Sống triết lí-61. NÓI 1 LẦN RỒI THÔI

[về “Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bà-ni” và Điện hạt nhân]

1. Về “Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bà-ni”

Hôm qua, 1 bạn gửi đến tôi văn bản phiên họp của Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bà-ni tỉnh Bình Thuận nhiệm kì 2021-2026, nhắc đến cụm từ “Hồi giáo Bà-ni”, và nói: “Chỉ còn trông chờ vào tiếng nói của yut thôi”.

Tôi im lặng.

Vụ này tôi đã có quan điểm rõ ràng ngay từ đầu: Về CCCD chuyển từ “Tôn giáo: Bà-ni” sang “Tôn giáo: Đạo Hồi” tôi lên tiếng dứt khoát, tút suốt 8 ngày liền, và thành. Riêng với cụm từ “Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bà-ni” thì không. Xen vào, là tôi can thiệp vào công việc của nội bộ của Hội đồng. Ở đây tôi chỉ có thể luận giải vấn đề, khi cần.

Và tôi đã “không” từ đó đến nay.

2. Về Dự án Điện hạt nhân Ninh Thuận

Mấy hôm nay, khi biết Dự án rục rịch khởi động trở lại, bà con Cham nhìn về tôi, vài bạn Cham gặp tôi, và “chỉ còn trông chờ tiếng nói của Inrasara thôi”.

Tôi im lặng.

Nữa, vài phóng viên tính phỏng vấn tôi về vụ này, thế nên cần nói rõ một lần cho trót.

2.1. Với báo chí, tôi nói “Karun, bạn có thể viết bài của bạn và trích ý kiến cũ của tôi nếu thấy cần, ghi trích Inrasara cũng không sao – nó công khai rồi mà. Riêng tôi lúc này không nói thêm gì nữa.

2.2. Với Cham, tôi nói không – cũng buồn chớ, vì thời của tôi đã qua rồi, cần có thế hệ mới thay thế. Cũng như đặc san Tagalau khi đến hạn, tôi chuyển giao nó cho cánh trẻ, hay việc chủ trì Bàn tròn Văn chương của Hội Nhà văn Việt Nam cũng hệt.

Trước đây, ề Dự án Điện hạt nhân Ninh Thuận, tôi đã dành rất nhiều thời gian cho “lên tiếng” ấy – 19 tháng và hơn thế nữa, để:

[1] Đọc, nghiên cứu khối tài liệu khổng lồ, mới đủ tự tin lên tiếng

[2] Gặp mặt và trao đổi với các chuyên gia và trí thức trong và ngoài nước

[3] Tổ chức 2 cuộc thảo luận dài, theo dõi và điều tiết ý kiến phản hồi trên website Inrasara.com: “Người Cham hiểu gì về Điện hạt nhân?”, và “Trí thức Cham nghĩ gì về Điện hạt nhân?”

[4] Viết tiểu luận và trả lời phỏng vấn báo chí trong và ngoài nước

[5] Dẫn các đoàn đến tham quan 2 khu vực Dự án

[6] Sáng tác thơ và tiểu thuyết, tùy bút liên quan đến Điện hạt nhân

[7] Kí tên vào Thư Thỉnh nguyện gửi 2 Thủ tướng Nhật và Nga

[8] Sau khi Dự án cancelled, tôi mới nhận lời mời đi các nước thuyết về chủ đề “Người Cham và Điện hạt nhân”…

3. Còn lúc này, tôi không thể kham nổi công cuộc như thế và còn hơn thế nữa. Từ tuổi 60, tôi dấn vào 3 nhiệm vụ mới:

[1] Kể câu chuyện Cham: ĐƯỜNG VỀ CHÀM

[2] San định Kinh sách nhằm cải cách Tôn giáo, tín ngưỡng Cham, cho sinh hoạt tâm linh Cham hôm nay

[3] và viết cuốn CĂN BẢN CHAM, như thể sách cầm tay, chuẩn bị cho những bước luân lạc Cham ở ngày tháng tới, nếu nhân loại chưa tự diệt vong.

Bà con, anh chị em trách ư? Tôi cũng đã dự cảm được mọi điều.

Mươi năm trước Út tôi hỏi: Cái gì cei cũng lên tiếng, nhỡ đến lúc nào đó cei im lặng, Cham sẽ nghĩ sao? Tôi nói, trách cứ thế nào cũng được.

Sông có khúc, người có lúc. Cuộc đời là vở diễn, cei đã xong sứ mệnh trí thức của mình. Và nhường sân khấu cho thế hệ đến sau.

Kajap karô thuk siam!   

***

– Nhà nước cứ thực hiện đúng tinh thần điều 27 của Liên Hiệp quốc thôi.

Mấy ngày nay cháu đọc các bài viết cũ của bác về vấn đề điện hạt nhân Ninh Thuận. Cháu muốn viết một bài cho RFA Tiếng Việt. Cháu xin phỏng vấn bác cho bài viết được không ạ?

Trước hết, xin bác cho biết những ý kiến cũ của bác từ hồi 2012 vẫn còn nguyên giá trị đối với dự án điện hạt nhân ngày nay hay không. Nếu còn thì xin cho cháu trích dẫn ạ. Đó là các ý kiến trong bài “Inrasara: Sơ kết phản ứng của đồng bào Chăm về Dự án Nhà máy Điện hạt nhân ở Ninh Thuận”.

Xưa, vương quốc Champa gồm 4 khu vực địa lý – lịch sử khác nhau. Pangdurangga gồm Ninh Thuận và Bình Thuận ngày nay là khu vực cực nam của đất nước. Người Cham Ninh Thuận cư trú ở mảnh đất này hơn 2.000 năm,. Ngoài 2 cụm tháp Po Rome và Po Klaung Girai bà con lên hành lễ hàng năm, còn có cả trăm di tích văn hóa – tín ngưỡng khác đang được thờ phụng. Có thể khẳng định, đây là vùng đất văn vật và tâm linh sâu đậm nhất của dân tộc Chăm xưa và nay. Nếu thảm họa hạt nhân xảy ra, 30km bán kính bao gồm cả 2 cụm tháp thiêng trên sẽ thuộc vùng cấm. Các nhà khoa học cho biết, phải mất vài thập kỉ mới có thể rửa sạch nhiễm xạ (nếu con người quyết tâm tẩy rửa). Không ai dám lai vãng, tháp sẽ thành tháp hoang (Bimong bhaw), và hàng trăm Kut hay Ghur (nghĩa trang tộc mẫu trong làng) cũng sẽ thành hoang (jwa)! Hoang, chỉ khi Bimong và Kut, Ghur không còn ai cúng tế, thờ phượng. Đó là hiện tượng không có bất kì người Cham nào tưởng tượng nổi nó xảy ra lúc mình còn sống.

Điều cần nhấn mạnh là với đồng bào Cham, mỗi sáng thức dậy nhìn thấy Nhà máy Điện hạt nhân đang chạy, lo lắng cho tương lai bấp bênh, hỏi làm sao họ có thể an cư lạc nghiệp. Cạnh đó và hơn thế, cả một vùng đất linh truyền đời với bao nhiêu tháp, đền, Kut, Ghur… luôn trong nguy cơ trở thành vùng đất hoang theo ám ảnh tâm hồn họ, họ không bất an mới là chuyện lạ.

Người Cham là người bản địa ở Việt Nam. Người Chăm đã sống ở Ninh Thuận (Pangdurangga) hàng ngàn năm trước khi người Kinh tới. Tuyên ngôn về quyền của các dân tộc bản địa của Liên Hiệp quốc năm 2007 khẳng định rằng Điều 23. Các dân tộc bản địa có quyền quyết định và xây dựng những ưu tiên và chiến lược thực thi quyền phát triển của họ. Đặc biệt, các dân tộc bản địa có quyền tích cực tham gia vào việc xây dựng và xác định các chương trình y tế, nhà ở và các chương trình kinh tế xã hội khác có ảnh hưởng tới họ, và càng nhiều càng tốt, quản lý những chương trình đó qua các thể chế của họ.

Điều 27. Nhà nước cần thiết lập và thực thi, cùng với các dân tộc bản địa, một quá trình công bằng, độc lập, không thiên vị, cởi mở và minh bạch công nhận một cách đầy đủ luật lệ, truyền thống, phong tục và hệ thống sở hữu đất đai của các dân tộc bản địa, để công nhận và phân xử các quyền của các dân tộc bản địa với đất đai, lãnh thổ và tài nguyên của họ, bao gồm cả đất đai, lãnh thổ và tài nguyên theo sở hữu truyền thống hay đã sinh sống và sử dụng nhờ các phương thức khác. Các dân tộc bản địa có quyền tham gia vào quá trình này.

Như vậy, theo bác, Nhà nước Việt Nam nên ứng xử với đồng bào Chăm Ninh Thuận như thế nào sao cho phù hợp với Tuyên ngôn nói trên của Liên Hiệp quốc?

Cháu cảm ơn bác nhiều lắm.