Chủ nhật (19-2-2012) vừa qua, thông qua người em đồng tộc (…), mình có được số phone anh Quảng Đại Cẩn, hiện đang là nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Hoa Kì, về Việt Nam củng cố tài liệu để chuẩn bị làm luận án ((…). Có được số phone, mình liền gọi cho [...]]]>

Chủ nhật (19-2-2012) vừa qua, thông qua người em đồng tộc (…), mình có được số phone anh Quảng Đại Cẩn, hiện đang là nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Hoa Kì, về Việt Nam củng cố tài liệu để chuẩn bị làm luận án ((…). Có được số phone, mình liền gọi cho anh. Vì là số lạ, anh hỏi ai đó, mình trả lời adei ni, Đồng Chuông Tử (ĐCT). Anh à lên một tiếng, rồi gọi mình đến quán cà phê Cây Si, góc ngã tư Phạm Văn Hai/ Nguyễn Trọng Tuyển. Mình liền nhờ Khoa, cháu anh Cẩn chở đi. Vì Khoa cũng vừa nghe tin có bác Cẩn về, dù anh về gần một tháng rồi và cũng cận kề ngày bay. Nhưng đọc trong mắt Khoa, mình thấy em nó dâng lên niềm tự hào về bác rất đáng kể. Nghe nói em nó ngưỡng mộ lắm tài học và những bài viết về ngôn ngữ Chăm của bác lớn, đăng tải trên các web Chăm, thời gian qua.

Cũng cần nói thêm, ở Bình Triệu, Thủ Đức bây giờ đã hình thành nên một cộng đồng Chăm mới. Họ là những người con của xứ sở Panduranga vào Sài Gòn học tập, làm việc và sinh sống ở đây. Như vậy, người Chăm ở Sài Gòn hôm nay đã mở rộng hơn địa bàn cư trú, nhưng đến ngày lễ lớn của tổ tiên, dòng tộc thì họ vẫn sẵn sàng sắp xếp thời gian trở về quê hương tham dự đông đảo, đủ đầy.

Hai anh em, mình và Khoa, leo lên xe gắn máy, rồ ga chạy một lèo tới nơi hẹn. Đến trước đã có những người anh lớn như Tiến sĩ Bá Trung Phụ, Phó Giáo sư Tiến sĩ Thành Phần, Giảng viên chính Dáng Tuy, Thạc sĩ Đàng Năng Hòa. Mình không biết trước nữa có ai hay không, nhưng trên bàn thì đầy ly là ly. Và một vài người lạ ở bàn bên cạnh, đang đánh cờ tướng. Người lạ này là ai nhỉ, he he biết rồi nhé.

Ổn định chỗ ngồi xong, anh Cẩn nói cuộc gặp mặt hôm nay không ngoài mục đích là patom gauk, cho đỡ nhớ nhau vì xa cách cũng lâu rồi và mỗi lần gặp nhau thì rất khó khăn. Huống hồ anh cũng sắp rời xa Việt Nam, atah adei sa-ai lần nữa. Nhưng mình cũng biết đó là phép xã giao lịch thiệp, sự phát hiện nhạy bén của một nhà nghiên cứu ngôn ngữ, ở anh. Đó là bởi vì có người lấy làm ngạc nhiên cho sự xuất hiện của mình mà thôi. Không hề gì, chuyện bình thường muôn năm nị à.

Nói xong, anh Cẩn mở cặp táp, lấy ra những giấy tờ liên quan đến kết quả học tập, đưa cho thầy Phần, thầy Phụ, thầy Hòa xem, vừa để làm chứng cớ vừa để tự hào một xíu về sự phấn đấu không biết mệt mỏi, không ngừng nghỉ của bản thân trước các bậc khoa bảng đi trước. Mình cũng có hỏi anh, ở đó có gặp em Tuyên không, anh đáp là cũng có. Anh cười hóm hỉnh, có lần gặp, anh hỏi Tuyên, học hành ở Mĩ khó hay dễ, khi ấy Tuyên tự tin hồn nhiên trả lời, dễ lắm dễ lắm cei Cẩn à. Lúc đó Tuyên mới vào năm nhất Cao học. Bặt một thời gian, gặp, anh lại hỏi câu ấy, Tuyên bất ngờ nhăn nhó đáp, khó quá khó quá cei Cẩn ơi. Anh tủm tỉm nhớ lại mình ngày trước cũng y hệt tâm trạng Tuyên bấy giờ. Lúc này hình như Tuyên đang gấp rút hoàn thành khóa học, nên lễ hội Ka-tê, tổ chức ở Mĩ, anh Cẩn giục đi xem hoài, Tuyên bận bịu học tập không đến được. Đến dự Ka-tê, anh Cẩn vừa vui mừng vừa canh cánh bên lòng một nỗi niềm thầm kín, những câu hỏi khó hiểu mọc lên rậm rạp trong suy nghĩ của anh, rằng là qua đến xứ Mĩ rồi, mà sao Ka-tê của người Chăm lại toàn nói tiếng Việt, lạ quá lạ quá. Còn chương trình Katê, Ramưwan ở trong nước, thì linh động và khôn khéo hơn, vừa có MC nói tiếng mẹ đẻ vừa có MC phiên dịch.

Khi các thầy xem xong kết quả học tập thì gởi trả lại anh Cẩn. Thầy Phụ là người xem cuối cùng. Xem xong, thầy kể một lèo về những hội thảo, hội nghị quốc tế lẫn trong nước, mà thầy tự hào có dịp tham dự. Trong đó, có một câu chuyện, hình như là vào một hội thảo ở Nhật Bản, mà mình nhớ là nhờ câu chuyện đó, mọi người trong bàn lấy làm thú vị, không khí rôm rả hẳn lên.

Thầy kể, ở bên lề hội thảo, có một vị học giả Khơmer sau khi biết thầy là người Chăm đến từ Việt Nam, mới dõng dạc rằng, ở đâu có cây thốt nốt ở đó là đất của người Khơmer. Nhận thấy vẻ mặt có vẻ như thật của vị ấy, trước một tuyên ngôn khoa học còn quá mơ hồ, thầy mới đưa ra một dẫn chứng cụ thể, hợp tình hợp lí, gây bàng hoàng vị học giả ấy. Thầy chứng minh rằng, người Chăm có hai bộ tộc chính và lớn là tộc Cau và tộc Dừa. Vì sao có tên gọi đó, là vì thời điểm đó các sử gia, nhà nghiên cứu lịch sử phát hiện có một bộ phận người Chăm, thích trồng cây cau, và bộ phận còn lại ưa trồng cây dừa. Như vậy, nếu căn cứ lập luận của vị học giả Khơmer ấy, người Chăm cũng có thể nói rằng ở đâu có cây cau cây dừa ở đó là đất Chăm. Rõ ràng tỉnh Bến Tre, ở miền tây Việt Nam xưa nay nổi tiếng là xứ dừa, thì đích thị là đất Chăm rồi nhé. Vị học giả ấy không biết sao, đứng như trời trồng.

Thầy cũng kể nhiều chuyện khác. Thứ nhất là một phát hiện khoa học gây ngạc nhiên im lặng, trong hội thảo 1000 năm Thăng Long-Hà Nội. Đó là về bài viết của thầy mang tên Hoàng Thành Thăng Long mang dấu ấn bàn tay nghệ nhân Chăm. Thứ hai là thầy có nhắc đến nền văn hóa Óc Eo. Thầy Phụ khẳng định rằng sinh thời, Giáo sư Trần Quốc Vượng không giấu giếm cảm xúc thật của mình khi nói rằng văn hóa Óc Eo là văn hóa của người Chăm, chứ không phải văn hóa của người Mạ. Và thầy Phụ vui vẻ mở lời mời mọi người, nếu có dịp ghé đến Bảo tàng, nơi cơ quan Thầy làm việc, chiêm ngưỡng những cổ vật, hiện vật trưng bày trong hạng mục của nền văn hóa Óc Eo.  Đó toàn là những cổ vật, hiện vật của người Chăm. Nhưng từ lâu rồi, ở Việt Nam có một tiền lệ kì cục là những gì liên quan đến Chăm thì họ thường lờ đi, hoặc im lặng đầy nghi ngại. Phải chăng bởi thái độ ấy mà Giáo sư Trần Quốc Vượng, một trong bốn tứ trụ trong ngành sử học nước nhà, đã cực lực phê bình và đòi hỏi ở họ một thái độ sòng phẳng và nhân văn rằng “chúng ta làm khoa học thì phải hết sức dũng cảm và chân thật”.

Việc lâu ngày gặp nhau cà phê, hay một tuần một lần ngồi lại, cũng chẳng làm ảnh hưởng nhiều đến nghĩa tình đồng tộc. Những đề tài/ câu chuyện có lúc xoay chuyển liên tục, khi thì rơi rớt vài chi tiết, có khi trở đi trở lại đầy day dứt, cũng chẳng hề hấn gì. Nhất là với những trí thức nhiều trăn trở cho số phận dân tộc mình trước xu hướng hội nhập thế giới ngày càng đậm đặc. Say sưa với xu thế hội nhập ấy, họ, có một bộ phận không nhỏ đã hòa tan, để lại nhiều ngậm ngùi, đau nhói nơi trái tim còn ròng ròng nhiệt huyết. Có những đề tài bức xúc do yếu tố xã hội/ thời cuộc, có những câu chuyện ngẫu hứng, trí nhớ chảy về đến đâu thì “róc rách” đến đó, không khí vui là chính. Quả thực nghĩ kĩ lại không gian cà phê cũng là không gian văn hóa đậm chất tự nhiên, mặc dù những câu chuyện hoàn toàn là những câu chuyện xã hội.

Có thể nói buổi cà phê với những trí thức lớn của dân tộc Chăm như thế là khá hiếm hoi, tuy còn khiếm khuyết vài người nữa. Không gian cà phê như một “cuộc tiền hội thảo” cho những vấn đề đang rất thời sự của Chăm mình. Chẳng hạn buổi ấy đã bàn luận thoải mái, tự do, mạch lạc nhiều vấn nạn trong xã hội Chăm do yếu tố nội sinh cũng có, ngoại sinh cũng có. Chủ quan cảm tính cũng có, chứng cớ khoa học cũng có. Hóm hỉnh, vui vẻ cũng có. Nghiêm trọng nặng nề cũng có. Nói chung là một không khí đa dạng, không dễ gì có được ở nhiều hội nghị, hội thảo lớn và chính danh về Chăm. Ví dụ, trong xã hội Chăm hiện giờ tồn tại những vấn nạn sau: vấn nạn về hôn nhân dị tộc, vấn nạn về cha mẹ, con cái Chăm hoàn toàn nhưng giao tiếp hàng ngày với nhau bằng tiếng Việt… Hay còn nữa đó là những vấn nạn về chức sắc Bà-la-môn yếu và thiếu năng lực, vấn nạn sinh viên Chăm học xong, bằng cấp đầy đủ đáp ứng tiêu chuẩn chính quyền địa phương đưa ra, nhưng không được tuyển dụng, bị các đường dây quan chức “làm giá” trắng trợn, mất tư cách đảng viên, mất niềm tin trong nhân dân….

Xã hội Chăm chắc chắn vẫn còn nhiều vấn nạn lắm. Những liệt kê ở trên chỉ là ít ỏi. Thử hỏi với không khí một buổi cà phê như thế, mà thảo luận được nhiều chuyện như vậy, thì buổi cà phê ấy quả bổ ích phải không?

Mình còn nhớ thầy Phần có nói trong tháng 3 tới sẽ cố gắng kêu gọi tập hợp bài vở anh em văn nghệ sĩ, trí thức Chăm để in sách. Cuốn sách có tên gọi là Dân tộc Chăm xưa và nay. Và thầy Phần cũng day dứt về một quỹ khuyến học Chăm trực thuộc Chi hội Chăm còn dang dở, trở ngại muôn vàn. Thầy Phần và thầy Hòa còn nói thêm sẽ mời mình vào làm một chân gì đó trong Chi hội, để hình dung rõ hơn những khó khăn mà Chi hội hiện đang vấp phải. Và mọi người cũng đùa vui là hình như để mình “thấm đòn” hơn nữa, trưởng thành hơn nữa. Mình có hứa là nếu làm sách thì mình sẽ cố gắng viết bài, phù hợp với năng lực chuyên môn của mình hơn. Còn làm quan trong Chi hội Chăm thì cho mình xin, vì tính tình mình quen tự do, phóng khoáng, nghĩ sao nói vậy, viết vậy, dễ gây mất lòng các quan, ảnh hưởng không hay đến Chi hội Chăm. Ngày trước, tờ báo mình từng làm phóng viên, đã từng bị vạ lây rồi, mình biết. Và gần đây nhất là Hội nghị nhà văn trẻ toàn quốc tổ chức đầu tháng 9-2011 tại Hà Nội.

Buổi cà phê đã kết thúc trong một quán cơm trưa thân mật, không khí vui tươi, ấm cúng do chính anh Quảng Đại Cẩn thết đãi, trước khi chia tay mọi người bay về Mĩ sáng ngày 21-2. Bữa cơm trưa thân mật không có thầy Phụ, do bận việc đột xuất. Cũng với lí do công việc, buổi cà phê không có sự hiện diện của Tiến sĩ Phú Văn Hẳn, Thạc sĩ Sakaya Văn Món. Nhưng bù lại, phía bên kia bàn, từ đầu chí cuối, có một người đàn ông mái tóc muối tiêu đeo kính cận, gọi một đĩa mồi đơn sơ, chăm chú đọc báo trong lặng lẽ và cô đơn. Mọi người ai cũng biết người đàn ông ấy là ai. Nhưng kệ, mỗi công dân có một nhiệm vụ với đất nước và cơ quan công tác, nơi nuôi sống vợ con và chính bản thân mình hằng ngày.

SG, 19-20.02.2012.

* Gia đình INRA trước Nhà trưng bày Văn hóa Chăm Inrahani tại Chakleng – photo Nguyễn Á.

Sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo tại làng Mỹ Nghiệp (Ninh Thuận), ngay từ nhỏ Thuận Thị Trụ đã tự tạo cho mình đức tính tự [...]]]> Tạp chí Tia sáng, số 19, 5-10-2006.

* Gia đình INRA trước Nhà trưng bày Văn hóa Chăm Inrahani tại Chakleng – photo Nguyễn Á.

Sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo tại làng Mỹ Nghiệp (Ninh Thuận), ngay từ nhỏ Thuận Thị Trụ đã tự tạo cho mình đức tính tự lập, một ý chí thoát khỏi cảnh nghèo. Vì hoàn cảnh gia đình khó khăn nên Trụ vừa phải học vừa xoay xở, bươn chải kiếm sống. Thuận Thị Trụ đã từng làm nhiều ngành nghề: từ nhân viên cửa hàng thương nghiệp thời bao cấp, đến Giám thị Trung tâm Văn hóa Chàm – Phan Rang, là giáo viên và sau đó là Hiệu trưởng trường Mẫu giáo xã, và cuối cùng là cán bộ chuyên trách giáo dục mầm non phòng Giáo dục huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận cho đến năm 1988. Và từ đây, cuộc đời của cô bé nghèo, giàu ước mơđã chuyển hướng khi cô quyết tâm đi theo con đường kinh doanh, lựa chọn nghề dệt thổ cẩm để gắn bó như một cái nghiệp.

Dệt thổ cẩm của người Chăm là nghề mẹ truyền con nối. Cho đến bây giờ, các nhà nghiên cứu vẫn chưa xác định được nghề dệt thổ cẩm Chăm hình thành và phát triển như thế nào trong quá trình lịch sử. Truyền thuyết về bà chúa Xứ kể rằng: Po Inư Nưgar từ Trung Quốc trở về, đã đặt kinh đô Champa ở Nha Trang và dạy người Chăm – lúc đó còn trong thời kỳ mông muội – cày cấy, dệt vải, xây tháp, tổ chức hành chính… Theo Lê Quý Đôn (Vân đài loại ngữ): “ở Lâm Ấp trồng cây cát bối, khi chín hoa cây giống như lông ngỗng, kéo sợi làm chỉ dệt khăn không khác gì loại gai”. Từ những cứ liệu này, chúng ta có thể khẳng định nghề dệt thổ cẩm Chăm đã hình thành từ rất sớm và phát triển đến mức tinh xảo. Một trong những tiêu chuẩn đạo đức được Muk Thruh Palei (Bà Tổ Quê hương) đặt ra cho phụ nữ Chăm là phải thông thạo nghề dệt. Nên có thể nói nghề dệt thổ cẩm được truyền bá đều khắp trong các làng Chăm: từ Hữu Đức, Chung Mỹ, Văn Lâm… ở Ninh Thuận đến các làng xa xôi nhất ở Bình Thuận. Trong đó Mỹ Nghiệp là trung tâm dệt sản xuất đa dạng và nhiều mặt hàng nên được biết đến nhiều hơn cả.

* Inrahani – vũ nữ – ảnh chụp năm 1995.

Khi mới mười tuổi, Trụ đã tỏ ra có năng khiếu dệt vải. Tranh thủ những lúc rảnh rỗi, cô bé thường tự dệt cho mình những chiếc áo váy thổ cẩm xinh xắn, giản dị mà vẫn khéo léo. Yêu thích nghề dệt nhưng lúc đó Trụ cũng không biết được rằng chính sự khéo léo ấy, sau này, đã biến cô trở thành nghệ nhân thổ cẩm với danh hiệu Bàn tay vàng và được nhiều người biết đến.

Nghề dệt thổ cẩm cũng có nhiều đổi thay theo lịch sử. Trước năm 1975, phụ nữ Chăm thường tận dụng giờ nông nhàn để sản xuất. Hàng dệt chỉ gồm các sản phẩm thô, chủ yếu được mang bán cho đồng bào Tây Nguyên như: Êđê, Churu, Kơho, Raglai…, một số ít dùng phục vụ trong những dịp lễ hội, phong tục tập quán của người Chăm. Đất nước mở cửa, nhận thấy nghề dệt truyền thống của dân tộc có cơ hội phát triển, Thuận Thị Trụ xin thôi việc để chuẩn bị mở cơ sở sản xuất thổ cẩm. Chị nghiên cứu các hoa văn cổ, cách phối màu để làm ra nhiều sản phẩm mới lạ. Từ sản phẩm thô, chị chế tác các mẫu mã mới – gần 200 mẫu mã các loại – phục vụ nhu cầu khách hàng trong và ngoài nước, thổ cẩm Chăm nhờ vậy đã phát triển mạnh mẽ.

Năm 1991, Cơ sở dệt nhỏ của chị Trụ ở Mỹ Nghiệp, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận được thành lập với nhân công ban đầu là 10 thợ dệt. Bà chủ nhỏ đã kết hợp với các công ty may mặc thành phố Hồ Chí Minh để tìm đầu ra cho hàng thổ cẩm Chăm. Không dừng lại ở sản phẩm thô, cơ sở đã chế tác ra nhiều mẫu mã như túi xách, ví, ba lô… và nhiều mặt hàng phù hợp với thị hiếu của người tiêu dùng. Bởi vậy, chỉ sau 5 năm, đến năm 1996, cơ sở của chị chính thức được UBND Huyện cấp giấy phép hoạt động với 100 – 150 thợ dệt. Nhiều đại lý được mở tại Hà Nội, Sài Gòn, Đà Lạt, Đà Nẵng… Cuối cùng, vào tháng 11-2000: Công ty TNHH dệt may Thổ Cẩm Chăm INRAHANI được thành lập, ngày càng mở rộng sản xuất và buôn bán, phát triển và góp phần đưa thổ cẩm Chăm đi lên.

Bằng những nỗ lực của bản thân, chị đã tạo công ăn việc làm cho 200 phụ nữ nghèo có thu nhập ổn định. Thổ cẩm mang thương hiệu Inrahani không chỉ khẳng định được vị trí ở thị trường trong nước mà còn được người dân quốc tế biết đến tại các Hội chợ triển lãm lớn: Malaysia (10-1997), Thụy Sỹ (3-1998 và 3-2000); Pháp (3-2000); Nhật Bản (5-2000 và 6-2001), Bỉ (cuối 2001), Singapore (1-2002)…

Sản phẩm của Công ty đoạt 4 Huy chương vàng Hội chợ triển lãm trong nước, và nhất là Huy hiệu Bàn tay vàng do Hội đồng Trung ương Liên minh Hợp tác xã Việt Nam cấp ngày 3-9-1996 tại Hà Nội, là bằng chứng xác minh cho tài năng và nỗ lực không biết mệt mỏi của người phụ nữ Chăm này.

Chẳng những có tài trong hoạt động kinh doanh, chị Thuận Thị Trụ còn có giọng hát hay và còn là một nghệ nhân múa nức tiếng cả vùng, được hầu hết bà con Chăm biết đến và yêu mến. Càng yêu mến hơn nữa, bởi nghệ nhân này còn có tấm lòng thương người, hoạt động xã hội giúp ích cho làng, cho đồng bào. Những việc làm, hành động cụ thể như: Tặng sách cho thư viện làng, phần thưởng cho học sinh làng, học sinh mẫu giáo huyện Ninh Phước, giúp tiền người tàn tật, hỗ trợ mổ đục thủy tinh thể cho bà con thuộc huyện Ninh Phước, và quý hơn cả là chị đã dùng uy tín của mình xin Quỹ của Sứ quán Canada làm hệ thống nước sạch và nhà mẫu giáo cho làng Mỹ Nghiệp, là những việc làm có ý nghĩa, góp phần xây dựng quê hương Chăm ngày càng giàu đẹp hơn.

Đến Ninh Thuận, không ai không biết đến làng nghề truyền thống Chakleng – Mỹ Nghiệp. Và đến Mỹ Nghiệp, không ai là không biết đến nghệ nhân Inrahani Thuận Thị Trụ.

- À, thằng em hôm nay ra mòi trịnh trọng nhỉ, có chuyện chi nghiêm trọng vậy cà! Hỏi gì cứ hỏi đại đi, lại còn xin phép với chả tắc. Tao bắt viết đơn [...]]]> - Chào bác ạ. Bác cho phép em hỏi thăm tình hình… à… dạ, tình hình sức khỏe bác ạ…

- À, thằng em hôm nay ra mòi trịnh trọng nhỉ, có chuyện chi nghiêm trọng vậy cà! Hỏi gì cứ hỏi đại đi, lại còn xin phép với chả tắc. Tao bắt viết đơn bây giờ…

- Dạ thưa, là tình hình bác và bác gái…

- Bác gái khỏe, tao ăn ngon ngủ khỏe. Mà mầy hỏi có chi không?

- Dạ thưa, chỉ là chuyện của bác…

- Mầy cù cưa mệt óc tao quá, có gì hỏi tới đi.

- Dạ, sao hồi xưa ấy, bác và bác gái ưng nhau?

- Thì tụi tao thích nhau, yêu nhau rồi lấy nhau…

- Dạ thưa, em muốn hỏi sao bác không ưng người mình mà đi lấy…

- Chuyện riêng chớ hỏi vào mắc tội xâm hại đời tư, chú em à.

- Dạ, em biết là chuyện riêng tư, nhưng mà là… vấn đề chung ạ. Dạ, em đại diện cho nhân dân tiến bộ Chàm (xin lỗi mượn cái chữ của ông nhà văn Chàm Inrasara) đến phỏng vấn nhiều nhân vật, trong đó có bác ạ.

- Tao mà là nhân vật gì?

- Dạ, à… thành phần… à bác nằm trong… đối tượng phỏng vấn ạ.

- À, ông anh mầy hiểu. Nhưng đời nó mênh mông lắm, chú mầy ơi. Chớ trước bảy lăm, Chăm sống ở Sài Gòn đếm chưa hết đầu ngón tay, tìm nổ con mắt cũng chẳng có lấy cô gái Chăm. 5 năm sống với người Việt, quanh mình là mấy cô gái Việt, môi trường đó tao có phải cây cối đâu mà không xúc động!

- Thì bác có thể về quê mà chọn ý trung nhân. Học giỏi, đẹp trai, con nhà cỡ như bác ngày ấy lo gì ế.

- Cậu em chớ khen nịnh, đau lòng lắm!

- Chớ bác không hạnh phúc à?

- Sao lại không!

- Thật chứ?

- Có hôn nhân nào mà thiếu món trục trặc, cãi vã, băng pông ăn rơm… Hỏi thế mà cũng đại diện… cái nhân dân tiến bộ quỷ ma gì đó đi phỏng vấn!

- Ý em là, về chuyện trục trặc… à, gì nhỉ, à… mặc cảm dân tộc ấy…

- Cho tao miễn trả lời câu hỏi này…

- Dạ, em tội lớn… bác đại xá cho…

- …

- Dạ, em cũng cảm thông cho bác lắm, ngày xưa bác côi cút, là rõ rồi. Bà con Chàm ta cũng cảm thông nữa. Chớ chục năm nay, cả đống cô gái Chàm vào học Sài Gòn mà mấy trự Chàm vẫn lấy gái Kinh rào rào mới đáng nói chứ lị…

- …

- Em tò mò xíu, nghe đồn sau 40 năm làm dân Sài Gòn bác sắp về quê dưỡng… lão gì đó, không biết có đúng không?

- Tính thế thôi… còn xem lại thế nào cho tiện. Mà hỏi thế có chi không?

- Có phải như ông bà ta nói: hết xài được rồi, cho nó dzìa nhà nó… hay đại loại như vậy không?

- Bậy nào mậy, không phải thế đâu. Chị mầy cũng đáo để lắm…

- Dạ, em biết, em biết. Bác cho em hỏi câu cuối cùng: Thế cháu nó thế nào ạ? Nó có nhận mình là Chàm không? Có hãnh diện về ông bố Chàm của nó không?

- Mệt con kẹ… tao quá… mầy đi mà hỏi nó…

- Dạ, cảm ơn bác đã tham gia cuộc phỏng vấn này…

Trần gian im ắng tiêu điều

Bia đá ngàn năm không lời vạn chữ

Bia mộ trơ vơ tháng năm tên tuổi

Ta giữ cự li – ta nhìn toạ độ

Bao người đã ngủ yên chơi vơi đâu đó

Không ai hiểu lí do

Vì sao mình tồn tại

Điều dễ nhận thấy là văn học viết về các dân tộc thiểu số luôn có một sức hút khó cưỡng. Bắt đúng tâm lý ưa “của lạ”, thích khám phá những vùng miền còn nhiều bí ẩn của độc giả, những nhà văn viết về các [...]]]> Báo Sức khỏe & Đời sống, 2009

Điều dễ nhận thấy là văn học viết về các dân tộc thiểu số luôn có một sức hút khó cưỡng. Bắt đúng tâm lý ưa “của lạ”, thích khám phá những vùng miền còn nhiều bí ẩn của độc giả, những nhà văn viết về các dân tộc thiểu số đã cống hiến cho nền văn học nước nhà những tác phẩm văn học có giá trị.

Gặp gỡ ở La Pan Tẩn (1999), Móng vuốt thời gian (2003) của  Ma Văn Kháng khiến nhiều người đọc cứ ngỡ ông là người dân tộc “chính hiệu”. Những truyện ngắn về đề tài dân tộc, miền núi của Nguyễn Huy Thiệp như Những người thợ xẻ, Thổ cẩm, Những ngọn gió Hua Tát, Muối của rừng… làm say mê nhiều thế hệ độc giả. Nhiều người thú nhận đã đọc đi đọc lại những trang viết này của Nguyễn Huy Thiệp mà vẫn tấm tắc khen hay, phục tài một nhà văn có lối viết linh hoạt và hậu hiện đại một cách rất đại chúng. Đỗ Bích Thúy với Bóng của cây sồi(2005), Tôi đã trở về trên núi cao, Sau những mùa trăng và đặc biệt, tập truyện ngắn Tiếng đàn môi sau bờ rào đá (2005) đã đưa chị lên hàng những nhà văn viết về dân tộc miền núi xuất sắc nhất hiện nay. Truyện ngắn Tiếng đàn môi sau bờ rào đá của Đỗ Bích Thúy sau khi được đạo diễn Ngô Quang Hải dựng thành phim Chuyện của Pao và đạt những giải thưởng danh giá đã đưa tên tuổi Đỗ Bích Thúy đến với độc giả gần hơn nữa. Inrasara được coi như kỳ nhân của làng văn, một Tháp nắng của cộng đồng người Chăm với những công trình nghiên cứu và tác phẩm thơ ca để đời.

Mới đây, nhà văn Dương Thuấn đã thẳng thắn “Đội ngũ nhà văn dân tộc thiểu số hiện nay đang bị lão hóa…Văn học thiểu số chưa bật lên được”. Rõ ràng không cứ phải là người dân tộc thiểu số thì mới viết hay về đề tài này. Tuy nhiên, nhìn lại hành trình đã qua, nói văn học thiểu số đang chững lại cũng không sai. Nhìn lại những thành công đã đạt được về mảng đề tài nhiều tiềm năng này, nhiều độc giả không khỏi ngậm ngùi khi ngày càng ít đi những tác phẩm, tác giả viết về dân tộc thiểu số thực sự xuất sắc và có sức hút lớn. Những kịch bản về các dân tộc thiểu số cũng ngày càng ít đi.

“Tuần lễ SEA Write Award tháng 10-2005, trong buổi giao lưu với Hội Nhà văn và sinh viên văn chương Thái Lan, tôi nêu lên câu hỏi khiến hội trường ngạc nhiên không ít: Có ai trong chín vị SEA Write Awardees năm nay – chín khuôn [...]]]> Bài đã đăng trên BBCVietnamese.com, 18-2-2012 &  Tienve.org, 19-2-2012

“Tuần lễ SEA Write Award tháng 10-2005, trong buổi giao lưu với Hội Nhà văn và sinh viên văn chương Thái Lan, tôi nêu lên câu hỏi khiến hội trường ngạc nhiên không ít: Có ai trong chín vị SEA Write Awardees năm nay – chín khuôn mặt [được coi là] đại diện xuất sắc nhất của văn chương nước mình – quen biết nhau, đọc của nhau hay thậm chí, biết đến tên nhau? Không ai cả! Văn chương khu vực này mãi đến hôm nay vẫn còn đóng cửa với nhau, là vậy. Nhà văn Đông Nam Á không quan tâm đến nhau, không cần nhau, nếu không muốn nói – xem nhẹ nhau và, xem nhẹ chính mình. Chúng ta có học (dịch thuật, nghiên cứu, hội thảo) là học người khác chứ không học tập ta. Tâm lí hậu thuộc địa còn trì nặng nơi tâm thức sáng tạo của mỗi người viết Đông Nam Á.

Bóng đá Đông Nam Á bị xem là vùng trũng của thế giới. Đó là chuyện không cần bàn cãi. Dẫu kinh tế hay thu nhập đầu người của các nước Châu Phi hay Nam Mĩ có thể nghèo, thấp hơn rất nhiều so với một số nước Đông Nam Á, nhưng bóng đá họ so với ta: vượt trội. Điều này có thể đổ lỗi cho nhỏ, yếu của thể tạng dân Đông Nam Á. Nhưng tại sao văn học, chẳng dính dáng gì đến cơ bắp hay chiều cao lại phải chịu chung số phận?⁽¹⁾

*

Chuyện bảy năm trước là vậy. Mới nhất, sau Liên hoan Thơ châu Á – Thái Bình Dương lần thứ nhất tổ chức tại Hạ Long, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều – Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, trong cuộc trả lời phỏng vấn, đưa ra nhận định: Việt Nam là một cường quốc về thơ.

Đó là một tuyên bố mới mẻ, và bất ngờ. Quá mới, thêm: nó bị cắt khúc nên dễ tạo dị ứng và gây mỉa mai. Đã có vài phản ứng như thế⁽²⁾. Dù ngay sau đó, anh còn đưa ra mệnh đề phụ: “VN là một cường quốc về thơ, ít nhất là trong khuôn khổ châu Á”. Sau đó, anh lí giải thêm:

“Nếu chúng ta lấy một nhà thơ VN so sánh với một nhà thơ đương đại của Trung Quốc hay Nhật Bản thì khó. Nhưng một nền thơ ca có rất nhiều yếu tố và nhìn ở ý thức sáng tạo, chất lượng chung của đội ngũ nhà thơ, hay việc dịch thơ nước ngoài thì VN xứng đáng ở tốp đầu”⁽³⁾

Thử soi vào các “yếu tố” này.

Chưa đề cập đến chuyên “dịch thơ nước ngoài”, bởi chưa có một thống kê khoa học với những đối sánh cụ thể, nên kết luận nào bất kì đều không đáng tin cậy. Ở đây, ta chỉ xét về “ý thức sáng tạo” và “chất lượng chung của đội ngũ”. Về đội ngũ và phong trào, nhận định Việt Nam là cường quốc về thơ không khó nhận được sự đồng thuận. Việt Nam có ngàn hội viên Hội Nhà văn cấp “trung ương” trong đó nhà thơ chiếm đến hai phần ba, chưa nói các nhà khác ít nhiều cũng có làm thơ; thêm mấy vạn hội viên địa phương khác. Quả là hùng hậu! Việt Nam có 54 dân tộc thiểu số anh em, mà đa phần trong số ấy đều có các nhà thơ của mình. Chúng ta đã có Ngày Thơ được xem là quốc lễ với lá cờ thơ suốt thập niên qua đã phấp phới bay trên bầu trời khắp mọi miền đất nước. Và mới nhất, Hội Nhà văn Việt Nam cũng đã tổ chức được Liên hoan Thơ châu Á – Thái Bình Dương đầu tiên. Còn gì nữa?… Cho nên, nếu nói vống lên “cường quốc về thơ” thì khó có ai cãi đặng.

Nhưng “ý thức sáng tạo” và “chất lượng chung của đội ngũ” thế nào?

Ngoảnh lại sau lưng ở một thời chưa xa: Thơ Mới, dù học từ các trường thơ Pháp muộn non 80 năm, thơ Việt cũng đã tạo nên cuộc cách mạng lớn, nếu không muốn nói là lớn nhất thế kỉ XX. Thơ hậu Thơ Mới, bên cạnh thơ Cách mạng khá thành công, thơ hiện đại bị gẫy cánh khắp nơi, từ Nhân văn – Giai phẩm ở miền Bắc cho đến nhóm Sáng tạo ở Sài Gòn. Còn thơ hậu chiến mười năm sau khi đất nước thống nhất, nổi trội vẫn là các trường ca mang tính sử thi về cuộc chiến vừa qua. Riêng hiện tại: thơ đương đại, từ đổi mới đến nay, ta thấy gì?

1. Nhìn từ góc độ ba loại thơ: “dòng thơ câu lạc bộ”, “dòng thơ tiếp hiện” và “dòng thơ sáng tạo”⁽⁴⁾, dễ nhận ra rằng dòng thơ câu lạc bộ phát triển rộng khắp. Câu lạc bộ Thơ Việt Nam với chủ tịch Bành Thông có chi nhánh khắp các tỉnh thành cùng bao biến thái và biến tướng của nó. Rồi mỗi năm, cả ngàn tập thơ thuộc dòng tiếp hiện ra đời; đây cũng là loại thơ được in tràn khắp mặt báo chính thống, và bao giờ cũng ở thế áp đảo. Riêng loại thơ thuộc dòng sáng tạo (thơ hậu hiện đại và tân hình thức chẳng hạn) luôn chịu sự phân biệt đối xử.

Lưu ý là, tôi không đề cập đến chất lượng, bởi chất lượng còn tùy thuộc vào tài năng và chịu thử thách qua sự sàng lọc của thời gian, mà nhấn vào “ý thức sáng tạo” cùng sự chấp nhận ý thức phiêu lưu khám phá cái mới của nền thơ đó.

Ở đây, ý thức mới và cách làm mới luôn bị dị nghị.

2. Ý thức sáng tạo, hỏi ở Việt Nam hiện nay, có nhà thơ nào biết/ đã tuyên ngôn ra tấm ra món chưa? Ngoài Nhóm Mở Miệng với mấy tuyên ngôn lẻ, hỏi có nhóm thơ nào đã lập nên tuyên ngôn và theo đuổi đến tận cùng tinh thần tuyên ngôn đó không? Không có nhóm thơ, không vấn đề gì cả. Nhưng hỏi, ở Việt Nam hiện nay, có nhà thơ nào có khả năng lập ngôn mang khả tính mở ra một trường phái thơ chưa? Hay ở cấp độ thấp hơn nữa: có nhà thơ Việt Nam nào kiêm luôn nhà phê bình tầm cỡ?

Trong khi với một nền thơ lớn, một nhà thơ chuyên nghiệp đồng thời là một nhà phê bình hoặc có khả tính phê bình, thậm chí có tác giả còn là một nhà tư tưởng hay nhà mĩ học. P. Valéry, A. Breton hay Y. Bonnefoy,… chẳng hạn. Còn ở ta? Tất cả đều cảm tính, cảm tính đến tùy tiện.

Nền phê bình thơ ở Việt Nam thì sao? Cùng thời điểm, nhà phê bình Nguyễn Đăng Điệp nhận xét: “những người đam mê phê bình thơ ít đi, nhiều khi nhà thơ như độc diễn”. Và chính nhà thơ Nguyễn Quang Thiều cũng than phiền: “Cách nhìn nhận thiển cận và thiếu thiện chí [của nhà phê bình] làm cho thơ bị cản trở rất nhiều”.⁽⁵⁾

Khía cạnh này thôi, cường quốc thơ kia cũng đã bị hạ không ít điểm chuẩn!

3. Nhìn từ góc độ tiếp nhận, các độc giả được xem là tinh hoa ở thì tương lai, hôm nay ta đã chuẩn bị gì cho họ? Thử xem chế độ thực dân Pháp “chuẩn bị” hành trang cho thế hệ độc giả Tiền chiến đón nhận Thơ Mới, rồi nhìn vào Đại học [khoa văn] của ta ngày nay.

Học, cơ chế Đại học ta muôn năm đóng cửa với cái mới. Sinh viên Việt Nam mơ hồ về các trào lưu văn học tiên tiến trên thế giới hiện tại. Cả với sinh viên khoa văn chương. “Ở nước ta hiện nay thì những suy kém về giáo dục – nhất là ở cấp đại học – quá đỗi trầm trọng, thể chế lại quá cứng nhắc, ù lỳ, và chưa có dấu hiệu nào cho thấy sự ù lỳ này sẽ giảm đi trong thời gian trước mắt”⁽⁶⁾. Cho nên, không ngạc nhiên nếu thế hệ này không đọc thủng các tác phẩm hậu hiện đại hay các sáng tác thuộc hệ mĩ học mới nhất trên thế giới. Đọc không thủng, họ xem như không có chúng, vì chúng không phải là… thơ.

Còn độc giả phổ thông thế nào? Đại đa số họ bị phó mặc cho nền phê bình báo chí cánh hẩu đầy tùy tiện, một nền phê bình “chuyên nghiệp” “vừa thiếu vừa yếu” vừa “thiển cận và thiếu thiện chí” các loại đang thịnh hành thao túng. Ở đó không biết bao nhiêu người viết không chuyên thiếu thẩm quyền chiếm diễn đàn ba hoa về điều mà mình chưa thấu đáo.

4. Cuối cùng, một nền thơ lớn cần đặt nền tảng trong một xã hội tự do và dân chủ căn bản. Qua đó, nhà thơ mới có thể tự do triển khai tư tưởng mới, phát kiến thi pháp mới, mở ra trào lưu văn chương mới. Thơ Việt Nam có nhận được đặc ân đó chưa? Hỏi, có nghĩa là đã trả lời rồi. Viết tự do luôn song hành với in ấn và phát hành tự do, sau đó là thảo luận tự do. Thời gian qua, sự cấm đoán, đẩy ra ngoài lề hay thu hồi tác phẩm đã xuất bản không phải là hiện tượng hiếm hoi. Sinh hoạt văn học dòng chính, Việt Nam vẫn chưa có diễn đàn mang tính phản biện đúng nghĩa. Trao đổi hay cãi cọ thời gian qua chỉ dừng lại ở vành ngoài, và chưa bao giờ đi đến đầu đến đũa. Còn tệ hơn thuở “nghệ thuật vị nghệ thuật hay nghệ thuật vị nhân sinh” thời xa lơ xa lắc!

Sáng tác, dòng thơ sáng tạo bị kì thị; phê bình thơ vừa thiếu, yếu vừa thiển cận; môi trường sinh hoạt văn học tù túng và còn khá lạc hậu; độc giả bị các bài điểm sách hời hợt và vô trách nhiệm thao túng… hỏi nền thơ kia đã lớn đến đâu?

Sài Gòn, 17-2-2012

____________

Chú thích

⁽¹⁾ Inrasara, “Văn chương Đông Nam Á trong tâm thế hậu thuộc địa”, Song thoại với cái mới, HNV Hội Nhà văn, H., 2008, tr. 48-62.

⁽²⁾ Nguyễn Vĩnh Nguyên, “Thời của ‘event’ thơ”, báo Sài Gòn Tiếp thị, 17-2-2012; Tai Vô Lề, “Nghĩ về câu: Việt Nam là một cường quốc về thơ”, Tienve.org, 4-2-2012.

⁽³⁾ “Nguyễn Quang Thiều: VN là một cường quốc về thơ”, Cúc Đường thực hiện, báo Thế thao & Văn hóa, 1-2-2012.

⁽⁴⁾ Inrasara, “Hóa giải và hòa giải ba loại nhà thơ hôm nay”, tạp chí Sông Hương, tháng 6-2010.

⁽⁵⁾ “Bóng dáng nàng thơ trong cuộc sống hiện đại”, Vienamnet, 9-2-2012.

⁽⁶⁾ Trần Hữu Dũng, “Trí thức Việt Nam ở nước ngoài và Đại học Việt Nam”, Tuanvietnam.net, 13-2-2011 http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/2011-02-09-tri-thuc-viet-nam-o-nuoc-ngoai-va-dai-hoc-viet-nam

Sinh ngày 23/9/1970

Nguyên quán: Đồng Tiến- Yên Thế- Bắc Giang

Dân tộc: Tày

Nghề nghiệp: Làm ruộng

Nơi thường trú: Bản La Xa- Đồng Vương- Yên Thế- Bắc Giang

Ngày kết nạp vào hội VHNT các dân tộc thiểu số Việt nam: 1/12/2010

Chuyên ngành : thơ

Tặng thưởng tạp chí [...]]]> Nông Thị Hưng

Sinh ngày 23/9/1970

Nguyên quán: Đồng Tiến- Yên Thế- Bắc Giang

Dân tộc: Tày

Nghề nghiệp: Làm ruộng

Nơi thường trú: Bản La Xa- Đồng Vương- Yên Thế- Bắc Giang

Ngày kết nạp vào hội VHNT các dân tộc thiểu số Việt nam: 1/12/2010

Chuyên ngành : thơ

Tặng thưởng tạp chí Sông Thương 2005- 2009

Là công tác viên thường xuyên của báo Văn nghệ Công An, Văn hóa các Dân tộc, tạp chí Sông Thương.

Nông Thị Hưng

Nhân bản

Người ta nhân bản ra người

Tôi nhân bản tôi thành nhiều mảnh

Người ta vui

Tôi buồn

Nỗi buồn xâu thành chuỗi

Nước mắt giấc mơ ám ảnh

Trẻ con chưa biết hết tên làng đã biết cầm súng

Chúng bắn không tiếng kêu

Chúng bắn không nhà cháy

Chúng bắn

Những khẩu súng lập lòe xanh đỏ

Mắt những con dã thú

Chiến tranh…

Chợt rùng mình trái tim tôi cất lời nhân bản

Nông Thị Hưng

Những người già đi qua chiến tranh

Về Hà Nội không tiền mua sách

Ra chợ Thành Công đọc trong mắt người già

Người ta bảo sách nhiều nhưng còn hiếm

Người xưa thường neo giữ trong tôi

Những người già đi bộ dọc hành lang

Vít ngọn nắng nâng bước chân chậm rãi

Họ đọc gì, họ xem gì

Buổi sáng

Mà nhìn ai ánh mắt cũng đa mang?

Những người già tôi đã gặp rồi quen

Họ thân mật như vốn từng thân mật

Lời nói ngọt như trăng rằm, cổ tích

Giữa đời thường cuộc sống đua chen

Ở đấy tôi nhận ra những người già đi qua chiến tranh

Họ sống…

Nông Thị Hưng

Lá cờ và người cha

Hôm nay họ trao cho tôi một lá cờ

giữa thanh thiên bạch nhật

Cha tôi kể:

Thời đen tối người cũng được trao một lá cờ

nhưng là trong bí mật

Cha vác cờ biền biệt xa quê

Tuổi thanh xuân gửi vào cây súng

Hòa bình.

Cha trở về với bàn tay chai sần vết đạn

đắp đất dựng nhà dưới chân núi La Xa

Lời cha tôi sớm sớm, chiều chiều

như tiếng chiêng vọng vào vách núi

Lấp lánh huân chương

Cha tôi dặn :

Nếu ai trao cho con một lá cờ

Con hãy làm theo cách của con

tạp chí Nhà văn, 2-2012; một phần đăng trên báo Văn nghệ trẻ, 19-2-2012

Theo anh, anh đánh giá thế nào về vấn đề bản sắc thơ và bản sắc thơ Việt trong bối cảnh toàn cầu hóa?

Inrasara: Toàn cầu hóa là một hiện thực diễn ra trên [...]]]> Ngô Hương Giang thực hiện

tạp chí Nhà văn, 2-2012; một phần đăng trên báo Văn nghệ trẻ, 19-2-2012

Theo anh, anh đánh giá thế nào về vấn đề bản sắc thơ và bản sắc thơ Việt trong bối cảnh toàn cầu hóa?

Inrasara: Toàn cầu hóa là một hiện thực diễn ra trên phạm vi toàn thế giới, từ hai thập kỉ qua. Thế giới đã trở thành một làng, làng toàn cầu global village. Về mặt kinh tế – chính trị – xã hội, toàn cầu hóa khả tính nhuộm nhân loại thành một màu đồng nhất. Thế nhưng trên bình diện văn hóa, toàn cầu hóa làm cho nhân loại trên khắp thế giới trở nên giống nhau hay khác nhau hơn? – là câu hỏi thường được đặt ra trong các cuộc trao đổi về toàn cầu hóa văn hóa (Manfred B. Steger, 2009). Bình diện nhỏ hẹp hơn, văn học chẳng hạn, hay cụ thể hơn: thơ, toàn cầu hóa có là một thứ hợp lưu văn học để dẫn đến sự giống nhau của tất cả các nền thơ ca không? – Chắc chắn là không rồi. Tinh thần dân tộc và địa phương tính của loài người, sức đề kháng của các nền văn hóa cùng lợi ích cục bộ, vân vân… sẽ bảo lưu sự khác biệt/ tạo nên những sự khác biệt mới. Xu hướng tách và nhập xảy ra đồng thời ở các dòng lưu chuyển của tư tưởng và văn hóa thế giới. Văn học không là ngoại lệ. Còn hơn thế, văn học – nhất là thơ – sở hữu vũ khí riêng là ngôn ngữ mà không bộ môn nào có được.

Tôi ủng hộ toàn cầu hóa, càng ủng hộ hơn phong trào hậu hiện đại. Bởi nếu toàn cầu hóa cung cấp phương tiện, thì hậu hiện đại trang bị tinh thần và thủ pháp cho sáng tạo văn học phát triển. Nhất là nền văn học Việt Nam mang sẵn trong mình tính hậu hiện đại, hội đủ các yếu tố và “hoàn cảnh” hậu hiện đại, nhưng đã bị trì níu quá lâu trong đại tự sự, cụ thể hơn – trong một thứ “bản sắc” đóng.

Anh đánh giá thế nào về vấn đề nhân bản hiện đại và nhân bản hiện đại trong thơ?

Inrasara: Bạn nói nhân bản hiện đại Modern Humanism, tôi không rõ lắm hàm nghĩa của thuật ngữ bạn ám chỉ. Bởi chủ nghĩa nhân bản nào bất kì đều đặt trên nền tảng quan niệm chủ quan về “con người”, lấy “nhân” làm trung tâm từ đó đưa ra hướng giải quyết đầy tính “nhân bản” các vấn đề của/ liên quan đến con người. Mà mỗi hiểu biết, mỗi quan điểm về con người đều đặt trên một diễn ngôn discourse về con người. Tùy hiểu biết, hậu cảnh văn hóa, thế đứng và lợi ích, môi trường xã hội quy định mà ta có mỗi chủ nghĩa nhân bản khác nhau, đa phần là đối kháng hay phản bác nhau – kể cả chủ nghĩa nhân bản hiện đại.

[Chủ nghĩa] nhân bản trong thơ cũng thế. Tùy diễn ngôn mà người ta định nghĩa thơ, qua đó định tính cho thơ. Thơ chở đạo, nhà thơ phục vụ chính trị, thơ tái tạo hiện thực, cho đến thơ phụng sự ngôn ngữ… cùng bao nhiêu lối nói “thơ là… thơ là…” khác, tất cả góp phần mình vào làm giàu sang dòng sông thi ca nhân loại. Lạ là chính sự giàu sang phong nhiêu này khiến con người ảo tưởng mình đang ngày càng tiến gần tới sở hữu toàn diện bản lai diện mục thi ca. Thế nhưng, sự thể vừa lộ bày đồng lúc che khuất tính thể của thơ như là thơ. Chúng mang nguy cơ đẩy thơ tan loãng trong vô số quan điểm đầy cảm tính/ lí tính về thơ. Dù mỗi diễn ngôn đều có thể huênh hoang chỉ có loại thơ ấy phụng sự con người chính đáng nhất, nghĩa là nó có tính nhân bản cao nhất.

Sự khao khát và nỗ lực trên không gì hơn tố giác rằng con người chưa đi vào trong lòng thơ. Họ vẫn mon men hàng rào thơ để tìm hiểu thơ, nghĩa là vẫn còn tiếp cận thơ rất “siêu hình học” – hiểu theo nghĩa Heidegger. Cơn khát thèm còn đẩy ta xa biệt khỏi tính thể của thơ hơn nữa. Từ đó con người mãi làm kẻ lang thang vô gia cư với cõi miền ta gọi là thơ.

Nhìn một cách tinh yếu, thơ Việt đương đại cũng chịu chung định mệnh với các diễn ngôn xảy ra trên thế giới, nghĩa là đầy tính “siêu hình học” – cho dù chưa bao giờ ta đi rốt ráo một diễn ngôn nào bất kì.

Mối quan hệ giữa thơ ca và vấn đề tự do của con người cần được nhìn nhận như thế nào?

Inrasara: Lối nói ‘vô gia cư’ ở trên không phải là sự tình cờ của ngôn ngữ biểu hiện, mà là một hé mở cho con người nhìn thấy hiện trạng của định mệnh mình. Rằng con người chưa cư trú trên mặt đất như là ở nhà, đang hiện trạng mất Quê hương Homelessness (Heidegger). Chữ “cư lưu đầy thi tính” là của Hoelderlin:

Ful of merit, yet poetically

man dwells on this earth

Giàu sang trong công danh sự nghiệp,

nhưng on người cư lưu đầy thi tính, trên mặt đất này.

Con người thi sĩ trước hết cần được tìm thấy chốn cư lưu đúng nghĩa, sau đó mới nói đến sáng tạo. Tôi sinh ra ở đây, “đựng khối thịt da” của sự phối hợp của ba mẹ tôi này, sống trong đất nước này, bị tác động bởi môi trường tư nhiên và xã hội này, đã tiếp nhận nền giáo dục này, chịu sự giáo huấn của tôn giáo hay ý hệ chính trị này, từng “vay – trả” bao nhiêu lợi lộc từ mấy thế hệ người thân này,… nghĩa là tôi luôn bị quy định, bị đóng vào thế giới có sẵn. Tôi “bị quăng ném ra ở đó”, không thể chối. Vậy, làm sao có thể tự do khỏi mấy nỗi kia mà không phải “vượt biên”? Một cách quyết liệt hơn: Làm sao có thể “trú” mà vẫn “vô sở trú”?

Đầy thi tính là “giải” tất cả mọi diễn ngôn xưa nay về thơ. “Giải” không phải là “hủy”, mà là hiểu và, để cho nó như là thế. Cư lưu trên mặt đất đầy thi tính như là ở nhà, để sống và viết như hoa hồng nở bởi vì hoa hồng nở. Cho nên mọi định tính, định hướng hay cấm cản thơ dưới bất kì hình thức hay cấp độ nào đều là phản thơ, là phi tự do. Bởi thơ là tự do là sáng tạo. Chỉ có tự do, thi sĩ mới mới có thể đưa ngôn ngữ thi ca nhập cuộc chịu chơi, trò chơi của chính sinh mệnh mình và lớn hơn – Trò chơi của thế giới Le Jeu du Monde.

Theo anh, Thơ Việt (gồm nhà thơ và nền thơ ca Việt Nam) cần phải làm gì để vượt qua lằn ranh toàn cầu hóa về thông tin?

Inrasara: Toàn cầu hóa là một cơ hội. Cho mỗi cá nhân nhà thơ và mỗi nền thơ. Xin mượn lại hình ảnh từ môt tiểu luận trước đây của tôi: Một nhà văn hậu hiện đại là kẻ có thể theo dõi các trào lưu triết học mới nhất trên thế giới mà không từ chối đi vào làng vùng sâu vùng xa điều tra nạn mất cắp gà để giúp chính quyền địa phương giải trừ bớt tệ nạn xã hội. Hắn ý thức môi trường trái đất bị phá hủy, nhưng hắn “không” phải đi lo cho cả thế giới, mà khiêm cung trồng cái cây trong khuôn viên nhà mình và khuyên bà con không phá rừng làm rẫy.

Suy tư toàn cầu, hành động địa phương cục bộ là vậy.

Khi tôi nhận biết ra tôi là Chăm sinh ra tại Caklaing trong đất nước Việt Nam sống bập bênh giữa hai thế kỉ XX và XXI, tôi chấp nhận định phận tôi, từ đó tôi dự phóng và hành động trong chân trời khả thể. Tôi nghiên cứu văn chương và ngôn ngữ Chăm, sáng tác thơ tiếng Việt và tiếng Chăm, phê bình trong nỗ lực khai mở vùng đất cho nhiều trào lưu thơ ca cùng tồn tại, phát triển công bằng và lành mạnh. Dù vô nghĩa, và vô ích – trong vô cùng tháng năm giữa mênh mông vũ trụ này. Thức nhận như thế, tôi vẫn nỗ lực hết mình. Nỗ lực và hết mình mà không để cho bị cầm tù trong thế giới vây quanh. Nói cùng thể cách: Hành động trong chân trời khả thể thì cách biệt cả vực thẳm với “hoạt động trong điều kiện và hoàn cảnh cho phép”. Nghĩa là tự do khỏi mọi giới hạn. Là thi sĩ có nghĩa là không Chăm không Kinh, không là Việt Nam cũng không là thế giới. Hắn khiêm cung trong định phận của mình, cư trú tại nhà nhưng hắn có cả thế giới trong mình.

Tôi là ai? Tôi biết gì? Tôi làm được gì? Không gì cả! Nhưng tôi vẫn phải hành động trong chân trời khả thể của định mệnh vô nghĩa mình xẹt qua lâu dài thời gian, nơi vùng đất tôi sinh ra và sống. Tôi thường trực tự thức sự thể. Tự thức, tôi hết bám vào các công trình hay sự nghiệp, học vị hay chức vị, quốc gia hay quốc tế, ý thức hệ tôn giáo hay chính trị, ranh giới địa lí hay biên giới tinh thần, thôi còn đồng hóa tôi với chúng. Đồng hóa không mục đích gì hơn làm trương nở tối đa cái tôi với tính cách là chủ thể tính. Cái tôi này xung đột với [những] cái tôi khác gây bạo động và đau khổ. Tự thức, tôi hành động và tự do như là một cư lưu đầy thơ mộng.

Hành động trong chân trời khả thể và tự do chính là cư lưu thơ mộng.

Chỉ khi nào một nhà thơ Việt hiểu được bản sắc thơ Việt và, để cho nó như là thế, thì hắn mới có thể có những ngày rỗng để học mưgru (tiếng Chăm mưgru gồm: mư (tiền tố có nghĩa “mang chứa”) + gru (thầy, sư): “có khả tính làm thầy”). Và chỉ khi nào hắn tìm học như là học (truyện cổ Chăm: “Đi tìm học bán vợ”; truyền thống đào tạo nhà thơ ở Ấn Độ – xem thêm Nguyễn Hưng Quốc, 2000), hắn mới có khả tính sáng tạo. Cuối cùng khi hắn làm cuộc trở về cư trú trên mặt đất như là ở nhà, hắn mới có thể nói đến chuyện làm thơ.

Sài Gòn, 11-2-2012