Sống triết lí Cham-47. Đặt nền tảng sống triết lí Cham. TÂM

Thân khỏe, trí thông mà tâm không vững, không an thì dễ đi đời nhà ma. Ở mục này, tôi cứ theo tinh thần Ariya Glơng Anak mà hành, điều tôi định danh “sống dưới dấu hiệu Ariya Glơng Anak” – là ổn.

Không ngoa đâu, như Minh Tuệ: “làm theo lời dạy của Đức Phật”, thì không trật vào đâu được!

Môn đầu tiên là “giải sân hận”. Dường Bà Trời cơ cấu thân tôi quên cấy loài gien này. Muốn không sân hận thì phải biết NHẪN: nhịn và nhường.

Ariya Glang Anak: ‘dơh tanan ưn ka’: “ngưng ở đó, nhịn đã”.

Tôi mang tiếng với đời là “giỏi nhịn”. Người lạ mắng, nhịn đã đành; bạn học la trước mặt, cũng nhịn luôn, tôi còn hỏi: “có gì bổ sung nữa hôn?” chứ!

Chuyện biên soạn Từ điển ở Đại học [đã kể], cả ba lần nhẫn, nhịn cho qua. Nhịn cho đường xa, để anh em còn nhìn mặt nhau. Chớ ‘pôic pathumu tian drei’: “nói cho kịp cái lòng [nóng giận] của mình”, hỏng là cái chắc.

Ghi nhiều bàn không là gì cả, thắng cả trận mới cao tay.

NHỊN đi đôi với nhường, Việt có từ nhường nhịn.

‘ƯN’ tiếng Cham có 2 nghĩa: Nhẫn [nhịn] và NHƯỜNG. Ở đó “nhường” thuộc cấp độ cao hơn, là “nhẫn” của bậc trí huệ, bởi nó vô vị lợi.

Tiếp đến là tâm an. Tâm không an thì không làm gì ra trò, lắm khi làm đâu hỏng đó. “Đấu tranh, tại sao thất bại?” – Vụ này tôi bàn nhiều rồi, có thể tóm gọn trong 3 ý chính:

Tâm không an, ta sợ điều không đáng sợ, để cả đời không làm gì cả. Làm, do tâm không an, ta hấp tấp, nông nổi. Nữa, tâm không an, không biết mình biết ta, ta không biết thỏa hiệp.

Cứ xem trận Tyson đấu Holyfield thì đủ hiểu. Từ giận dữ sang bất an dẫn đến cắn tai rồi bị loại.

Cuối [chưa hẳn là] cùng, VUI VẺ. “Vui một ngày, vui một đời” – tên một tút.

Hệt Minh Tuệ: Được cũng tốt, không được cũng tốt!

Phục dựng nền văn học Cham và lan tỏa ra thế giới bên ngoài, tôi vui. Trục vớt ngôn ngữ dân tộc từ lớp sương mù kí ức quần chúng Cham, phủi bụi và phả hơi thở cho chúng bằng nghiên cứu và sáng tác của mình, được nhìn thấy chúng thọ qua ngày nào tôi vui ngày nấy.

Sáng lập đặc san Tagalau cho Cham có sân chơi, tôi vui. Lên tiếng các vấn đề cộng đồng, nên – tôi vui, không nên tôi cũng không lấy thế làm phiền. Giúp các sinh linh yếu thế, được tới đâu hay tới đấy, tôi vui.

Vui một ngày, vui một đời. Tôi là người hạnh phúc nhất, tôi biết thế. Và tôi vui với cái biết ấy.

*

Ở tiểu thuyết sử thi Con đường vô tận-1991, tôi tưởng tượng cảnh ông Ariya Glơng Anak từ hải đảo trùng khơi nhiều bất trắc, trở về với và giữa lòng dân tộc. Ông ‘ưn’ nhẫn nhục tối đa với kẻ thù, ‘palai tung tian’ mở lòng với đồng tộc, và khiêm cung khởi đầu từ cái nhỏ nhất [đoạn cuối của trường ca], để có hi vọng nhỏ bé mới. Phần mình, chấp nhận cái cô đơn đến lạnh người.

Thế nào là ‘palai tung tian’?

Tôi dịch cụm từ này là: “giải sân hận”, hay “bao dung”, thế nhưng tinh nghĩa hơn, nó phải là “tình thương”. Khi tâm ta không còn chút giọt sân hận, ta mở lòng ra với tất cả, thì TÌNH THƯƠNG hiện đến. Ngay tức thì!

Tình thương hiểu theo nghĩa uyên nguyên của Krishnamurti.

Phật tử hỏi Minh Tuệ, bị chửi rủa, bị mỉa mai hay xuyên tạc, thầy có ghét bỏ họ không? Ông trả lời: Con xem họ như cha mẹ con, con cầu cho họ được hạnh phúc.

Tôi, với Cham – cũng hệt:

Hãy yêu hãy yêu như ta chưa từng

Đứa con đi xa bỏ hoang làng mạc

Mang bụi đất quê hương về miền xứ khác

Và hãy yêu hơn con người chân chất

Sống một đời ôm mang đất – phù du (Tháp nắng, 1996)

Tình thương – NÓ tràn đến, ngày càng tràn ngập cõi tôi. Lắm lúc nó khiến tôi đông cứng lại, đến tôi không muốn nói, viết hay làm gì cả. Không chủ trương, không cố ý, không mời gọi, NÓ cứ xảy đến, vậy thôi.

Tôi coi mỗi Cham như một sinh linh sống sót đầy thương cảm.

Tôi hiểu tâm thế nhiệt nồng của thế hệ trẻ Cham hôm nay trong nỗ lực đến tuyệt vọng muốn bảo vệ danh dự Cham, bảo tồn văn hóa Cham; tôi hiểu như hiểu tuổi trẻ tôi đã từng như thế với sự cảm thông đầy tình yêu thương trìu mến.

Nỗi khổ của các bà mẹ Cham, sự bất lực của các cụ già Cham, cái cô đơn của đứa con của Đất tha hương… tôi hiểu và yêu họ hơn bao giờ.

Tình thương xảy đến với tôi, từ lâu lắm. Tôi từng thể hiện nó đây đó vài lần trong thơ văn. Bàng bạc, chập chờn. Hôm nay, NÓ đến, lồ lộ. Hè vừa qua, nằm cô đơn ngoài sân Thang Tông Jaka nhìn vào bao la màu trời đêm, nó lại đến.

Tôi thấyngôi nhà trôi đi cùng cây cối trôi đi. Tháp nắng, Chân dung Cát… trôi đi. Anh chị em tôi, dư ảnh cha mẹ tôi, vợ con tôi và bạn bè tôi trôi đi. Trôi đi tháp Chàm, palei Chakleng với Hầm Mỹ. Muôn vì sao trôi đi cùng trái đất trôi đi. Như hằng hà sa số hạt bụi bồng bềnh.

Chỉ có tôi ở lại. Đông cứng rồi tan chảy ra.

Như hạt bụi vô hình chầm chậm trôi qua vô tận không gian và vô cùng thời gian…

Chỉ có NÓ ở lại. Mãi mãi.