Inrasara: Toàn cầu hóa, văn học và ngôn ngữ Việt Nam đi về đâu?

Báo Đà nẵng cuối tuần, 15-12-2012

Sau ba ngày làm việc đầy hứng khởi, Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ tư tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia Mỹ Đình – Hà Nội, vừa kết thúc chiều ngày 28-11-2012. Với tiêu đề “Việt Nam trên đường hội nhập và phát triển bền vững”, Hội thảo đã thu hút hơn một ngàn nhà khoa học từ 36 nước trên thế giới về dự.

Non 800 tham luận đã được gửi trước đến hội thảo. Riêng tiểu ban 8: Ngôn ngữ, văn học, nghệ thuật Việt Nam trong hội nhập và phát triển bền vững có tới 130 tham luận khoa học. Ở đây, chỉ có 26 tham luận được chọn báo cáo trước tiểu ban. Tất cả đủ nói lên sức hút của hội thảo mang tầm quốc tế đầy tham vọng này. Thêm nữa, khác với nhiều hội thảo cùng loại, cái làm nên khác biệt lớn của hội thảo lần này là người tham dự biết nhập cuộc: vừa hội vừa thảo.

 

Tại Tiểu ban 8, đúng với chủ đề hội thảo, “hội nhập và phát triển bền vững”, tham luận của nhà văn – nhà phê bình Inrasara: “Toàn cầu hóa và cơ hội cho văn học Việt Nam” được chọn báo cáo đầu tiên. Nhà văn nhấn mạnh toàn cầu hóa tạo cơ hội cho tất cả mọi người thuộc mọi lãnh vực ở mọi vùng đất. Chủ nghĩa hậu hiện đại – qua toàn cầu hóa với sự hỗ trợ hiệu quả của phương tiện internet – đã làm nên thay đổi lớn trong văn học Việt Nam đương đại. Điều quan trọng là nhà phê bình phải “theo kịp” đà phát triển đó, để nhận diện và thúc đẩy nó, nếu không ta sẽ tụt hậu và mãi dị ứng với trào lưu văn học này.

Cùng đề tài, nhà phê bình thế hệ mới: Ngô Hương Giang, nhấn mạnh về tiện ích của internet đối với văn học. Từ đó anh nêu lên cái được: nhà văn tiếp nhận nhanh và nhiều hơn, dân chủ hơn trong sáng tác và công bố tác phẩm. Bên cạnh anh cũng cảnh báo về nguy cơ đánh mất cá tính sáng tạo của nhà văn trong thời đại toàn cầu hóa.

Nếu tham luận của Inrasara nghiêng về cái thực tiễn của hậu hiện đại Việt Nam thì nhà phê bình Phương Lựu có ý hướng đặt nền tảng cho thực tiễn đó bằng lí luận qua phân tích “Quan niệm về cái đẹp, nghệ thuật và văn học của văn học dân gian Việt Nam cùng ý nghĩa của nó trong giao lưu trước kia và ý nghĩa hiện nay”. Ông cho rằng tính hậu hiện đại đã tồn tại trong văn học dân gian Việt Nam, thế nên các nhà văn Việt Nam vẫn có thể tiếp nhận hậu hiện đại mà không vấn đề gì cả. Bởi trong quá khứ, người Việt đã làm được như thế. Trước bốn trào lưu tư tưởng lớn của Trung Quốc: Nho, Lão, Mặc, Pháp, ông bà ta đã khôn ngoan chọn tư tưởng Nho giáo và phần nào đó Lão giáo mà bỏ qua hai trào lưu sau.

Đi ngược với tinh thần ba tham luận trên, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Chú cho rằng hậu hiện đại và các cách tân thơ hiện nay không đi đến đâu cả, nếu các nhà thơ đương thời không tìm đến cái đẹp vĩnh hằng trong nền văn học dân tộc. Chúng ta thường nói đến cái tôi, nhưng – ông khẳng định – ở giai đoạn này tôi đoan chắc không có ai hiểu hàm nghĩa cái “tôi” cho tới nơi tới chốn. Ông thêm: Khát khao đổi mới là cần, nhưng sẽ không thể có cuộc cách mạng nào như thời Thơ Mới cả.

Chính ở điểm này, hội trường đã sôi động hẳn lên qua các thảo luận. Rằng, có hay chưa cuộc cách mạng trong văn học Việt Nam hôm nay, qua nảy nở và phát triển của trào lưu nghiên cứu, sáng tác và phê bình hậu hiện đại thời gian qua? Nếu có, đâu là yếu tố để ta có thể khẳng định như vậy? Và làm thế nào để nhận diện nó? Đã có vài giải đáp, nhưng chưa thỏa đáng, bởi không có… thì giờ. Đề tài lớn về vấn đề lớn, một buổi thảo luận thì không thể bao quát hết được. Hội thảo vẫn là hứa hẹn cho một hội thảo khác nữa, ở thì tương lai.

 

Ở phiên thảo luận ngày thứ hai, các vấn đề nóng nhất của ngôn ngữ thời hội nhập được xới lên. Trước hết là luật ngôn ngữ được Nguyễn Văn Khang đề cập như là lộ trình đi đến việc xây dựng Luật ngôn ngữ ở Việt Nam. Tại sao cần có Luật ngôn ngữ? Ở Việt Nam có cần thiết cho điều này? Mươi năm qua báo chí hay ta thán lẫn cảnh báo về tình trạng ngôn ngữ thời @, ngôn ngữ chat vừa đánh mất lối nói, lối nghĩ truyền thống tiếng Việt, tệ hại hơn – đưa tiếng Việt ngày càng lai căn. Ở điểm này, Nguyễn Đức Tồn không nghĩ vậy. Ông đã khá chi li qua phân tích “vị thế của tiếng Việt thông qua các vai trò, chức năng mà nó đảm nhận với tư cách là Ngôn ngữ toàn dân, Ngôn ngữ dân tộc, Ngôn ngữ văn học, Ngôn ngữ chuẩn mực, Ngôn ngữ giao tiếp chung giữa các dân tộc, Ngôn ngữ quốc gia, Ngôn ngữ chính thức của Việt Nam”.

Toàn cầu hóa, tiếng Việt sẽ giàu lên, nếu chúng ta biết “tiếp biến”. Đáng báo động nhất phải là ngôn ngữ các dân tộc thiểu số. Việt Nam có 54 dân tộc thiểu số anh em với non trăm ngôn ngữ khác nhau. Trong đó có dân tộc tộc mà số dân chỉ có vài trăm, thì việc bảo tồn tiếng mẹ đẻ của họ là điều thiên nan vạn nan. Với lối thuyết đầy lửa – qua trường hợp cụ thể là tiếng Êđê – Đoàn Văn Phúc cho biết từ nguyên do tâm lí (mặc cảm) thêm lối nghĩ thực dụng (Chữ K không bỏ vào nồi mà xơi được – như lối nói của bà con Chăm), vốn từ vựng của đại đa số dân tộc thiểu số rơi rụng đến không kịp thống kê. Câu hỏi đặt ra là: Dạy gì? Và dạy thế nào? 9 ngôn ngữ được tổ chức dạy trong nhà trường đã vậy, 80 ngôn ngữ khác còn ra sao nữa? Trong khi đó UNESCO cho biết, thế kỉ XXI này – thời đại toàn cầu hóa, 90% ngôn ngữ nhân loại sẽ bị đưa vào nghĩa trang chữ!

 

Dẫu sao toàn cầu hóa đang xảy ra trên phạm vi toàn thế giới, không ai có thể phủ nhận và từ chối nó, mà phải nhập cuộc. Đó là điều tất cả mọi người trong hội trường này đều ý thức và cảm nhận được. Điều quan trọng là làm thế nào để tiếp nhận tinh hoa thế giới mà không tự đánh mất mình. Nhất là trên phương diện văn hóa, và cụ thể hơn, trong lĩnh vực văn học và ngôn ngữ, làm thế nào văn nghệ sĩ Việt Nam có thể lao thẳng vào thế giới mà không mất bản thể Việt Nam? Trả lời được câu hỏi đó là điều khó. Nhưng câu hỏi đặt ra và buộc nhà khoa học, nhà văn phải trả lời. Toàn cầu hóa vừa là cơ hội vừa là thách thức, là vậy.

 

 

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: 10.0/10 (4 votes cast)
VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +5 (from 5 votes)
Inrasara: Toàn cầu hóa, văn học và ngôn ngữ Việt Nam đi về đâu? , 10.0 out of 10 based on 4 ratings

One thought on “Inrasara: Toàn cầu hóa, văn học và ngôn ngữ Việt Nam đi về đâu?

  1. Anh làm ơn thu nhỏ cái khung đen bên trái màn hình. Che chữ hơi khó đọc. Cảm ơn nhiều!
    – Về Sài Gòn mình nhắn cháu sửa lại, cảm ơn. – Inrasara.

    VA:F [1.9.22_1171]
    Rating: 0.0/5 (0 votes cast)
    VA:F [1.9.22_1171]
    Rating: 0 (from 0 votes)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *