Inrasara

Làm nhà văn có nghĩa là bị đẩy xuống tàu

Sara — Fri, 10 Sep 2010 07:19:12 +0000

Bài đã đăng Tạp chí Tia sáng, 5-9-2010.

* Nói chuyện tại Thư viện Ninh Thuận – 1998.

Chắc chi thiên hạ đời nay
Mà đem non nước làm rầy chiêm bao.
Nguyễn Trãi.
*
Người khác được nuôi bằng thịt gà, còn nhà văn tự nuôi mình bằng những lời khen. – Một nhà văn đã đùa giới mình thế. Không sai! Đâu riêng gì nhà văn, nó đúng với tất cả mọi người. Ít ai từ chối các lời mật ngọt rót vào tai, càng bùi càng tốt. Cả khi chúng trật lất, nghe, ta vẫn cứ khoái. Nó vuốt ve sự yếu đuối, xoa dịu tâm tự ái của ta. Ta cảm thấy ấm lòng, vững dạ khi, với kẻ xung quanh, ta không phải là kẻ vắng mặt. Ta có một giá trị nào đó, chứ không hoàn toàn là con số không di động giữa trần đời.
Nỗi lên tiếng đầy ồn ào của nhà văn – cả trẻ lẫn già – thời gian qua cũng là một cách.
F. Nietzsche: Ngay cả quả hồ đào rỗng nhất cũng muốn được người ta đập cho nó nổ ồn ào!. Nhưng chuyện “nổ” đó chỉ dành cho các cây bút chưa đủ độ chín về mặt tinh thần. Lạ là, trong văn giới hôm nay, bộ phận này chiếm số lượng đáng kể – những nhà văn còn chưa chịu [thành người] lớn!

Được khen – khi ngòi bút ta biết chiều chuộng thị hiếu đám đông, viết theo đuôi số đông, được số đông yêu thích. Được khen – khi ta biết “kính trọng độc giả”, viết đúng tầm mong đợi horizon of expectations của người đọc cùng thời. Được khen – khi ta không thử dũng cảm khai phá vùng đất mới cho văn học, ta sợ không được công chúng đón nhận, sợ thất bại, dẫu là thất bại tạm thời. Được khen – khi ta luôn nhân nhượng trước mấy phát ngôn to tát nhưng lạc hậu về văn học, bao nhiêu tán tụng mang tính bợ đỡ; khi ta cúi rạp mình trước quyền lực các loại, im lặng khuất nhục trước bất công xảy ra khắp xung quanh, hèn nhát không dám lên tiếng cho bao nhiêu thiệt thòi của các thân phận dưới đáy xã hội… Được khen, khi ta chọn làm văn chương thuần túy. Được khen, khi ta quyết đứng ngoài cuộc với bàn tay sạch của thứ văn nghệ xa-lông.
Được khen, có khi chỉ vì ta không tỏ thái độ.

Nhưng nhà văn là kẻ tỏ thái độ. Dù hắn có vào tu chùa hay lên tận hang sâu núi thẳm sống, chính trang viết hắn lộ bày thái độ của hắn. Khi đề tài tác phẩm động cập đến vấn đề xã hội, nhất là xã hội biến động đầy bất trắc của thời hiện tại. Trực tiếp hoặc gián tiếp – nó vẫn là cách tỏ thái độ. Ngay cả khi nhà văn từ chối tỏ thái độ – bắt chước lối nói của J.-P. Sartre – hắn cũng đã chọn lựa thái độ không tỏ thái độ. Và rồi, xã hội tỏ thái độ lại với hắn, có khi gay gắt dễ gây tổn thương tâm hồn nhạy cảm của hắn.
Nhà văn biết học chấp nhận điều đó.

Còn hơn thế, nhà văn hôm nay cần học chấp nhận sinh phận làm “kẻ bị đẩy xuống tàu”. Đây là từ dùng của Albert Camus. Không phải là nhập cuộc (engagement), bởi nhập cuộc ít nhiều còn mang tính tự nguyện, mà là bị đẩy xuống, theo nghĩa mạnh nhất của từ này. Ông thêm: Nhà văn như kẻ đi trên dây giữa hai bờ vực, một bên là tuyên truyền cho thế lực, bên kia là xa hoa giả trá. Hắn cần giữ thăng bằng giữa hai thứ quyền lực đầy cám dỗ đó. Thêm, sau khi phủi bỏ hai loài cạm bẫy kia, nhà văn còn chịu ma sát giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và đất nước, tổ quốc và thế giới, trách nhiệm công dân và ý hướng tính sáng tạo của nghệ sĩ trước vũ trụ vô cùng. Do đó, hắn luôn phải chấp nhận sống cùng bấp bênh và hiểm nguy thường trực. Vì chỉ như thế, hắn mới còn “sáng tạo” theo đúng nghĩa nguyên ủy của từ.

Nhà văn là kẻ sống thời đại mình, phơi trần toàn bộ con người mình ra với nó – trọn vẹn.
Trong lúc thời cuộc ẩn chứa đầy rẫy tai ương rình rập.

Hãi sợ, nhà văn quyết đui điếc trước thời cuộc, chui vào vỏ sò cô độc, viết vọng ra. Không ít nhà văn chạy thoát thân, như đám chuột vội vã rời bỏ con tàu sắp đắm; rồi khi đã yên ấm, từ ngoài viết vào, như thể một cách ban bố. Số khác chọn cho mình quyền vô trách nhiệm với cuộc sống nhân quần, sống chết mặc bây… Có thể không? Anh chị em ta, con cháu ta, bà con xóm giềng quanh ta, bằng hữu ta mỗi ngày gặp mặt bù khú… đột ngột một quyết định từ trên phát xuống làm xáo trộn dòng sống vốn bình lặng của họ. Miễn thủy lợi phí hay phụ thu thuế nông nghiệp, giải thể hợp tác xã hoặc tái cấp phát ruộng đất cho nông dân… Hạn hán năm nay gây thất bát mùa màng bà con nông dân ta đã đành, ngay trận cháy rừng tận đẩu đâu bên Úc vẫn khả năng lấy mất phần trăm khẩu phần bữa ăn hằng ngày của ta. Khủng hoảng chính trị tại Thái Lan hay các vụ tập trận cấp tập giữa vùng biển Đông ảnh hưởng trực tiếp tới tâm thế ta thì miễn nói rồi, cả loạt vụ ôm bom tự sát trong xứ Iraq, Apganistan hay cú sụp đổ kinh hoàng của tòa Tháp Đôi tuốt đất nước chú Sam, đâu phải không liên quan tới ta.
Không thể chạy trốn. Bởi tất cả đã bị kẻ bị đẩy xuống tàu, con tàu thời đại nhà văn đang sống. Không thể chọn lựa, dù hắn biết con tàu hôi rình và, trong đó bao nhiêu là kẻ thô bạo, sẵn sàng quăng ném hắn xuống biển đen.
Thế là không ít nhà văn buộc dấn thân nhập cuộc. Với hi vọng xoay chuyển cuộc thế theo hướng nhân bản hơn, hoặc ít ra – phần nào xoa dịu nỗi đau nhân quần. Thế rồi, ở đó, không ít người trong số họ chìm nghỉm vào thời cuộc. Hoặc may mắn hơn, sau trận chiến ác liệt, khi chiếm được thế thượng phong, từ kẻ chịu đựng lịch sử họ trở lại đóng vai kẻ làm lịch sử. Họ quên mất tư thế nhà văn của mình, quay sang đe nạt hay bức hại đồng nghiệp khi xưa. Sự cám dỗ của quyền lực đã từng xô đẩy bao nhiêu tên tuổi rơi vào vực thẳm của tha hóa.
Giữa mớ hỗn độn ấy, số ít vẫn đứng vững. Nhập cuộc, nhưng họ không bị lôi cuốn vào trò chơi quyền lực. Thức nhận định phận nhà văn, hắn học chấp nhận cư trú trên đường biên nhiều bấp bênh bất trắc, chịu sự co kéo giằng xé giữa miếng bánh béo bở của quyền lực và sự cô đơn bần hàn của sáng tạo. Hắn không sợ cô đơn, không sợ cô độc, cả không sợ hãi cô lập. Hắn hiểu cách sâu thẳm rằng sinh phận của hắn là trở về với trang viết, cô đơn trước trang viết, một cô đơn toàn phần. Nỗi cô đơn không ai có thể lấy đi của hắn. Là giấc mộng của hắn. Hắn yêu nó như là quê hương mình, ngôi nhà vĩnh cửu mà định mệnh đã dành cho hắn.

Chắc chi thiên hạ đời nay
Mà đem non nước làm rầy chiêm bao.

Suốt chiều dài lịch sử văn học và hoạt động trí thức, kẻ sáng tạo đích thực luôn bị rầy. Ở đâu cũng vậy, thời nào cũng thế. Dĩ nhiên, chế độ toàn trị độc tài các loại thì xin miễn bàn. A. Solzhenitsyn sau thời gian dài chịu tù đày đã bị trục xuất khỏi quê hương. Kazanzakis bị mạt sát, rẻ rúng ở Hi Lạp. Sách Henri Miller bị cấm bán thời gian dài tại Mỹ đến nỗi người Mỹ phải mua lậu sách ông từ Pháp mang về. Mới nhất, Orhan Pamuk bị đại đa số trí thức Thổ Nhĩ Kì tẩy chay, đành sống cuộc đời bán lưu vong…
Việt Nam không là ngoại lệ.
Bị rầy, kẻ sáng tạo luôn nhớ nhung miền “chiêm bao” vời vợi. Cho bị rầy, chấp nhận “hòa” vào nỗi “non nước” để “thiên hạ đời nay” rầy, nhưng hắn vẫn cứ nhớ nhung. Trăm bận quyết dứt áo ra đi, trăm lẻ một lần vác thân trở lại. Sự giằng xé co kéo diễn ra ngay trong tâm thức kẻ sáng tạo. Kéo dài và thường trực. Cuộc chiến tinh thần – theo cách nói của Arthur Rimbaud – như muốn hủy hoại hắn. Hắn quyết hòa giải và hóa giải chúng, dịch chuyển “non nước” vào trong “chiêm bao”, biến “non nước” làm một phần không thể thiếu của “chiêm bao”, cho chính sự “rầy” chốn “non nước” kia thành chất liệu làm giàu sang xứ miền “chiêm bao” mộng huyễn của hắn. Rốt cùng, như một biện chứng pháp của tinh thần, khi sự đối kháng giữa non nước – chiêm bao hết tồn tại, một hoát ngộ nỗ ra nơi thẳm sâu tâm hồn kẻ sáng tạo: Nhà văn nhìn thấy Quê hương của mình.

Sài Gòn, 29-8-2010.

Tuệ Nguyên: Thơ 18 – Caklaing – Mỹ Nghiệp

Sara — Fri, 10 Sep 2010 07:16:37 +0000

Ôi Caklaing[!]
mảnh đất mai rùa lưu bước chân gió và nắng
trai làng da thịt săn chắc vật lộn với miếng cơm manh áo
những thiếu nữ còng lưng ngâm mình trên khung cửi
tô son phấn hoa văn lên đôi má

ánh chiều nhởn nhơ nô đùa với trẻ thơ
và những nụ cười hụt hơi bay trúng gió độc về nằm ngủ

Nhưng
khi bước chân thổ cẩm lên ngôi hay bị hất cẳng
khi cánh đồng bị co lại và rừng núi bị niêm phong
rèm cổng mở toang
tiễn đưa
từng bước chân…
từng bước chân…
lạc vào phố xa lạ

ông/ bà già thẩn thờ nhìn cảnh hoang vắng về vây quanh mình
những bà mẹ di chuyển qua lại ngóng trông chồng con
để trở về phơi nước mắt trong đêm khuya

ánh mắt con thơ quên dần khuôn mặt/ tiếng nói ba
ánh mắt đứa em vơi cạn hình bóng anh/ chị
những người luôn khuất mặt
chỉ hiện diện giữa lễ hội đầu năm âm lịch

Còn tôi
ở xứ nào đây
mà khi phơi bày lẫn lộn giữa phần con và phần người
phát hiện
Caklaing – Mỹ Nghiệp.

__________________
Lưu ý:
Caklaing còn có tên gọi khác là Mỹ Nghiệp
tất cả chỉ muốn gọi tên cho một ngôi làng nhỏ

Nhưng
nếu ai phát hiện như tôi thì đó là việc
rất được quan tâm để đem ra bàn luận.

Caklaing, 2-2008

Thành ngữ Chăm – 18

Sara — Fri, 10 Sep 2010 07:13:52 +0000

170. Ngap iw iw hanuk hanuk.
Làm trái trái phải phải.
(Lăng xăng chỗ này chỗ nọ, thường dùng đối với trẻ con).

171. Ngap asuw ngap mưyaw.
Làm chó làm mèo
= Làm dơi làm chuột.

172. Ngap anak ngap likuk.
Làm trước làm sau. (Con cái tranh thủ tạo vốn liếng riêng).

173. Ngap aip ngap tatơk.
Làm ép làm buộc.

174. Ngap khim khiah yuw kra bboh aih mưnuk.
Nhí nhoẻn như khỉ thấy cứt gà.

175. Ngap glac ngap chuk.
Làm tình làm tội.

176. Ngap jalan adei xa-ai.
Làm đường anh em.
= Đổi duyên cầm sắt ra duyên cầm kỳ.

177. Ngap tơl halei thuw tơl nan.
Làm tới đâu hay tới đấy.

178. Ngap di rup.
Hành thân hoại thể.

179. Ngap patau ngap bia.
Làm vua làm hoàng hậu.
= Làm vương làm tướng.

Ghi chép tháng 8-2010/2: Bế tắc sáng tạo & Sự kiện thơ trong năm

Sara — Thu, 09 Sep 2010 03:13:22 +0000

* Với Mai Văn Phấn tại Cảng Hải Phòng – 2002.

1. Bế tắc sáng tạo! Chả viết được bài thơ nhảm nào, chả nghĩ ra một cỏn con ý tưởng mới. Ngay tiểu luận văn chương cũng không nốt. Bài báo mọn càng không.
Một tòa soạn ở nước ngoài đặt bài mình tổng kết văn chương trong năm (như tạp chí Tia sáng và BBC từng). Ahei! Biết đâu sự vụ sẽ giải quyết được bế tắc. Tức thì mình có ngay danh sách, chỉ giới hạn ở thơ:

10 sự kiện THƠ trong năm
- Thơ đến từ đâu? của Nguyễn Đức Tùng, tập hợp các bài anh phỏng vấn nhà thơ, đã gây xôn xao dư luận văn giới, cả trong và ngoài nước. Sau đó lây lan sang cả chuyện ngoài văn chương.
- Các giải thưởng nhảm nhí. Trong khi Hội Nhà văn Việt Nam ba năm liền không chọn được tập thơ nào để trao giải (sợ hãi là chính) thì Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh hai năm liên tục chọn loài thơ đại sến để cho giải (chẳng mất lòng ai và rất an toàn)! Giải Bách Việt thì hai tập thơ của tác giả Chăm được chọn trong năm tác phẩm vào chung khảo là Tuệ Nguyên và Đồng Chuông Tử, là một hiện tượng; nhưng lạ Nhà này đi gọi người đã ở thế giới bên kia về nhận giải.
- Thơ Trình diễn được trình diễn ở Văn Miếu – Hà Nội là một sự kiện. Sự kiện này được tiếp diễn tại Festival Huế. Vùng xa là vậy, trong khi Sài Gòn vốn là đất văn nghệ tự do lại cấm tịt loại hình thơ khi nó còn trứng nước. Xin đồng bào hãy nhớ lại vụ cắt đột xuất buổi Trình diễn thơ của Hội đồng Anh năm 2007!
- Vào quý 3-2010, xuất hiện hai tập thơ khá sáng giá là Bông & Giấy và Thơ Kể cùng của NXB Lao động. Trong lúc Bông & Giấy tập hợp nhiều giọng thơ khác nhau của vài thế hệ thơ, thì qua Thơ Kể – với miệt mài của nhà thơ Khế Iêm, thơ tân hình thức vốn bị cho là ngoại lai đã chính thức nhập vào dòng chảy của thơ Việt đương đại.
- Xuất bản chính lưu, hai tập thơ Hôm sau và Đột nhiên gió thổi của Mai Văn Phấn in cuối năm 2009, đánh dấu một nỗ lực cách tân khác của chính anh trong hành trình thơ Việt. Sự vận động vươn vượt không ngưng nghỉ của nhà thơ này là rất đáng trân trọng.
- Hàng loạt ấn phẩm của NXB Giấy vụn rất đáng đọc là: Bài thơ của kẻ yêu nước mình của Trần Vàng Sao, Thơ một vần của Bùi Chát, Khi kẻ thù ta buồn ngủ của Lý Đợi, phỤt của Bỉm và Trước khi thành giấy vụn của Trúc Ty.
- Cuối cùng là Hiện tượng Lê Vĩnh Tài và Lưu Mêlan. Gọi là hiện tượng, bởi đây là hai tác giả viết mạnh nhất trong năm qua. Ồ ạt và táo tợn. Lê Vĩnh Tài liên tù tì cật vấn thơ, từ đó đưa thơ va chạm mạnh với thời sự văn học đương thời. Lưu Mêlan viết như kẻ nhập đồng, chỉ để phơi hết cỡ tâm trạng và tâm tưởng cá thể mình. Lên đồng như thế, cả hai gặp nhau ở dễ nguy cơ lặp lại. Nhưng nỗi làm nên cái khác giữa hai người thơ này là, trong lúc Lê Vĩnh Tài chính chuyên với Tiền Vệ, thì Lưu Mêlan chơi tuốt tuồn tuột từ Tiền Vệ đến Da Màu tận Vanchuongviet chấm ọc.
Vân vân…
Chuyện là thế, còn mình có hứng viết không thì tùy trời.

2. Cô nàng là ai – không biết, chỉ biết là có làm thơ gì gì đó. Bao nhiêu tuổi – cũng chả hay; chỉ nghe mang máng khoảng trên dưới 40 gì đó. Thêm, ở miền Trung, và có học viết văn đâu đó…
Ừ, thì văn chương! Chẳng vấn đề gì cả. Đã có nhiều người làm văn chương rồi bỏ văn chương. Phiền chăng, ta cứ ảo tưởng về mình. Cũng chả có gì đáng trách! Ai mà không ảo tưởng về tài năng của mình cơ chứ? Chăm, Kinh hay Tây Tàu gì cũng hệt vậy thôi. Có nhà thơ trung bình nọ còn gởi nguyên tập thơ sến ơi là sến mà còn tuyên bố nó xứng đáng giật Nobel văn chương đầu tiên cho Việt Nam đến Sara nữa mà. Còn thêm tiết mục chửi rủa bao nhiêu quan văn đã không công nhận tài năng ta nữa chớ. Bao nhiêu điển hình [tiên tiến] khác.
Nói chi quý cô tài năng chả thấy đâu vào đâu, được vài đàn anh xoa đầu xuýt xoa. Không ảo tưởng mới lạ. Nhưng nếu ảo tưởng mà đóng cửa ngồi nhà tự sướng thì không sao, đằng này lại hiên ngang xộc vào đời kẻ láng giềng không quen biết. Mới phiền.
Sara đã bị như thế.
Sáng sớm tinh mơ mở mắt, bật computer thấy ngay trong Inbox một bức thư ca ngợi ông Inrasara tận trời mây lộng gió: “Anh Inrasara là nhà thơ số một Việt Nam”! Kế tiếp là cái file tập thơ “mà em rất tâm đắc” đính kèm. Cuối cùng là “anh đọc góp ý cho em nhé”! Mình đã bõ công viết bức thư như thế này nè:

Sài Gòn, 17-8-2010
Bạn thơ thân mến
Thật lòng mình rất vui khi nhận được thơ của người làm thơ không quen. Càng vui hơn nữa khi bạn thơ đó tin tưởng nhờ cho ý kiến. Hôm nay rảnh, mình đã đọc xong một hơi tập thơ của bạn. Như vầy bạn nhé, cuộc văn chương nhiêu khê khó lường và buồn bã lắm, nên để tiện làm việc, mình có vài nguyên tắc trong ứng xử.
1. Hạn chế tối đa viết về tác phẩm chưa xuất bản. Dù mỗi tháng mình nhận không ít bản thảo của bạn thơ từ nhiều nơi nhờ viết giới thiệu, nhưng đến nay đã 15 năm nhập cuộc làng viết, mình mới chỉ viết cho 5 người bạn rất thân. Thân, không thể không viết.
2. Góp ý cũng vậy. Đã có nhiều chuyện phiền lòng trong giới văn nghệ. Bạn thơ thân quen hay có khi người làm thơ tự nhận “đàn em” vẫn ít khi “chịu” nghe, thậm chí lắm lúc mất lòng không đáng, dù ban đầu chính họ bảo “bạn/ ông anh cứ thẳng thắn phê bình”. Nên mình rất ngại về khoản này.
3. Do đó, mình cương quyết từ chối các lời mời tham gia Ban giám khảo cho Giải thưởng nào đó. Có một lần lỡ nhận, may mà Giải đó bất thành. Đã không ít người cho là chảnh. Không đâu bạn à. Như thế này: Ban giám khảo đó gồm 3 người (đã từng xảy ra), nếu 2 vị kia bỏ phiếu cho tập thơ nào đó, còn mình thì thấy tập đó “nhảm, nhàm” thì mình đành phục tùng đa số. Sau đó, các bạn thơ quen thuộc với lối nhận định của Sara sẽ cho “ông này ba phải” thì hết cãi! Nên, từ chối là thượng sách…
Tập thơ của bạn, in xong nhớ gởi cho mình, nếu hứng, mình sẽ viết.
Vậy bạn nhé. Hi vọng có ngày gặp nhau.
Thân mến, Inrasara.

Vậy thôi, rất bình thường như nắng mưa mây gió của trời. Thế mà người làm thơ kia viết điện thư tới tấp rủa sả ông Sara. Rồi vụ rủa lây lan lên cả mục “phản hồi” website Inrasara.com nữa. Đó có là web riêng của Sara cho cam. Cộng đồng Chăm đọc nó. Rồi bạn đọc thuộc tộc khác. Ô là là!!! Chưa hết, thêm khoản lâu lâu còn xuống nước nhắn tin hẹn hò vui vẻ nữa… Mèng ôi. Dạ kính thưa chị Hai, cho em xin.

* Cùng các học giả, nhà văn ở Hội thảo, 2010.

3. Minh triết và minh triết trong kinh doanh, là Hội thảo khoa học được Trung tâm Minh triết tổ chức tại TP Hồ Chí Minh ngày 29-8-2010.
Mình không viết tham luận, bởi không có gì để viết cả. Không ít “nhà” không có gì để viết, cũng viết. Viết và đọc. Ở hội nghị hay hội thảo nào cũng thế, hiếm vị nào bỏ được cái tật dai và dài. Có ai nghe kia chứ! Mình đọc mình nghe thôi. Vừa bị hành hạ ở Đại hội Nhà văn, nay lại tiếp tục chui vào để bị hành hạ tại hội thảo này. Ai khiến? Mặc cho Ban chủ trì kêu, quý bác cứ đọc hay nói. 20-30 phút. Có bác còn bê nguyên xi bài giảng triết học Mác Lê ở trường chính trị về dạy các học giả với nhà văn ngồi hội trường nữa. Bác nữa thì kể lể lê thê về công trình văn học đồ sộ của mình. Lạc đề và lạc đề… Hội thảo nguyên ngày, đến giữa buổi chiều thì mình dzọt!

4. 5 bản thảo nộp nhà xuất bản hơn năm, quý nhà mãi hứa mà chưa nhà nào chịu đỡ đẻ cho chúng vỡ tiếng khóc chào đời. Thế nào trong năm này phải in cho xong bộ ba Thơ Việt đương đại, dù bất cứ hình thức nào. Để tránh cái tình trạng “bế tắc sáng tạo”. Phải thanh lí hết cái cũ mới làm được cái mới, không thì cứ lôi đầu chúng ra sửa lại. Tội ơi là tội!
Ba nhà đã có giấy phép, “tháng 10 này in cho anh” – hứa thế. Biết đâu chừng nếu trời Phật thương, cuốn tiểu thuyết Hàng mã kí ức và tập thơ Ở nơi ấy [thơ thời cuộc] sẽ cùng ló mặt chào đời vào quý cuối tư. Cả Tagalau 11 nữa. Để có quà mừng Katê.
Dự án Quốc gia đang chuẩn bị tái bản Trường ca Chăm và Văn hóa – Xã hội Chăm, Nghiên cứu & Đối thoại. Sang năm làm 3 cuốn nữa. Đwa karun!

Yamy – Thơ 31: Vạch xuất phát

Sara — Thu, 09 Sep 2010 03:04:53 +0000

Một cuộc chơi… bao nhiêu người?
Một đời người… bao nhiêu năm?
Một năm có ba trăm sáu lăm
Một ngày là hai mươi bốn

Một ngày dài bề bộn…
Một giờ những sáu mươi
Một phút cũng sáu mươi
Một giây trong chớp mắt!

Vớ vẩn những đồ vụn vặt?!
Đôi khi chớp mắt tội tình
Đôi lần ngạc nhiên… đôi điều mong đợi
Ủ lòng buồn hé mầm vui diệu vợi!

Nhà tiên tri chạy tội ngồi thiền
Vận động viên oằn mình nước rút
Có người về đích có kẻ bỏ cuộc
Người leo lên bục kẻ đứng dưới nhìn
Kẻ mất niềm tin người cười tự mãn
Lơ lửng non cao lội bùn đồng cạn

Cuộc đời là cuộc đua… cùng ván cờ tàn
Tranh thủ thời gian chiếm lĩnh không gian
Chân trời xa xăm vô tận
Ai nhanh mạnh người ấy thắng!

Ánh hào quang lòe nhòe cái bóng
Đầu cúi xuống…
Cho vòng nguyệt quế lên ngôi!
Một vì sao qua đời
Làn khói hương râm ran nấm mộ
Thòng lọng sợi dây treo cổ
Bầy chim thiên di
Hàng cây khô thầm thì
Tiễn ánh chiều tàn thở hắt!

Một giây trong chớp mắt
Ta đứng mãi nơi vạch xuất phát
Phất cờ cho kẻ đến người đi
Nên chẳng cán mức bao giờ!

Sẽ là bao nhiêu trong những con số
Mà ngày đêm giao canh đất trời hội ngộ
Xuôi mắt chớp đời người trợn ngược
Lùi dần… chìm dần mãi thiên thu!

Một cuộc chơi… không người!
Một đời người mấy mươi?
Một giờ những sáu mươi
Một đời cũng sáu mươi?!
Vớ vẩn những đồ vụn vặt
Một giây trong chớp mắt!!!

Văn chương & Tư tưởng III-42

Sara — Tue, 07 Sep 2010 08:03:42 +0000

1. Dân số Tây Nguyên tăng nhanh, đột ngột, với cường độ lớn… Đầu thế kỷ XX, các dân tộc bản địa chiếm 95% dân số. Đến năm 1975, tỷ lệ này là 50%. Hiện nay người bản địa chỉ còn 15-20% trên toàn địa bàn…

2. Sự tan vỡ của làng Tây Nguyên. Từ sau năm 1975, quyền sở hữu tập thể truyền thống của cộng đồng làng đối với đất và rừng nghiễm nhiên bị xoá bỏ, tất cả đất và rừng đều bị quốc hữu hoá. Như đã thấy ở trên, quyền sở hữu này chính là nền tảng vật chất, kinh tế của làng; bị bứng mất đi nền tảng này, làng, tế bào cơ bản của xã hội Tây Nguyên, tất yếu tan vỡ…

3. Môi trường bị tàn phá nghiêm trọng. Cho đến nay, trừ một vài vùng nhỏ như một ít khu vực quanh núi Ngok Linh, vùng Komplong…, có thể nói về cơ bản rừng Tây Nguyên đã bị phá sạch, hậu quả về nhiều mặt không thể lường.

4. Người bản địa bị mất đất. Việc mất đất, không phải trong một xã hội bình thường mà là từ tay người dân tộc bản địa sang tay người nơi khác đến là người Việt, đã khiến vấn đề đất đai trở thành vấn đề dân tộc. Đây chính là nguyên nhân trực tiếp của sự mất ổn định nghiêm trọng đã và đang diễn ra ở Tây Nguyên.

5. Văn hoá Tây Nguyên bị mai một. Việc mất rừng, tan vỡ của làng, cơ cấu dân cư bị đảo lộn lớn và đột ngột, người bản địa bị mất đất và mất gốc rễ trở thành lang thang trên chính quê hương ngàn đời của mình… tất yếu đưa đến đổ vỡ về văn hoá.”
Nguyên Ngọc, Diễn đàn Forum, 20-8-2008.

Mỗi kì một chân dung – 23. Trần Can

Sara — Tue, 07 Sep 2010 07:47:13 +0000

* Vượng, Sara, Can tại Ban Mê, 2009.

Thơ của Trần Can ngắn, thường cấu tứ không chặt, hơi thơ đi lan man. Cảm trạng lan man đưa dẫn ngôn từ thơ anh trôi miên man hai bờ mộng và thực. Bắt gặp một hình ảnh bất chợt, anh dừng lại và ghi nhận nó. Không cần suy nghiệm nhiều, có lẽ. Rồi anh cứ để mặc cho cảm trạng tiếp tục trôi – miên man, bồng bềnh.
Đọc Trần Can là cứ để cảm giác ta lan man cùng nỗi tản mạn, lan man của hơi thơ anh.
Loại thơ này rất dễ tiếp cận với hiện thực cuộc sống Chăm và tinh thần văn hóa Chăm. Tinh thần nhìn ở bề nổi luôn hiện diện sự phân rời, cắt lìa, ra đi, từ bỏ, rời bỏ, từ biệt, chết đi, cùng tận… với bạt ngàn phân mảnh gần như là tùy tiện. Nhưng thế nào rồi, ở bề sâu tư duy là một gắn kết chặt chẽ. Bởi ra đi là để trở về. Rời bỏ để gặp lại. Từ biệt để được nhìn như là lần đầu. Cùng tận để mãi mãi được khởi đầu. Chết đi, để tái sinh ở thế giới khác. Một chân trời khác – “cũ như giấc mộng và mới như cái hiện tiền” (Trúc Thiên).
Inrasara chọn và giới thiệu.

Panduranga

Panduranga
Panduranga tôi đã có lần qua
đền tháp uy nghi
linh thiêng như giấc mơ
không có thật…

Những palei Chăm nằm yên cổ tích
vách giậu rào
khép chặt cửa thời gian…

Panduranga
ôi quê hương anh
khóm xương rồng
sa mạc cát…

Panduranga
nắng vỡ òa trong cát
thi sĩ hát lên
bài hát cuối cùng…

Chùm lục bát rời & Tháp

1.
Tháp xưa bay với mây trời
yêu trần gian trú trên đồi phong nhiêu
ngờ đâu quán trọ tiêu điều…

2.
ngước trông vòi või tháp Chàm
thiên thu lạnh giấc hoang tàn bể dâu
bàng hoàng một cõi xưa, sau…

3.
một ngày hạnh ngộ Mỹ Sơn
nghe thân hoang phế nghe hờn xanh rêu
hồn tan theo nắng quá chiều…

4.
trần gian quán trọ vô tình
trầm luân Tháp đứng thọ hình hưng vong
gởi đời một chữ hư không…

5.
bảo rằng trời đất phù sinh
trăm năm tháp nắng vẫn bình yên trôi
thiên thu còn vọng nỗi người…

Inrasara – Nhà văn hóa Chăm (phim tài liệu – 40 phút)

Sara — Sun, 05 Sep 2010 01:26:42 +0000

Inrasara – Nhà văn hóa Chăm, phim tài liệu
- thời lượng 40 phút
- kịch bản Hồng Lực – Hằng Nga
- do HTV7 thực hiện và công chiếu nhiều lần vào năm 2007 và những năm sau đó.
Youtube phân là 3 phần. Mời quý độc giả theo dõi:

Phần 1.

Phần 2.

Phần3.

Tom Riordan: Vài ý nghĩ về Thơ Kể

Sara — Sun, 05 Sep 2010 01:04:53 +0000

Song ngữ Việt – Anh

* Bìa tập thơ Poetry Narrates – Thơ Kể, thơ song ngữ Anh – Việt, Khế Iêm tuyển, nhiều dịch giả – NXB Lao động, H., 2010.

Hầu hết thơ Việt và thơ Việt-Mỹ hiện đại trong tuyển tập song ngữ mới Thơ Kể liên quan tới những câu hỏi, cái gì là thật, “thật” nghĩa là gì, sự vật nào đó thì có ý nghĩa nào. Trước đó, tôi bắt gặp chính mình có suy nghĩ rằng “truyền thống tiếng Anh vẫn có đó, ta đã trải nghiệm nó, và không còn phải bận tâm về nó nữa.” Nhưng đó chỉ là ảo tưởng. Chủ đề về thực tại / ý nghĩa thì hoàn toàn không phải là một chủ đề, mà là một điều cho sẵn, trong thơ Việt, nó chỉ đơn thuần là một khung vải. Thậm chí tôi còn chưa thành công trong việc đọc những bài thơ này!

Tôi trở lại một vài bài thơ tôi thích trong tập sách. Bài “Những Chiếc Ghế” của nhà biên tập Khế Iêm thách thức cái giả định rằng chiếc ghế là chiếc ghế, liệt kê một loạt những gì mà một chiếc ghế có thể là, hoặc có thể không là, hoặc là, hoặc không là, hoặc khác với những chiếc ghế khác, về cơ bản đã kết luận rằng chúng ta không biết gì cả về những chiếc ghế, và không thể biết, không biết chút gì về bất cứ thứ gì, và không thể biết. Vài trang tiếp theo, bài “Thơ Vu Nguyen cho Helena Okavitch Pham” của Lý Đợi liệt kê một loạt những điều mà Helena sẽ không bao giờ biết về người kể truyện, nhưng lại ca tụng cái rào cản này như một động cơ gây ngạc nhiên, chứa đựng những tinh thể kiến thức về người khác, mà sự rõ ràng thì thật sự vượt khỏi những gì chúng ta biết được về chính chúng ta. “Trên Đầu Cỏ Cú” của Đoàn Minh Hải chia sẻ sự thám hiểm đó, bao gồm ẩn dụ về hai con người như một chiếc ghế với một cái bàn; ở đây, những rào cản giữa con người tạo ra không những chỉ là “lòng thù hận” mà còn cả cây cỏ cú – cả sự xấu xí và cái đẹp. Nếu không có những rào cản, thì mọi thứ sẽ chẳng chứa đựng bất cứ hiện thực nào. Cuối cùng, “Trâu Khóc” của Inrasara cho thấy bằng cách nào nỗi đau có thực và nỗi đau tưởng tượng của những con trâu thấm đẫm thời thơ ấu của người kể truyện, như thể có một ô cửa ma thuật giữa tâm hồn của người kể và nỗi đau của những con trâu thuộc sở hữu của gia đình đó – như thể, bằng một cách ma thuật, chúng chính là ghế và ghế. Những sự việc quan trọng rõ ràng là cũng đã xảy ra với và giữa những người trong gia đình đó, nhưng điều đó chỉ được ghi nhận thông qua những con trâu.

Đó là một cách nhìn khác. Thơ Kể, một cách khôi hài, thừa nhận và ca ngợi những giới hạn của truyện kể vượt khỏi những gì thơ Anh chấp nhận. Trong truyền thống Anh, chúng ta thích kể cho chính chúng ta những câu chuyện nào hội nhập được những kinh nghiệm của chúng ta, trong khi truyền thống Việt hướng tới những thoáng nhìn tản lạc, kỳ lạ giữa những thực thể hoàn toàn khác biệt mà sự hội nhập của chúng chẳng phải là điều khả hữu, cũng chẳng phải là điều được mong đợi, vì chính sự cô lập của chúng ta giúp chúng ta có thể thoáng thấy một điều gì khác nữa về thực tại, hơn là về cái chỉ có ý nghĩa với chúng ta trong loại truyện kể nào đó mang tính hội nhập. Thơ tiếng Anh thường vượt quá chủ đề để theo đuổi ý nghĩa; thơ tiếng Việt vươn một ngón tay ra và kể là may mắn nếu có thể chạm tới một góc cạnh của đối tượng, một cách chân thật.

Trong ý nghĩa như vậy, truyền thống Việt chiếm lĩnh một không gian mà truyền thống Anh chưa vươn tới. Chúng ta coi sự hội nhập như một lý tưởng, và viết một cách ưu phiền và bực tức về sự tha hóa. Thơ Việt đánh liều với sự tha hóa, làm hòa với nó và khéo léo sàng lọc nó để có được những đồ quí giá.

Tunisia &PKT chuyển dịch

Chú thích
Tom Riordan là nhà thơ, nhà biên tập thơ (Poetry Editor) cộng tác thường xuyên với một web site lớn của thơ Mỹ, www.poetrycircle.com. Những nhận xét của ông vì thế ngắn gọn và chuyên nghiệp. Những nhà thơ Việt qua đó có thể rút tỉa kinh nghiệm về phương pháp thuật kể, bớt trừu tượng và gần với hiện thực hơn, như quan điểm của thơ Tân hình thức Việt.

‘been there, done that’ trong câu, “The English-language tradition has been there, done that, and moved on.” là một đặc ngữ tiếng Anh có nghĩa là ‘đã trải nghiệm qua rồi, không còn gì mới nữa’. Vì tác giả sơ ý không để trong ngoặc đơn nên dễ đọc thành một câu văn thường. (Ghi chú của tòa soạn).

Thoughts About Poetry Narrates (Thơ Kể)

By Tom Riordan

Much of the contemporary Vietnamese and Vietnamese-American poetry in the new bilingual anthology Poetry Narrates (Thơ Kể) is involved in questions of what is real, what “real” means, what anything means. Early on, I caught myself thinking, “The English-language tradition has been there, done that, and moved on.” But that was an illusion. The reality/meaning theme is not a theme at all, but a given in Vietnamese poetry, simply the canvas. I hadn’t even succeeded in reading the poems yet!

I went back to some of my favorite poems in the book. “Chairs,” by editor Khe Iem, challenges the assumption that a chair is a chair, cataloging a series of things one chair might be, or might not be, or is, or isn’t, or is different from chairs, concluding essentially that we know nothing at all about chairs, and cannot; nothing at all about anything, and cannot. Some pages later, Ly Doi’s “A Vu Nguyen Poem for Helena Okavitch Pham” catalogs a series of things Helena will never know about the narrator, but celebrates this barrier as the engine of surprise, containing crystals of knowledge about other people whose clarity is actually beyond what we can know about ourselves. Doan Minh Hai’s “Above the Nutgrass” shares this exploration, including the metaphor of two people as a chair and a table; here, the barriers between people give birth not only the “the mind of Hatred” but to the nutgrass too—to ugliness and to beauty both. Without barriers, nothing has any reality. Finally, Inrasara’s “The Crying Buffaloes” is about how the real and imagined pain of buffaloes soaked the narrator’s childhood, as if there had been a magical window between the narrator’s soul and the family’s buffaloes’ pain—as if they magically were chair and chair. Important things are clearly happening with and between the people of the family, too, but it only registers via the buffaloes.

It is a different way of seeing. Poetry Narrates, ironically, acknowledges and celebrates limitations of narration beyond what English poetry accepts. In the English tradition, we like to tell ourselves stories that integrate our experience, while the Vietnamese tradition reaches for a stray, odd glimpses between distinct entities whose integration is neither possible nor desirable, since it is our isolation that makes it possible to glimpse something else for what it really is rather than for what it is to us in some integrating narrative. English-language poetry often overruns its subjects in its pursuit of meaning; Vietnamese-language poetry extends a finger and counts itself lucky if it can touch one corner of its object genuinely.

In a sense, then, the Vietnamese tradition occupies space that the English tradition has not reached yet. We presume integration as an ideal, and write sorrowfully and angrily of alienation. The Vietnamese presume alienation, have made peace with it, and are skillfully sifting it for valuables.

Uông Thái Biểu: Nắng Chăm

Sara — Sun, 05 Sep 2010 00:59:32 +0000

Em mải miết ngóng ai trên triền cát
Ngửa mặt biển khơi mặn mòi
Thấp thoáng bóng buồm nâu thuyền trôi người đi
Biển ngàn năm vẫy gọi
Em đợi, em chờ ai…

Vũ nữ Chiêm xưa ẩn mình vách tháp
Những bước chân Apsara huyễn hoặc
Những ngón tay nâng búp tháp phiêu linh
Dáng lửa thắp trời xanh…

Không tạo hình gốm đất Bàu Trúc sông Quao
Không phối sắc màu rừng thổ cẩm Mỹ Nghiệp
Không kiêu hãnh đền tháp Po Kluang Garai
Em đứng đó trên triền cát một mình
Da thịt tóc tai
Ẩn chìm tâm trạng
Chảy hòa vào dòng cát phôi pha trùng trùng vô tận
Chảy vào mắt môi em
Chảy vào nỗi buồn em
Chảy vào hình hài Chiêm quốc xa xăm
Những vân cát như những vân máu trên cánh tay vũ nữ
Thưở đế chế huy hoàng và lụi tàn…

Bên biển khơi
Chỉ còn em với triền cát đời mình cuộn chảy
Chỉ còn cát cùng em với hoài niệm ngày qua sông bắt chồng
Em, nàng Chăm
Giữa mênh mang sóng cát
Ngóng phía trùng dương như ngóng về ký ức…

9-2010
U.T.B