Tất cả chúng đều là phương tiện thiện xảo, như thể một quá độ thiết yếu.

Inrasara, 2009

chúng ta      phấn khởi hồ hởi                           lâu đời

vô cùng to lớn           dạ                xin lỗi

[kiểm duyệt bỏ 2 chữ]

alô         1         2        3      1       2      3          thử máy

nền thi ca ngàn năm                 nhiệt liệt

[kiểm duyệt 2 dòng]

niềm tự hào

sứ mệnh                     hôm nay và mai sau

trăn trở đầy      tính                  chiến lược

kiên trì                    khắc phục

[kiểm duyệt 5 chữ]

truyền thống     vượt chỉ tiêu     phong phú

hoa sữa mấy mùa em nghiêng nỗi nhớ

ọ ẹ miệt mài ru mãi ngàn thu

e hèm                  thống nhất trong đa dạng

thưa anh [kiểm duyệt 1 dòng rưỡi]                 dạ em xin trân trọng

thơ quần chúng ngang tầm             thời đại

anh có                 chỉ đạo gì              không

[kiểm duyệt một đoạn]

vâng         tôi nói        phải triệt để                   sáng tạo

nhập vào                     dòng chảy của nền thơ                       thế giới

kính thưa                       thành công tốt đẹp.

______

Chú thích

Bài thơ “Nỗi buồn của thơ hôm nay” ở trên nằm trong series 24 “Những ngày rỗng” trong bản thảo tập thơ Lễ Tấy trần tháng Tư (NXB Hội Nhà văn, H., 2002) là một trong những bài bị duyệt bỏ. Mới đây, bất ngờ đọc trên Tiền vệ bài thơ “Hồi thứ ba mươi lăm” của bạn thơ Nguyễn Hoàng Nam, tôi thấy có sự trùng hợp rất lạ.

Viết “Hồi thứ ba mươi lăm”, chắc chắn Nguyễn Hoàng Nam chưa đọc bài thơ trên của tôi. Dĩ nhiên bài thơ của anh nén và cô đọng hơn, do đó, hay hơn. Tư tưởng trung bình… gặp nhau là vậy!

* Cùng các bạn thời sinh viên: Inrasara, Phú Văn Tình, Nguyễn Tỷ Chế Đạt, Thành Phần, Loan.

Nhà thơ Inrasara – Phú Trạm là một người luôn có những quyết định và hướng đi của riêng mình, có những lúc ông bỏ công việc mà nhiều người mơ ước để về cày ruộng. Bởi trong ông luôn có cái “ngông” của một nghệ sĩ. Cuộc đời ông có vô số những gian truân thử thách. Nhưng chính những điều ấy lại hình thành nên một nhân cách đáng kính và một bản lĩnh kiên cường. Để rồi, sau này ông đã có những cống hiến cho dân tộc Chăm của mình với những tác phẩm nghiên cứu, sáng tác để đời. Với người Chăm, ông chính là biểu tượng về một tấm gương đầy nghị lực vươn lên từ chông gai thử thách.

* 

Bỏ đèn sách, cày ruộng… rồi đi tu

Tôi ấn tượng về nhà thơ, nhà văn, nhà nghiên cứu Inrasara – Phú Trạm (sinh năm 1957, thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận) từ câu chuyện kể của một nhà thơ ở Thành phố Hồ Chí Minh. Tôi tìm cách liên lạc với ông Phú Trạm thì được biết hiện ông đang công tác ở Tây Nguyên. Trước một con người kỳ lạ và nhiều điều lý thú, chúng tôi liền tìm lên Tây Nguyên gặp ông. Gặp chúng tôi, giọng ông Phú Trạm trong trẻo, thân thiện khiến chúng tôi càng không thể hiểu nổi vì sao ở một con người như thế lại có những lúc quyết định gây chấn động mọi người đến vậy. Chia sẻ với chúng tôi, ông Phú Trạm cho hay: “Tôi sinh ra cũng trong một gia đình khó khăn tại làng Chakleng (thị trấn Phươc Dân). Thuở nhỏ tôi đã chứng kiến cái cảnh đói khổ của gia đình và những quyết định “lì lợm” của cha tôi. Cha tôi là người duy nhất trong làng dám gieo lúa trái vụ ba trăng thay vì lúa chiêm” trong mùa nắng hạn.

Thấy thế ông ra sức học tập chỉ mong sau này có cuộc sống vững vàng hơn. Ông học sáng dạ, chưa đến tuổi đi học thì đã đòi cha mẹ dắt đến trường cho bằng được. Ông nhỏ con nhất lớp vì chưa đủ tuổi, nhưng lại là đứa đứng đầu lớp về học lực. Nhớ lại buổi ban đầu cắp sách tới trường ấy, ông kể:

“Ngày khai giảng, lứa bạn chơi chúng tôi rủ nhau đến trường. Tất cả được vào lớp, riêng tôi bị thầy chê nhỏ quá, đuổi về, bảo sang năm mới vào được. Tôi chạy u về khóc lăn níu váy mẹ đòi vào lớp cho bằng được. Thế là mẹ dắt tay đến gặp năn nỉ thầy cho tôi “học gửi”. Vậy mà chỉ cần qua buổi học, thầy quyết cho tôi ngồi bàn đầu luôn. Từ đó gần như tôi hiếm khi đứng nhì lớp. Riêng tiếng Chăm, tôi thuộc lòng mấy thi phẩm mà ông ngoại đọc ngâm vào những đêm trăng, thuở tôi còn chưa cắp sách đến trường.”

Thông minh khác người là thế, nhưng đối với ông Phú Trạm lại luôn có những quyết định tưởng như bồng bột. Năm 1977, ông Phú Trạm thi đỗ vào Khoa Văn, trường Đại học Sư phạm TP.HCM. Thời đó, ông cũng là người hiếm hoi trong làng, trong dân tộc Chăm đỗ đại học, nên người nhà ông cố hết sức để chăm lo cho đi học. Thế nhưng, chỉ sau một tuần nhập lớp ông cãi lại vị giáo sư. Ông chán khoa Văn và chuyển sang khoa Anh sau một kỳ thi. Sang khoa Anh chưa hết học kỳ, ông lại có những lập luận riêng của mình với thầy cô giáo. “Cô giáo nói tôi sai, lớp trưởng kêu tôi là sai tư tưởng. Thế là tôi chán môn này. Gần năm nhất tôi từ bỏ luôn giảng đường“. Bỏ trường đại học để về cày ruộng và tự học, tự nghiên cứu chính là cách mà ông Phú Trạm lựa chọn.

Sau khi bỏ học, ông vào Nha Trang lên chùa tu. Được một thời gian vì thiếu sách nên ông trở về quê cày ruộng thuê, mục đích là để có tiền mua sách. Gần như cứ mỗi tháng một lần ông nhảy xe lửa vào thành phố ôm cả đống sách về đọc. Cày và đọc. Nhà thơ Phú Trạm cho biết: “Năm 1978, tôi viết tiểu luận hơn trăm trang về Krishnamurti, dịch thơ của vài tác giả Pháp, làm vài trăm bài thơ và 3 trường ca cả tiếng Chăm và tiếng Việt“. Ông trở nên nổi tiếng từ những nghiên cứu ấy. Chính vì lẽ đó, ông được Ban Biên soạn sách chữ Chăm mời vào làm việc. Được một thời gian, chừng 4 năm, biết được chức năng Ban Biên soạn chỉ bó hẹp ở việc biên soạn sách cho bậc tiểu học, trong khi ông luôn có một ý nghĩ trong đầu là phải làm sao đưa ngôn ngữ và văn hóa Chăm đi xa hơn thế nữa, thế là Phú Trạm lại khăn gói ra đi về quê cày ruộng và làm đủ việc để sinh nhai.

* Lang thang về miền cổ sơ.

Luôn tìm tòi đổi mới

Là một con người của dân tộc Chăm có truyền thống văn hóa lâu đời, thế nên ông tự đặt trách nhiệm nặng nề với chính bản thân là giới thiệu với thế giới bên ngoài về văn hóa dân tộc Chăm. Nhà thơ Inrasara – Phú Trạm chia sẻ: “Tôi muốn tìm hiểu tâm hồn dân tộc Chăm và tôi cho rằng văn chương là biểu hiện trọn vẹn nhất. Do đó, tôi nghiên cứu là để giới thiệu với thế giới bên ngoài một nền văn học có bề dày truyền thống nhưng đang có nguy cơ bị thất truyền. Muốn nghiên cứu thấu đáo nền văn học này song điều kiện tiên quyết là phải nắm vững vốn cổ ngữ Chăm“.

Chính những thiếu sót đó ông đã sáng suốt tập trung nghiên cứu sâu lĩnh vực này. Tuy cuộc sống quá nhiều thăng trầm, lam lũ, Phú Trạm luôn có một định hướng rất rõ ràng. Khi quyết định từ bỏ giảng đường để quay về quê cày ruộng, ông luôn tìm cách để học hỏi, nghiên cứu sáng tác các tác phẩm liên quan đến văn hóa Chăm.

Nhưng lâu nay, khi nói đến Chăm người ta chỉ tập trung về nền kiến trúc, điêu khắc hay các điệu múa, các điệu dân ca còn lưu truyền; còn văn học thì ít được đề cập. Ngay trong văn học sử Việt Nam, một trang về văn học Chăm cũng không có. Đó là điều đáng tiếc. Làm bộ ba Văn học Chăm – khái luận – văn tuyển (1994-1995) ngàn trang, gồm phần khái luận, trường ca và văn học dân gian, tôi chỉ muốn giới thiệu khái quát nhất nền văn học dân tộc đến với công chúng và giới chuyên môn. Mười năm sau, tôi tiếp tục làm bộ sách khác với tên gọi là Tủ sách văn học Chăm gồm 10 tập khoảng 5.000 trang. Ở đây tôi có ước mong độc giả các nơi nhận diện được khuôn mặt thật và tương đối toàn diện của nền văn học dân tộc.

Tuy biết làm thơ từ khi 14 tuổi, cả tiếng Chăm lẫn tiếng Việt, nhưng kể từ khi nghiên cứu văn hóa và ngôn ngữ dân tộc đã cung cấp vốn liến quan trọng cho công việc làm thơ. Nhớ lại kỷ niệm tập thơ đầu đời  được phát hành rộng rãi và được công chúng đón nhận, ông hồ hởi chia sẻ: “Năm 18 tuổi, tôi mang các bài thơ và trường ca tiếng Chăm cho bài đọc thêm khóa tiếng Chăm và nhóm bạn ở quê. Dừng lại ở đó thôi chứ không có ý định đăng báo hay in tập. Cả khi tôi vào làm việc tại đại học Tổng hợp TP.HCM năm 1992, tôi vẫn không có ý định đăng thơ. Năm 1994, không biết ai giới thiệu, nhà thơ Nông Quốc Chấn gặp tôi ở Sài Gòn và đọc qua bản thảo . Ông nói thơ hay lắm, ông bảo tôi làm nguyên cho một tập bản thảo để mang ra Hà Nội in. Nhưng mãi sau hai năm, tập đầu tay Tháp nắng mới ra đời“. Từ đó, thơ ông xuất hiện thường xuyên và khá dày trên các phương tiện truyền thông đại chúng.

*

Nhà thơ làm nhiều nghề nhất

Nhà thơ Inrasara – Phú Trạm được xem là người làm nhiều nghề nhất để mưu sinh. Nhắc về chuyện này, ông bộc bạch: “Thú thật là tôi từng buôn thuốc lá, làm nho, cày ruộng, làm thú y, dạy võ, câu cá, mua lúa về xay ra gạo đem bán… để nuôi gia đình. Nhưng ấn tượng với tôi nhất có lẽ là lần bán nhà vào miền Tây để buôn thổ cẩm dân tộc Chăm nhưng sau đó thất bại ê chề. Về quê chúng tôi thuê cửa hàng hợp tác xã để bán cà phê, tạp hóa…”

*

Nhà thơ có sự độc đáo trong quan niệm sáng tác

Chia sẻ về sự khác biệt trong quan niệm sáng tác của mình với các nhà thơ khác, nhà thơ Inrasara – Phú Trạm cho hay:

“Thứ nhất, tôi ham thích triết học và đọc nhiều tác phẩm triết học; thứ hai, tôi đến từ vùng miền văn hóa Champa, ở đó có những tác phẩm mang tính tư tưởng, cạnh đó cách nghĩ qua cấu trúc ngôn ngữ giữa hai dân tộc Việt Chăm cũng tạo nên sự khác biệt; cuối cùng, từ vùng miền văn hóa kia, chất liệu thơ tôi cũng khác rất nhiều. Ngoài ba nguyên nhân ấy, tính tôi ưa tìm tòi khai phá, nên qua mỗi tác phẩm hay mỗi chặng đường, chẳng những tôi thay đổi phong cách viết, mà còn thay đổi cả hệ mĩ học. Nếu Tháp nắng (1996) thuộc hệ mĩ học lãng mạn hậu thời và tiền hiện đại, thì sang Lễ Tẩy trần tháng Tư (2002), độc giả thấy rõ dấu ấn của mĩ học hiện đại; sau đó Chuyện 40 năm mới kể và 18 bài thơ tân hình thức (2006) được viết theo thi pháp Thơ tân hình thức; sang Ở nơi ấy [thơ thời cuộc] (2010) thì tôi chuyển hẳn sang hệ mĩ học hậu hiện đại.”

Vấn đề chữ Chăm tựu trung vào hai ẩn số chính, giữa một bên là những người làm công tác dạy và học chữ Chăm bậc phổ thông mà đại diện trực tiếp là Ban Biên soạn Sách chữ Chăm trực thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Ninh Thuận (1978-2010) và một thiểu số những người học tập và nghiên cứu thư tịch Chăm. Để có cái nhìn khách quan và khoa học về ngôn ngữ Chăm, có thể tham khảo giáo trình tiếng Chăm đầu tiên trên thế giới đã được biên soạn dạy thử nghiệm tại Trường tiểu học Phú Nhuận thuộc quận An Phước  (tỉnh Ninh Thuận) vào thập niên 60 của thế kỉ XX làm cơ sở lý luận trong việc biên soạn giáo trình hay làm luận chứng cho những trao đổi về ngữ pháp và chính tả tiếng Chăm.

* Con dấu Trường Tiểu học Phú Nhuận thời Việt Nam Cộng hoà  in trên một trang sách.

Tác giả của giáo trình dạy tiếng Chăm xưa nhất là học giả Lưu Quý Tân và nhóm giáo viên công bố vào năm 1961 mang tựa đề “ Sách giáo khoa tiếng Chăm”. Đây là bộ giáo trình dạy tiếng Chăm do những thế hệ người Chăm ảnh hưởng nền giáo dục Tây học, xuất thân từ Trường Ecole des Cadres Chams Phan Rang thực hiện.

* Lưu Quý Tân (bên trái) và Lâm Gia Tịnh thời trẻ.

Nội dung chính của quyển sách có tất cả 41 trang, bao gồm hệ thống bảng chữ cái (Inâ Akhar), hệ thống âm vần (Takai Akhar), hệ thống số học (Angka), bài học (Kadha) và bài luyện tập (Panues Bac).

* Sách giáo khoa tiếng Chăm đầu tiên (1961).

1. Hệ thống bảng chữ cái ( Inâ Akhar).

Tác giả và nhóm biên soạn đã dành 19 trang giấy để trình bày về mẫu chữ cái. Trong đó, xác định rõ ràng từng mẫu chữ cái, giúp học sinh dễ dàng phân biệt được giữa những mẫu chữ có nét viết gần giống nhau.

Ví dụ: Lak<>Gak, Khak<>Nyâk, Pak<>Sak, Tak<>Lak.v.v.

Sau khi đã trình bày từng mẫu chữ cái, tác giả đã  hệ thống lại toàn bộ bảng chữ cái gồm có 41 Inâ Akhar.

* Bảng chữ cái tiếng Chăm.

2. Hệ thống âm vần (Takai Akhar).

Trong Sách giáo khoa tiếng Chăm đầu tiên các tác giả đã giới thiệu về hệ thống các âm vần tiếng Chăm có tất cả 31 âm vần.

* Bảng hệ thống âm vần tiếng Chăm.

3. Hệ thống số học (Angka).

Số học của tiếng Chăm đếm từ số 1 đến số 9 và số cuối cùng là con số 0.

* Số học tiếng Chăm.

4. Bài học (Kadha).

Nội dung bài học là những đoạn văn ngắn từ 4 đến 6 câu tiếng Chăm. Trong sách giáo khoa tiếng Chăm có tất cả 15 bài học: Khik Tapuk, Paseh Bac, Adat Cambat, Ndam Thun (2 bài), Bac Buy (2 bài), Likuw Jan (Hajan), Pathrem Puec (2 bài), Pak Kaber, Yua Ma Halei, Anit Muk, Marat Bac, Manuk Kanjaot Hadah. Sau khi đã học xong 15 bài học chính, học sinh tiếp tục tập đọc 16 bài luyện tập: Thaik Thaok, Paban Gru, Panues Padah, Dom Bar (3 bài), Sang Magru (3 bài), Dalam Duk Bac, Paban Kik, Kaya Seh Bac, Liwang Bilei (2 bài), Ama, Maik Jambak Wa.

* Bài học tiếng Chăm 1.

Tóm lại, qua hình thức và nội dung trình bày của quyển sách. Sách giáo khoa tiếng Chăm của Lưu Quý Tân là cơ sở lý luận để nhận thức về ngôn ngữ Chăm. Vì, sách giáo trình này đã được dạy thử nghiệm trong lịch sử và ra đời trước Ban Biên soạn Sách chữ Chăm tỉnh Ninh Thuận hơn 17 năm. Sau hơn 42 năm bị thất lạc, may mắn thay nó đã được tìm thấy. Do đó, những đóng góp của Lưu Quý Tân trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hoá ngôn ngữ  được thể hiện trong công trình nghiên cứu và biên soạn sách giáo khoa tiếng Chăm./.

* Giải trung tâm ngay trong sắp xếp bàn ghế ở Bàn tròn Văn chương.

Một bài viết đăng báo giấy nào bất kì, luôn giới hạn trong số lượng chữ nhất định. Giới hạn, nên mới xảy ra… gạch đầu dòng. Gạch đầu dòng ở đây không phải trao đổi lại với nhà thơ Anh Chi (bài trên Nhân dân cuối tuần, 17-5-2013), mà là cung cấp tư liệu để người đọc tham khảo.

- Trích, do chuyện lượng chữ (BBT báo cho phép tôi trên dưới 1.500 chữ), nên “trích” lại cái trích không là cắt khúc, mà là  lẩy ra đoạn tiêu biểu. Nguyên văn vẫn còn đó, người đọc có thể mở tờ báo hôm trước, đối chiếu. Thường, cắt khúc câu văn là để dễ bề xuyên tạc, còn ở đây tôi trao đổi với nhà thơ Anh Chi trong tình yêu thương trìu mến.

- Hiện đại chính là chủ nghĩa hiện đại, đọc mạch văn trong bài không khó nhận ra. Còn bất cứ đương đại nào cũng có cái “hiện đại” của nó.

- Siêu thực được tôi mở qua hội họa, với mục đích đối sánh hai loại hình nghệ thuật có dây mơ rễ má với nhau. Hai họa phẩm tiêu biểu và phổ quát được trưng ra làm chứng, và bình luận: “Một nhà phê bình siêu thực không hỏi tại sao cành cây, núi, đồng hồ… phi thực như thế trong Sự bền lâu của trí nhớ của S. Dali, họ cũng không hỏi tìm đâu ra mẫu gốc cô gái ở họa phẩm Mặt trời đỏ của M. Chagall nữa”. Một bình luận ngắn đủ vỡ được vấn đề. Còn dẫn chứng thơ, vừa dông dài vừa dễ lặp lại điều thiên hạ đã nói.

- Yếu tố & chủ nghĩa. Yếu tố lãng mạn, siêu thực, tượng trưng… đã xuất hiện trong thơ từ thời xửa xưa, cả trong Truyện Kiều, chứ không phải đợi đến Chế Lan Viên, Hữu Thỉnh…; còn chủ nghĩa thì hoàn toàn khác.  Một số người viết không phân biệt hai phạm trù này thì hơi uổng.

- “Người đọc cũng cần được đào tạo” là bài trả lời phỏng vấn của tôi trên tạp chí Thơ, số 1-2006. Trình độ chung của người đọc hôm nay cao hơn hẳn thời Tiền chiến, thì đúng; chứ cho rằng họ hơn về trình độ thẩm mĩ, là lầm to. Tang chứng: Trong khi học sinh Trung học thời Tiền chiến đã [được chương trình Pháp chuẩn bị để] biết về Lamartine, Vigny, Musset, Rimbaud…, nên việc họ đón nhận Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên… khi thế hệ nhà thơ này xuất hiện thì không khó; còn ở ta 20-30 năm qua, ngay sinh viên Đại học khoa Văn vẫn còn xa lạ với các trào lưu lớn đang xảy ra trên thế giới. Cụ thể: khi hậu hiện đại thế giới đi hết một phần tư thế kỉ, rồi hậu hiện đại Việt qua một thập niên, sinh viên ta mới nghe nhắc đến chủ nghĩa này trên giảng đường.

- Nhóm Sáng tạo công lớn trong nỗ lực chuyển hướng và phát triển thơ Việt hậu bán thế kỷ XX, là chuyện đã được chứng minh từ lâu, không biết vụ này mới lạ! Dẫu sao nhà thơ Anh Chi có vẻ đúng ở vế  sau: “chí ít, phải viết “… phát triển thơ miền Nam (cũ)”.

- Thơ hiện đại tối nghĩa và khó hiểu, là chuyện xảy ra khắp thế giới. Ở Việt Nam, từ khi nó mở mắt chào đời qua nửa thế kỉ, nó vẫn vậy. Cho nên mới sinh ra… hậu hiện đại. Từ đó mới có câu hỏi: “Thơ Việt sau hiện đại, hậu hiện đại làm gì”?

- Cuối cùng “mới vài tháng, mà Inrasara đã từ hệ mỹ học này nhảy sang hệ mỹ học khác sao?!” Trước một văn bản cụ thể, với tư cách người làm phê bình, tôi cố gắng ‘đi vào trong’ hệ mĩ học của nó – dù nó thuộc loài thơ cổ điển, hiện đại hay hậu hiện đại – để nhận ra cái ‘hay’, cái ‘đẹp’ của nó; chứ nhà phê bình mà chỉ ưa thích cái ‘hay – đẹp’ của sáng tác thuộc hệ mĩ học mình ưa thích, thì vừa bất lựctrước văn bản thơ lạ lẫm, vừa không tránh khỏi phân biệt đối xử với loài thơ khác mình. Đây là điều diễn ra hằng ngày, trên văn đàn, mươi năm qua. Tôi đã nhiều lần phân tích và đưa ra tang chứng.

Riêng với tư cách người làm thơ, chối bỏ mình để làm mới mình, tôi từng thể nghiệm từ lãng mạn hậu kì, tiền hiện đại đến hiện đại, tân hình thức và cả hậu hiện đại; còn nó “hay” hay không, và hay tới đâu, là vấn đề khác. Còn nếu không biết chuyển hệ mĩ học, chắc chắn Eluard, Trần Tiến Dũng sẽ chết dí với siêu thực, Lê Vĩnh Tài cứ quanh quẩn với Và nỗi nhớ lại bắt đầu với gió, còn Picasso mãi ở tận đẩu đâu không biết.

- Phiếm chỉ, vì đó là đoạn kết cả ba kì, để nhận định chung về nền phê bình Việt Nam hiện nay, chứ không dành cho ai cả. Càng không ám chỉ Anh Chi. Phê bình Lập biên bản không ngại va chạm, và đã từng va chạm. Kêu nó phiếm chỉ, là chưa nắm được bản chất của nó.

Cuối cùng, ba kì báo mang tính trao đổi không gì hơn mục đích nhấn về hình thức thứ ba của Phê bình Lập biên bản: phê bình ‘đi vào trong’ hệ mĩ học để nhận ra cái hay/ dở của tác phẩm. Chứ bản thân tôi vốn tôn trọng nhà thơ Anh Chi, cả ở tư cách, tài năng lẫn cách thể hiện chính kiến văn học của mình, cho dù tôi với anh khác nhau cả vực thẳm về hệ mĩ học.

Sài Gòn, 20-3-2013

*

Bài này chủ yếu được viết cho Blog nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo, trang Blog hôm qua đã đăng bài phản hồi của nhà thơ Anh Chi về “trao đổi” của tôi trên báo Nhân dân cuối tuần. Tiếc là, không hiểu nguyên do nào sáng nay bài đã không còn ở đó nữa, cho nên tôi đăng bài viết ở đây.

Ở nơi ây

khi kèn đưa tang thơ gượng rúc tiếng cuối cùng

thơ dớn dác giành giật giẫm đạp nhau tìm chốn náu thân

ngôi nhà công sở giáo đường chùa chiền vỉa hè am hang cốc

thơ bám ghế thơ mua bán thẻ hội viên thơ tranh chức ủy viên hội đồng⁽¹⁾

thơ dựa hơi đại gia đỡ đẻ cuộc sinh non thơ chạy lo chầu nhậu nhẹt

2 triệu 20 triệu 200 triệu

có sá gì miễn là thơ                            mở mắt

mở mắt kiểu gì miễn là thơ                            có mặt⁽²⁾

Ở nơi ấy

khi thơ xuống              cấp khi thơ tuột                       dốc

thơ tìm đến cái bụng bia quan to làm tựa⁽³⁾

thơ ăn theo đám phụ bản ăn bám đủ hạng ca sĩ nhạc sĩ họa sĩ đủ cỡ đủ kiểu sĩ ăn theo

thơ ăn tàn khắp loại báo giấy báo tiếng báo hình báo sáng trưa chiều tối báo hại

thơ quét quét quét giẫm đạp quyết liệt giành giựt nhau cái sự

nhứt⁽⁴⁾

thơ ăn theo trẻ nhứt cao nhứt to nhứt “độc” nhứt

nhứt nhứt nhứt

thơ níu váy Ý-đại-lợi               model nhứt

bá vai thằng bồ                       đẹp trai nhứt

đại                               hội

thơ⁽⁵⁾

Ở nơi ấy

thơ vênh mặt nỗi trình bày đẹp nhứt

co giật sợi dây thần kinh [liệt] cuối cùng

thơ ưỡn ngực [lép] cái bìa đẹp nhứt

hoi hóp trút hơi thở cuối cùng

khi hồi kèn đưa tang thơ tắt tiếng cuối cùng.

___________

Tài liệu tham khảo

⁽¹⁾ Tham khảo tin đồn.

⁽²⁾ Hiện tượng này, xem eVan, 1-2011

⁽³⁾ Chả bù một thi sĩ đầy kiêu hãnh lại nhờ vả một quan to [xin được giấu tên - (theo cách chú thích quen thuộc của báo chí ta)] viết tựa.

⁽⁴⁾ Về vụ “quét sạch”, xem Phongdiep.net, 2010 ở đây nè:

⁽⁵⁾ Riêng cái sự nhứt từ đại hội, đọc Thethaovanhoa.vn, 2010

Sài Gòn, ngày 13-5-2013

Kính gửi chú Inrasara!

Cháu có chút thông tin về việc trùng tu tháp Po Rome muốn trao đổi cùng chú, hi vọng thông tin này sẽ giúp ích cho chú.

Chuyện là thế này chú ạ! Khoảng cuối tháng 4-2011, cháu cùng hai người bạn học trên Đà Lạt về quê chơi và có ghé thăm tháp Po Rome… May là lúc đó gặp đoàn đang trùng tu tháp và tụi cháu đã có cuộc trò chuyện cùng anh kỹ sư đang chỉ huy công trình (anh này tự giới thiệu là Kỹ sư Hóa chất). Sau một hồi trò chuyện cháu có hỏi anh là trùng tu tháp như vậy bên Phân Viện của anh dựa vào cơ sở khoa học nào. Anh cũng vui vẻ trả lời:

- “Bên anh đã tìm ra công thức của chất kết dính cũng như chất liệu để làm gạch phục vụ việc trùng tu các tháp Chăm. Anh đang tính chuyển giao kỹ thuật làm gạch này cho làng gốm Bàu Trúc để tiện cho việc trùng tu tháp vì gạch được vận chuyển từ miền Trung vào nên tốn công sức lắm; hơn nữa trùng tu tháp này xong tụi anh còn qua làm cụm tháp ở Bình Thuận nữa… Hồi trước tụi anh cũng làm ở  tháp Bà  Nha Trang. Katê năm nay tụi anh sẽ hoàn thành phần chính của tháp để bà con Chăm chiêm ngưỡng”.

Và anh đã đưa cho cháu cuốn sách mà cháu đọc sơ qua thì thấy nội dung: Chủ yếu là các giả thuyết về việc xây dựng tháp Chăm, cũng như kinh nghiệm trùng tu các tháp ở miền Trung (cháu thấy có mấy quyển photo đang được bán ở nhà trưng bày trong khu du lịch tháp Po Klaung Girai mà cháu không nhớ tựa đề của nó). Cháu có trao đổi đôi chút về văn hóa Chăm thì anh này kết luận:

- “Chăm không có nghề làm kim hoàn, chỉ học theo người Kinh mà thôi”. Và nhiều cái vô lý nữa”…

Thấy anh có vẻ thiếu hiểu biết về Chăm mình nên tụi cháu xin phép lên tháp xem thợ làm. Cháu có xem qua hỗn hợp đã tạo thành chất kết dính mà anh đã khoe với tụi cháu: Trong nồi đặc sệt đó là dầu rái, bột vôi và bột từ gạch vụn được xay nhuyễn; tất cả được trộn rồi nấu trên lửa. Cháu có hỏi thợ chính thì được biết mỗi ngày chỉ xây được từ 7 đến 10 viên gạch mà thôi.

Khi tận mắt chứng kiến việc trùng tu tháp, cháu mới thấy nỗi cực nhọc của đám thợ và thầm cảm ơn chính sách mà Đảng và Nhà nước đã làm cho Chăm mình. Mọi chuyện nếu chỉ dừng ở đó chắc cháu sẽ không viết là thư này cho chú!

Thời gian gần đây cháu có hỏi người chú ruột (chú lấy vợ bên làng Hậu Sanh, chú là thợ chính thay cho thợ người Kinh lần trước) về việc trùng tu tháp, mới biết rõ sự thật mọi chuyện! Nghe chú bảo:

- “Lúc chú nhận thay thợ người Kinh làm thợ chính thì thằng kỹ sư bắt chú lúc xây thì lớp ngoài bôi chất kết dính còn lớp bên trong bôi hồ dầu, còn dặn thêm là khi nào có người kiểm tra thì làm bình thường còn không có cứ làm như chỉ đạo của tôi”. Chú còn nói thêm:

- “Lâu lâu có đoàn xuống kiểm tra lại kêu đập ra làm lại tới mấy lần nên chậm tiến độ công trình. Ông này kêu làm thế này, ông nọ tới lại kêu là sai bảo gỡ ra làm lại”.

Một công trình được công nhận di tích quốc gia mà công tác trùng tu lại… anh kỹ sư đó không hiểu về Chăm lại được giao chỉ huy công trình nên làm một cách sơ sài, làm cho có… Cháu thấy thất vọng quá! Một người kỹ sư thiếu trách nhiệm như vậy mà được giao trùng tu tháp từ Khánh Hòa cho tới Bình Thuận thì chất lượng công trình liệu có được đảm bảo. Hơn nữa, lúc lên tháp Po Nưgar thấy họ mài mòn gạch cho đều nhau… Hèn gì có người bảo: “Chỗ nào mới là cũ, chỗ nào cũ là mới”. Thử hỏi tương lai của cụm tháp ở Bình Thuận rồi sẽ ra sao? Có khác gì so với tháp Po Rome và tháp Po Nưgar.

Đầu tuần mà cháu lại làm phiền chú nữa! Mong nhận được hồi âm của chú.

Chúc chú sức khỏe!

Chào chú.

Quãng Hoài Xuân

*

Xem thêm bài của Đỗ Doãn Hoàng: “Bí ẩn đằng sau công nghệ làm mới di tích” trên báo Lao động, số 84, 4-2009

… ở rất nhiều di tích tháp Chăm khác, người ta lại đổ vật liệu mới vào để “làm mới di tích”. Ba ngọn tháp Dương Long sừng sững, vòi vọi, được mệnh danh là những cây tháp gạch lớn nhất Đông Nam Á (cây cao nhất 39m), còn hầu như nguyên vẹn nhất so với hệ thống tháp Chăm ở miền Trung và Tây Nguyên. Hơn 800 năm, tháp vẫn hiên ngang giữa đất trời, song, chỉ ít năm qua, người ta đã gọt giũa đi nhiều giá trị muôn một của các cây tháp này.

Qua nhiều đợt trùng tu, gạch xây nhà của người địa phương được tống vào thân tháp, ximăng, vôi vữa công nghệ tây – Tàu được ních chặt, các toà gần đỉnh tháp cao mấy chục mét cũng bị đá xẻ trắng toát đan kín, trông ngôi tháp cổ như bị ai đó quét vôi loang lổ. Nếu bạn “zoom” tầm mắt mình lên đỉnh tháp, sẽ thấy giữa bời bời lau cỏ bám lên các khối đá sa thạch chạm khắc tuyệt kỹ, cùng gạch Chăm đỏ au nước thời gian, là các khối đá mới to lớn, rất phản cảm.

Tháp thì vẫn cổ kính uy nghi đứng đó, nhưng người trùng tu chưa hiểu được tháp Chăm, nên ở mỗi giai đoạn tu bổ, họ lại làm bằng một công nghệ khác nhau. Tháp cổ luôn đúng, hai phương pháp trùng tu khác nhau của hậu thế “đổ” lên một cây tháp, kiểu gì cũng có một “anh” không chuẩn. Họ cũng biết họ sai, nên lần sau họ đem bóc cái của lần trước đi, rất thành khẩn…

Lân la vài người bạn

Tay bác sỹ pháp y

Đã khám nghiệm chừng vài trăm tử thi

Có khi khai quật

Để làm chi ai biết!

Vợ anh ta là bác sỹ chuyên khoa về mắt

Cô ta reo lên các vị xem kìa

Có bờ dây leo

Trèo qua trụ đá ong, qua mặt kính, qua song cửa thép

Lá vẫn xanh reo lẳng lặng đêm hè

Tay bác sỹ chấn thương chỉnh hình

Hẳn nhiên tay làm thơ

Khoáy

Chấn thương chi và chỉnh hình chi

Lá xanh ơi vẫy mát tặng đêm hè

Cô chủ khoe những tay này rất thích

Ồ em xanh ngọc bích ghé bờ mi

À thuốc chi, chữa bệnh chi vậy nhỉ?

Vào năm 18 tuổi, tôi kết bạn với một nhà văn tuổi tầm 30. Một ngày nọ tôi hỏi ông đang đọc sách gì. “Tôi đang bắt đầu đọc lại cuốn sách” – ông nói. Chắc ông hết sách rồi, tôi nghĩ bụng. Lúc ấy tôi hơi tiếc cho ông, và nghe chột dạ khi nghĩ rằng sau này chắc không còn nhiều sách hay cho mình trong khoảng mươi năm nữa. Phải chăng ông bạn vong niên ấy đã gợi ý rằng rồi sẽ có lúc chúng ta mắc kẹt với sự lặp lại?

Hôm nay, hơn ba thập kỷ sau, tôi mới vỡ ra những gì ông ấy nói. Bạn không bao giờ hết sách để đọc, thế nhưng cũng giống như khám phá những điều mới lạ, một trong những niềm vui lớn của cuộc sống là đọc lại: trở lại với cuốn sách lần thứ hai hay thứ ba hay thậm chí lần thứ năm, và xem thử tác phẩm đã sâu sắc và rộng mở hơn chừng nào từ lúc bạn ghé thăm nó lần trước đó.

Lần đầu bạn đọc cuốn Ước vọng lớn lao của Dickens, hẳn bạn chỉ đọc để nắm cốt truyện. Điều xảy ra tiếp theo là gì? Ân nhân bí ẩn của Pip là ai? Và Estella, cô gái có trái tim lạnh lùng mà anh yêu, sẽ xiêu lòng và nhận lời cầu hôn của anh không? Dickens sẽ làm thế nào để dệt nên các sợi chỉ, và tấm thảm sẽ như thế nào vào lúc nó hoàn thành? Lần thứ hai đọc cuốn sách, bạn đã thấy hết toàn cục các họa tiết của tấm thảm. Bạn biết rằng đây là tác phẩm về sự ảo tưởng. Bạn nhận ra các sai lầm của Pip với tư cách là người dẫn truyện. Bạn có thể tin vào những điều anh ta kể, nhưng không nên tin tưởng khi anh ta nói với bạn về ý nghĩa của chúng. Bạn hiểu rằng đây là cuốn sách nói về những sai lầm – và bằng cách diễn tả chi tiết cái cách chúng ta mắc sai lầm, Dickens đã làm rất đúng cách.

Lần đầu tiên đọc Ethan Frome, bạn thấy chán. Có lẽ bạn đang độ tuổi thiếu niên, và đọc tiểu thuyết trong một lớp học tiếng Anh ở trung học. Các giáo viên được giới thiệu bởi vì nó ngắn. Tuyết, nước đá, và một đống người vùng Tân Anh Cát Lợi cộc cằn kiệm lời. Để làm cho mọi việc tồi tệ hơn, tác phẩm bắt đầu với cảnh các nhân vật chẳng đáng kể, điều đó khiến bạn có thể muốn ném cuốn sách ra cửa sổ – cùng một cửa sổ mà thông qua đó bạn sẽ muốn quăng cả Madame Bovary, Đỉnh gió hú và Antonia của tôi.

Nhưng nếu bạn đọc lại Ethan Frome một lần nữa 20 năm sau đó, bạn sẽ ngạc nhiên trước bao nhiêu niềm đam mê và lòng trắc ẩn mà Edith Wharton đã có thể đúc kết giữa các dòng của cuốn sách bình dị đó. Hình thức của tác phẩm hoàn toàn phù hợp với chủ đề của nó, đó là một cuốn tiểu thuyết kiệm lời về những người ít nói, về những cảm xúc sâu sắc khó diễn đạt thành lời. Cuốn sách trở nên khác đi khi bạn đọc lại, khi bạn đã sống đủ lâu để hiểu được những điều mà ngôn từ không thể diễn tả. Như những gì mà người thuật lại nói trong chương đầu tiên trước khi ông ấy biến mất khỏi cuốn sách. “Ý nghĩa sâu xa hơn của câu chuyện nằm trong các khoảng trống.”

Lần đầu tiên bạn đọc Middlemarch, hầu như là trong thời sinh viên, bạn nghĩ rằng đó là một cuốn sách về những người khác. Bạn không bao giờ hướng cuộc sống của mình đi sai đường, giống như các nhân vật dễ mến nhưng lạc lối của George Eliot: Dorothea, kết hôn với một người đàn ông  mà cô nghĩ là thiên tài nhưng hóa ra lại là một kẻ ích kỷ, đa nghi, nhăn nhó và luôn tỏ vẻ thông thái rởm; Lydgate, một bác sĩ trẻ theo chủ nghĩa lý tưởng, lại yêu phải một thằng ngốc vị kỷ; Fred, người vẫn cứ ngoan cố vung tiền cho dù cô gái mà anh yêu chỉ kết hôn với anh nếu anh biết dừng lại. Tất cả họ đều bắt đầu với những ước mơ và tham vọng, cuộc sống khiến họ thất vọng và ngay cả chính họ cũng làm bản thân mình thất vọng. Có thể bạn sẽ nghĩ, đáng thương thay cho những kẻ ngốc.

Khi bạn đọc cuốn sách một lần nữa – lúc bạn khoảng 30 tuổi chẳng hạn – bạn có một chút nỗi sợ hãi lạ lùng rằng đó là một cuốn sách về bạn. Bạn chưa từng phạm phải những sai lầm như các nhân vật của George Eliot, nhưng bạn đã phạm các sai lầm khác. Bạn có nỗi thất vọng của riêng bạn. Kế hoạch sự nghiệp không thành. Sai lầm trong chuyện tình cảm. Bí mật mà bạn giấu nhẹm, với hậu quả tai hại; bí mật được đưa ra ánh sáng, lại chẳng khác gì thảm họa. Bạn vẫn còn ở đây, nhưng bạn điềm đạm, ít bóng bẩy hơn. Tóm lại, bạn đã từng trải.

Ngày tháng đi qua, càng lớn tuổi, bạn ngày càng sẵn sàng hơn cho việc đọc lại cuốn Middlemarch. Thời gian này bạn sẽ nhận ra rằng nó không phải là một cuốn sách về những người khác và nó cũng chẳng phải là một cuốn sách về bạn. Nó là cuốn sách về tất cả chúng ta. Trong thực tế, tác phẩm văn chương này là bức tranh toàn cảnh về con người mang tính bao quát nhất, đồ sộ nhất, vô tư nhất, và nhân bản nhất từng được viết. Tôi đọc lại tác phẩm khoảng một năm trước, với một người bạn 77 tuổi người cũng từng đọc lại nó. Hầu như mỗi buổi sáng, chúng tôi đều gọi nhau ra để tán dóc về các cư dân của Middlemarch, những gì họ đã làm và tại sao. Thị trấn của George Eliot đã trở thành thị trấn của chúng tôi.

Việc đọc lại là không bao giờ cũ. Những cuốn sách thay đổi vì chúng ta thay đổi. Những cuốn sách trở nên tuyệt hơn khi chúng ta hiểu chúng hơn: đọc đi đọc lại, và biết rằng ta sẽ chẳng bao giờ hiểu hết được chúng.

Văn chương bổ khuyết cho khoảng thiếu, trắng của lịch sử. Lịch sử chỉ có thể ghi chép các sự kiện, diễn biến, những con số cùng phản ứng của các bên liên quan mang tính toàn cục. Tác phẩm văn chương ngược lại, thể hiện biến động tâm sinh lí, suy nghĩ cùng sinh hoạt cục bộ và đơn lẻ của cá nhân trong sự biến ấy. Thế nhưng chính cái cục bộ và đơn lẻ mang tính cá thể kia nói được rất nhiều. Bởi nó đụng chạm đến phần cốt tủy nhất của con người. Chính là con người.

Lịch sử Việt Nam giai đoạn qua đầy thiếu khuyết. Cải cách ruộng đất, đã có vài tác phẩm động cập đến, nhưng chưa nhiều. Chiến tranh biên giới Tây Nam càng hiếm hơn nữa. Hoang tâm của Nguyễn Đình Tú nằm trong dạng hiếm ấy. Nhưng Hoang tâm không phải là tiểu thuyết sử thi, nơi người đọc hi vọng tìm thấy ở đó những trận đánh lớn, những chiến lược thể hiện vai trò và tài năng của các tướng lĩnh, hay tinh thần chiến đấu của binh sĩ các bên tham chiến. Nguyễn Đình Tú muốn nhấn vào khía cạnh khác, nhỏ lẻ và phân mảnh. Cho nên, nó người hơn.

Hiện thực hơn cả hiện thực, siêu tưởng quá siêu tưởng – là điều người đọc bắt gặp liên tục ở tiểu thuyết này. Các chương tiểu thuyết được Nguyễn Đình Tú khéo léo sắp đặt xen kẽ, cho câu chuyện dẫn dắt hiện thực ở hai chiều đối nghịch có mặt và bổ khuyết cho nhau, để cuối cùng tất cả trở về với hiện thực bình thường. Rất có hậu.

Hiện thực hơn cả hiện thực, bởi chỉ trong chiến tranh, bản chất con người mới lộ ra đầy đủ và rõ nét nhất. Cái bản chất người, rất người không thể che giấu. Khi đối mặt với cái chết, cái chết xảy đến bất cứ lúc nào, quanh ta, bên cạnh ta, với đồng đội ta và kẻ thù ta, và cả với ta, con người sẽ chỉ phản ứng và phản ứng đầy bản năng. Ở đường biên sống và chết, sinh phận con người thường trực đánh đu với may rủi xảy đến trong tích tắc. Xấu và tốt, nhát hèn và dũng cảm, tội ác và hình phạt, hi vọng và tuyệt vọng… Tất cả đều vượt quá, siêu việt khỏi suy nghĩ và tưởng tượng, yêu ghét và toan tính của sinh hoạt ngày thường. Vượt quá, đến không thể chịu đựng nổi. Nhiều người lính trở về sau cuộc chiến thường xuyên bị ám ảnh máu me và chết chóc, và tội lỗi và hi sinh và chịu đựng quá sức chịu đựng… đến trầm cảm, là vậy. Nhất là những quân nhân thiếu máu “lính tráng”, nhiều ưu tư và đầy tính nhân văn, thì chấn thương thời hậu chiến càng trầm trọng hơn.

Nhân vật Anh trong Hoang tâm là một.

Chứng kiến những “Hằng bị cắt đứt cuống họng, chết trong tư thế ngồi”, “Gấm bị bọn K cắt đầu. Xác Gấm được vứt ngay gần lán trại, trong một tư thế như con ếch nằm ngửa, cửa mình bị cắm một củ sắn”; và chính mình cũng “đã bắn chết thằng K đầu tiên trong tư thế đang nằm trên nước”, thì một anh lính “vào lính với một tư thế lãng mạn chiến chinh như Anh” khó có thể trở lại đời sống bình thường được  Từ chiến trường K trở về, Anh đã “điên”, đã mất “ngủ”, mất cảm hứng sinh hoạt vợ chồng. Chấn thương tâm lí dẫn đến chấn thương sinh lí. Biểu hiện tắt dục nơi Anh đã đẩy nhân vật này vào đường cùng. Bản năng tính dục, cạnh đó bản năng truyền giống không còn, cuối cùng anh đánh mất luôn cả gia đình đang yên ấm.

- Vợ anh không chịu nổi à?…

- Phải. Cô ấy đã có con với người chồng mới… Chồng cô ấy là một người Pháp… Cô ấy đưa con gái đi cùng…

- Họ có bao giờ về thăm anh không?

- Không. Thời gian đầu cô ấy hay gửi các loại thuốc an thần về cho tôi. Nhưng sau này thì tôi bảo cô ấy đừng gửi nữa. Tôi thấy nó chả có tác dụng gì cả.

Với triệu chứng hậu chiến này kéo theo bao hệ lụy của nó, thuốc an thần dù mang đặc hiệu ngoại tới đâu, cũng không là gì cả. Nhất là, qua đó, người lính bị đẩy vào tình trạng chấn thương văn hóa. Từ hiện thực chiến trường sang hiện thực đời thường, là cả một vực thẳm khác biệt đã đành; hiện thực văn hóa hiện tại càng lạ lẫm với anh. Anh thấy mình lạc lõng và xa lạ. Nếu ở ngoài mặt trận, Anh không tin tưởng Sa Rết, đó là do bản năng tự vệ; nhưng khi trở về với thế giới văn minh, xa lạ và lạc lõng với chính những người thân yêu, sự mất niềm tin trở nên toàn phần, đến thành phó mặc.

Thế nhưng, cho dù thất vọng tới đâu nhà văn không được quyền cho nhân vật của mình đi đến tuyệt vọng. “Thời đại chúng ta cốt yếu là thời đại bi thảm, bởi thế chúng ta từ chối coi nó một cách bi thảm. Cuộc đại biến động đã xảy ra, chúng ta đang ở giữa những đổ nát. Chúng ta bắt đầu xây dựng những nơi cư trú nhỏ bé mới, có lại những hi vọng nhỏ bé mới… Chúng ta phải sống, thây kệ bao nhiêu bầu trời đã sụp” (D.H. Lawrence, Nguyễn Hữu Hiệu dịch).

Cần phải có phương cách trị liệu khác, cho thế giới. Ít ra, cho cá thể trong thế giới hỗn độn nhiễu nhương này. Cái cần đánh thức lại đầu tiên chính là bản năng tính dục cũng là bản năng sinh tồn của con người, sau đó, làm hồi sinh nền văn hóa trong đó cá thể kia sống, và sau cùng là cứu vãn linh hồn hắn. Ba lớp mã đồng hiện trong một Hoang tâm. Tại đây, Nguyễn Đình Tú sắp đặt cho nhân vật Anh đi lạc vào một hiện thực khác: miền đất huyền ảo đầy bí nhiệm. Trong một chuyến du lịch, khi “chuyến tàu dừng lại ở ga Nguyên Thủy vào lúc 2 giờ đêm”, Anh được một người phụ nữ xa lạ và bí ẩn dần dần dẫn dắt anh vào xứ miền Cửa Núi.

“Phải đến đất nguyên thủy, vào cửa núi mà tìm lại mình”. – Thầy đã phán như thế.

Cuộc “tìm lại mình” bắt đầu từ đó. Quãng thời gian ngắn ngủi “ngồi chờ để lấy phòng, nhưng rồi ngủ luôn trên ghế”, trong một giấc mơ không tưởng hư hư thực thực, đàn bà người Mụ tên Son Phấn nhiếp dẫn người lính cũ đầy “thương tích”, “bệnh hoạn” và tàn tạ tiếp cận xác thân phồn thực của chị, để từng bước phục hồi lại bản năng tính dục trong anh. Và cả của chính mình.

Cô làm rất từ từ, như thầy thuốc chữa bệnh cho bệnh nhân, như người mẹ hút những ung nhọt trên thân thể con trai, như con chó cái liếm lành vết thương cho con chó đực… Lâu lắm rồi Anh không được hưởng hơi ấm đàn bà. Lâu lắm rồi Anh không nằm với người thứ hai trên giường.

Anh có cảm giác như sắp với tới giấc ngủ mà Anh đã để vuột mất cả chục năm nay rồi. Một trạng thái như là đờ đẫn, như là không trọng lượng, như là thả lỏng toàn thân, như là miên man tiềm thức… sắp đến với Anh rồi.

Đôi gò bồng đảo đang áp vào khuôn mặt Anh lúc này căng mọng, thơm phức, non tơ, ngập tràn ham muốn. “Em cũng thấy lạ, lâu lắm rồi em mới có cảm giác này”, Son Phần thì thầm bên tai Anh.

Toàn thân cô run rẩy.

Ở đó, người nữ dẫn anh băng qua các miền đất hoang sơ, “quanh năm không có ánh mặt trời”, đi vào một nền văn hóa xa lạ nhưng quen thuộc. Tất cả như xa xôi mà gần gụi vô ngần. Giản đơn và tinh khôi đến trong suốt. Nó hoàn toàn xa lạ với thế giới văn minh hiện đại tiện nghi với bất an đồng thời.

“Người Mã rất hiếu khách và thân thiện. Họ chỉ sợ chiến tranh. Họ chỉ muốn yên ổn trong những dãy núi không ánh mặt trời này… Họ có tiếng nói và chữ viết riêng. Họ có cả âm nhạc, hội họa và điêu khắc nữa.. Giáo dục của họ không có gì là cao siêu. Chỉ là dạy dỗ con người ta phải biết làm theo năng lực và hưởng theo thành quả lao động. Y tế là vấn đề nan giải hơn cả đối với họ. Họ sống bằng một nền y học thực nghiệm”.

Văn minh hiện đại đã gây nhiễm ô tất cả. Từ môi trường tự nhiên cho đến sinh hoạt xã hội. Từ thể xác cho đến tinh thần, và cả tâm linh con người cũng bị nhiễm ô. Nhiễm ô bất khả thanh tẩy. Văn minh kĩ thuật tàn phá bản năng sống của con người, qua đó nhân loại đánh mất tinh thần văn hóa theo nghĩa nguyên ủy của từ, cuối cùng đánh mất luôn tâm linh là cái làm cho con người là người nhất. Con người không còn muốn sống nữa. Anh: “Tôi đã nghĩ đến chuyện tự sát”. Tha hóa và vô cảm, là hiện tượng dễ nhận ra nhất trong cuộc sống hôm nay. Vậy phải làm gì? – Không gì khác, trở lại với tinh thần văn hóa bản nguyên. Văn hóa người Mụ, người Mã, hay dân tộc nào bất kì đang ẩn tàng nơi tâm linh Việt. Ở bề sâu, bề xa mà chúng ta đã đánh mất. Khám phá lại và học nhận biết trở lại. Đó là cách trở về với nhân tính sơ nguyên của loài người. Bắt đầu từ lòng Mẹ, không thể khác.

 “Người Mụ chọn thủ lĩnh là phụ nữ à?”

“Người Mụ bọn em vẫn theo chế độ mẫu hệ. Ở bộ tộc của em, quyền lực luôn thuộc về phụ nữ…

“Luật tục như thế nào?”

“Nữ tộc trưởng phải là người vẫn còn mầm dục trong người. Còn mầm dục thì còn có quyền lựa chọn đàn ông. Còn mầm dục thì dân tộc Mụ mới tiếp tục sinh sôi nảy nở, mới trở thành biểu tượng của sự bất diệt”.

Chấn thương hậu chiến, là căn bệnh nhân loại văn minh đẻ ra và mãi loay hoay tìm cách chữa trị. Sinh thể mang tên con người ấy cần “tìm lại mình”, để hòa nhập vào đời sống. Đâu là phương thuốc khả thể? – Chỉ có con người và nền văn hóa do con người dựng nên, – Nguyễn Đình Tú tin thế. Trong một tuần đi qua miền đất Cửa Núi, anh đã cho nhân vật Anh tìm được phương thuốc đó. Sinh thực khí đã phục hồi, niềm vui được tìm thấy, sự hứng thú sống đã quay trở lại. Lúc này “không nghĩ nữa, việc Anh thấy cần nhất bây giờ là trở về với ngôi nhà của mình”.

Và chỉ khi đó thôi, con người mới an cư trên mặt đất, như ở nhà mình.

Đó là thông điệp Nguyễn Đình Tú kí thác trong Hoang tâm.

Diễn ngôn như thế, vô hình trung tôi đã biến Hoang tâm trở thành tiểu thuyết luận đề rồi còn gì. Chán chết đi được! Không. Ngồn ngộn hiện thực với mênh mông chi tiết cùng cách xử lí tình huống nghệ thuật của cây bút có nghề Nguyễn Đình Tú, Hoang tâm vẫn là tiểu thuyết. Một tác phẩm văn chương rất đáng đọc.

Bạn không muốn thử khám phá sao?

Sài Gòn, 8-1-2013