọn đồi

nàng đi về hướng phố

bạt ngàn phố dựng

hù dọa trái tim bị thương

Nàng vẫn đi về mênh mông hướng phố

vẫy anh em đang mắt nhìn mở cửa

vẫy người yêu đã vợ con đủ đầy

vẫy bà con mãi liêu xiêu bão lũ

Hình như hồn buồn nàng hé nắng

sẵn sàng mọc trái cây ban mai!

Bỗng một hôm làng có em trở về

vỡ linh hồn ngọn đồi ruộng đồng

như một dòng khởi đầu in đậm.